Skip to main content

Full text of "Io. Bodini Andegavensis De republica libri sex"

See other formats


;^ Sk ' 



IHk 




i 



IWi¥ 



& 



JXO 



ki 






«• 




tejsip 



1 I 



l^> ' 







f^ 



I 



/ 



• • 






2 (f^^\ (d'- "^^ 



I 



BODIN 

ANDEGAVENSIS. 




DE 



REPVBLICA LIBRI SEX 

LATINE AB AVTORE KEDDITI 

M V L T O Q_V A M A N T E A 



LOCVPLET lORES. 



Cum indice copio/ijjimo. 



«•' 




P A R I S 1 1 S, 

. Apud Iacobvm Dv-pvys fub figno Samarican^. 
M. D. L X X X V I. 

Cum Friuilegiis C^farcA QLM^aieJiatis ^ Regis Chriftianijjimij 
, Serenijjim£t^ Angli^i KeginA. 




•^ c 






.\nv\rf??^i:.;o.V,;\ 



lO BODINVS lACOBO 

DVVALLO DAMPETR^. 

COMITI, HANSt^ BARONI, 
M O N D R A V I L L ^ D O M I N O, 

E QJ- E S T R I S F R A N C O R V M O R. D I K' I S 

Colkgs, M.inehiidenfibus ab Rege 
Prc^Fcdo S. P. D. 







^^ V M annis fuperiorihfisfeuipma hellorum ciuilium tem- 
pefiate laclati futjjemus^qua multi naufragium , vlures etia, 



tferant:me,qi: 
tabula Gcer 



Votiua paries indicat hiimida 

Suipcndifle potenti 

VciHmenta maris Dco, 
prieteritx p^ricula reputantem,r^futura^qu,enuncimpendere 'videmus , profpicientem 
imperij noflri pocnitereccepit , acpudere gubernatorum,qui ciim intcr fe confliciarentur 
italius clauum torqueret,alius veiafa(:eret,alius contrahcret ^tamfcedum fui noflrique 
aduerfariis otiose inporturidentihus fj}e<^aculum prahujfjcnt. Itaque cum mearum co- 
gitattonum fummam feciffem^animaduerti ea qux tammultain Repuhlica ?-ereda pec- 
cantur.ah huius artis ignoratione^velut ah errorum omnium fonte deriuari. ^a me 
caufa in/pulit hocquicquid ej} quod de Repuhltca conceperam , meis popularihus poflea- 
quam a hellis paululum conquieuifjent^ edere acproponere ad intuendum : "Vt njeiimpo- 
flcrum hoc re^iaie ciuitatis genus,quantum quidem ficri poffet,ah wteritu feruarent : vei 
Jitam cert^m huic imperioMuod fuafeneElutepropemQdumextahuiffe i'idetur, exitium 
immineret^njt nulia iam ope,nuil(s hominum confiiits deciinaripoffety cos tamen quifupe- 
ricwi^ui cia^ihus fuperfuerantveiut efpecuia admonerem^ neimprouifo ciuitatts occafu 
ac ruinapmitu-s ohruerentur.Interdum enim tanta njis caiamitatum diuina 'vitionis 
impetu erumpit,vt eos ipfos modirandarum ciuitatum principesMuos Deus pr^potcnti 
manuperdere decreuit,omni confho acprudentia vacuos ac defrtosejfe,eL> in omnede- 
' decus pr^cipites ruerepatiatur,cuius rei expioratum efl ar/^umentum , quodiiii tum ma- 
ximefxnosf effe arhitrantur,cum in I\epuhiica guhernanda incurabiiifurore defipiant. 
Sedquontam diuina confiiia mortaiiumfnfihus ahdita ac retrufa femper fuerunt , qu<£ 
humana procurat/one acprudentiaprouideri acinteiiigi poterant ^ea omnijludio inue- 

% ij 



flmfJe.&Ah njltimoprincipio repetita tradidijje nohis 'videmur.^a itfacilittsperci- 
perentur^acpercepta diutttcs animis ac memorix harerent, tahulam initio propofuimu-s, ' 
quce velut imago leuiter exprejja in vniufcuiufjue oculos incurreret, ^ quafitotius ope - 
ris (xroj^cttp/av primis lineamentis adumhratam dejignaret. Et quia ah omnihus ciuihus 
noflris intelliffi cupieham,maxime tamen a nohilitate , cuiusfumma fcmper fuit in hac 
Repuhlicapoteftas^popuUrifermone^vtineeefehahui , ciim linguit Latinx nonfolum 
fluminaMfnetota (jallianjherrimeanteafluehant^njerumetiam riuuliacf&mes ipjidiu- 
turno hellorum cimlium ardorequodammodo exaruijjent. Nec vero Latinafacere de- 
creueram-.neque enim ah remea tantum otijmihi tuncerat^njt eandem telam retexere li- 
ceret:niji fin^mlaris amor erga temeus^cui velnon ajfentiri fcelns , njel quicquampetenti 
dene^are neftS efje diicerem^eo meinuitum ac renitentem adegijjtf.ciim dicercs argumenti 
diinitatempoftulare vt liomani fermonis fplendore i[luftraretur:tum quod I^omani pe- 
ne /oliexomnihfis populisnaturapatrioque amoriiuramaieftatisac Jieipuhlicfpratu- 
lerunt:tum etiam quod ilhidjociis acperegrinis ^que ac ciuthus deheretur.^propter ea quce 
eft homini cum homine literarum et^ humanitatts coniunflionem.Sed nonprius tihi ac- 
quieueram^quam leq^atio in Angliamfufcepta ^inde traieflio in Belgiam vna eU Fran- 
cifco zy4ndium ac Belganm Duce, qm mead conflium accerferat ^propoftum meum 
retardarunt : tametfinouaoccafoneadidmaxime impulfus ejjem^cum Londini Oly- 
hiumGalium homineminpriuatisiUuftrium virorU^dihus: alium item apud Canta- 
hrizes in ipfa ^cademia dijjicili ac molefta ratione Anglis Rempuhlicam noftram inter- 
prctari comperijfem. .AtFrancifco Duceprccmaturamorte^acerhijfmoquetotins Gallia 
cafu nohis erepto^ciim & otio liheriore frui licuifjety ^ ad minuendum animi dolorevix 
'vllamedicinareftaret ^operimanus admoui.lgitur interpretandi religione foluti^nonuUa 
detraximus ^plurima emendauimus^plura etiam adtecimus, (^* ^^ <F*'^ deiiire maieftatiSy 
deque magiflratuum ofticiisJmperio,poteftate:qu(e ite deiurefcecialiminus^ccurate/vel 
ohjrurefcripta videhantur^facihorihu^silluftrauimus (^ rationihus ^ exemplis, caput 
etiam inteorum^quodres itapoftularet ^de ordinihus ciuium SJputationi de corporihus^ 
coUcriis fuhiunximus.§luam quidem ad rem lUud ejftcere ftuduimus^vt refponderent ex- 
tremaprimis,media vtrifque.omnia omnihus:vtque alia ex aliis nexa , etj interfapta 
colli^ataque eademferie coh^rerent:fic enimfacilius inteUigt pojje putaui ,non fohlm quce 
quamque rem re$fequatur:verumetiam quid cuique confentaneumftt. Genus autem di- 
. cendi vfttatum &• quietum^nec vllis pigmentis ohlitumftcuti fumus , parum admodum 
foUicitiynum oratio numerofa moUiter in aures audientium inftueret, animofquefuauiter 
permulceretj modofua fe facilitateacperfpicuitate commendaret:nec vero agrotatium, 
vt Celfus medicus appofttefcripftt^nec item ciuitatum morhi vcrhorum lu^minihus cu- 
rantur ,dc tanttim aheft vt ardua acfuhlimia,in quihus exphcadis res ipfie verj^a rapiUt, 
nimis lUuftriac magnifica oratione quafferculisaureisfplen^idiorafieri,v^etiar^ti.li- 
hustUecehris rerum ipfarum pondus &grauitatem eleuari putem,contentus ccenarefifii- 
lihus,modo nitidis,in quthusfnt epuU exquifit^. Duo tamenfitnt reprehenforum inter 
fe dijfdentium genera:alteri omnem de K^cpuhlica quaftionem hreuius terminari potu'tffe 
putant:alteri ftnefagitio quicquam pr^termitti dehuiffe negat. At cumfinguU quafunt ' 
infinita contempUremur,pUrima nohis omittendafuerunt,vt vniuerfa , id quod artium 
tradendarum proprium tfl,comple6hremur.lam enimpridem adolejcens contritum lUud 
aphilofophis acceperam,nuUam rerum finguUrumfciemiam hahcri.^i autemmodera- 



tius de K(pihliufcrihivolunt^&t> dien.-e induflria modumjlatuunt, difflcilemprof(clo 
tempcrantiampoftulant in ea dtfciplma qu<i nulli; adhuc maiorumfinihus efl aut rc^rione 
conclufa.Jt ne in ilUs quidem artiht^s , quarum certiorafuntpr^ccpta zllumfieri 'vide- 
mnsfcrihendifincm.necccrtevllus efl mvdusinuefligandivert nifiinucneris , (^ lcrcndi 

. defatiz^atioturpisefinreeomeliorequomagisfuertt expltcata^i^ aplurtht^expetita. 
qiiodftiufla refrehenfione carent tot ac tam mitlti fcriptores altarum artium , quct nullo 

grauiore morho qtikm lihrorum magnitudtne Lhorant : quideflquamohrem dere perfe 
ipfainfinitapaulo copioflusjcrthcntt nonindulgeamwfctimprafcrtim huius f*cntta: lot 
ac tant^ fnt ittlttates ^vt omniaomnium tmperiaccctufque turefociati eiits ijniits ope 
flare/aque ex omnihus dtfiphnisfolaprincipthusJoU cUris "viris, fU rc?ihus diqna efife 
ttdeatur? ^amquam tanta raritas efl eorum qui hoc de (renerefiripfirHnt it mirum 
'videri dcheat , tam multts ^tatihus vixvnum reperiri^qutfimo hanc fiientiam tracfa- 
ritifime ij quihus otium peperit rtrum ommum afifluentia , perindealtteris njt literati a 
puhlicis rehusfcipfios vltro fiuhducunt : fiueij qut vtroque praflant tanta negotiorum 
mole ohrui fepattuntur^vt nullum tempus ad cogttationemjcientiarum omnium paren- 
tem^aut ad friptionem fu^erfit:fiueohficuritas huitcs artisTUtoni ^ zy^rifloteli Theo- 
phraflojVeterthiis omnihus tanta vifci efl^vt qiii cam adepti effent,foltfiapientum , qua- 
lemetiam Tittacum tjrannumfiuijfefierunt, appelUtionefrucrentur:ficenim Plutar- 
chusjcrihit. Sed nec fapientihus tllts nohifcum^nec inter Je de optimo ciuitatis fiatu con- 
uenif.noH tantiim quod argumentis argumenta contrartafunt ^verumetiam quod ratio 

Jecum ipfa{quamquamper naturam idfieri non potefi)pugnare f^pifiime videatur. 

^amobrem cum in infinita opinionum varietate, qu.t ah humants errorthus mana- 
reconfiuetierunt,de duohus alterumfieri pojft^vt earumnalU^alterum nonpofifit,vtplus 
'vna vera fit:exac}ijpmif rationum ponderihus ac momentis qu^erendum putauimus , no 
quid quifqwf dixertt aut fcnferit,quantteque autoritatk fiuerit : fiedquid rationi conue- 
ntenter pofiet (^ fententicc fuiC dtcere. Stenim idquodverumjaudahile, honefiumefle 
purtfiimis naturafiontthus haurUtur^cur non oratio noflra omnem fthi fidcm rationthus 
natur<£ congruentihu4 ,id efl tntegris 0^ incorruptis teflthus confrmahit ^Jgiturad hac 
dtiudicanda non DeUo natatore noh::. fd acerrimi ac prudenttffimi iudicis ope opus 
efl:idefleius qui ciuttatum infiormu;.. urum leges dtdicerit:quia ThiUJophis tametfi 
'mKvrfiWTt^yij.irm') a.-TfnpoTisi.Kotfiuerunt ,politica decreta exprejjerit:qui optimorum prin - 
cipum dicia,gefla,acliones fludiojtffime perjfexerit: qui ahdttas tjrannorum artes etj 
arcana retrufa curiofjfiimeperuefligarit : qui rerumgeflarum veritatem, nonah tncer- 
to rumore,fied ahipftsprincipum archiuts acceperif.qut populorum ritus,inflttuta, mores, 
ac cAi cuiu^ue vim et^, naturam intellexerit:qui rerum omnium puhltcarum , qune vf- 
qitam terrarum extittfife com^eriuntur,memortam ah antiqutfiftmavetuflate adh^c vfi- 
qu%tPmpora repetitam tenuerit : qui deniqueprudentiam tlUm human.t vit^ principem 
ac moderatricem,non tantumpneceptis^verumetiam ipfo rerum a^endarum vjupartam 
adeptus fit.qualium homtnum tametfiexiguus efinumerus ,in€@rum tamen alhumag- 
gregandum efie te, aut vtdeo neminem. Itaque nonfolum de re tota flatuendt arhttrium 

* adte,fedetiampatrociniumdetu[i: quippe ^ ciuthus ^^perefninis, quorumomnium 
linguasfiere dtdtctfli^prater Uudem mtlitarcm non tanttim -TmXvyKcelTni «^ TmAuiMn^y^i , ve- 
rumettam difertijfimus interpres effepotuifies. Bene ZJale. Laoduni f^eromandtio- 
rum. ^.D.llLCaLDccembr. M.D.LXXXllll. 

a tij 




SVMMA TOTIVS OPERIS 

C A P I T A. 
LIBERPRIMVS. 

Cap. I. j|^c9^ VIS optimusfit Republici^finis. 

De iure familiari,& quid familiam inter ac Reropublicam 
imexfit. 
III. De mariti erga vxorempotcflatc, deque mutuisinteripfos officiis. 
I II I. Dc patria poteftatCj & an ^quum fit patrcm vit^c ius ac nccis in li- 
beros habcre? 
V. Dcimperio herili,&: feruitia ferenda fint in Rcpublica necnc? 
VI. Quid ciuis,& cjuantum aciuibusciucs,c|uatumqucdiffcrant a pc- 
rcgrinis : quiditem vcniatvrbis, ciuitatis, Rcipublica:appclla- 
tione. 
VII. Deiure clicntelari: & quid focius a pcregrino,ciuis a fbcio,cIicns ab 

vtroqucdiller. 
VIII. Dc iurc maicflatis. 

I ^- De principe alterius fiduciario,vel ^rario: an in eum conucniac iu- 
ra maicftatisjdeque principum intcr ipfos prerogatiua. 
^' Qu^nampropriafuntiuramaieflatis? 

LIBER SECVNDVS. 
I. DetotoRerumpubhcarumgencrc. 
II. Dc vnius dominatu omni lcgc foluto. 
III. De reffali ciuitatis senere. , « 

II II. Dctyrannide. 

V. Anliccatmanusafrcrretyranno e6queca;foomniaeiusa6la , dc- 
crcta,Icgcs refcinderc. , . 
V I. De Ariflocratia. 
VII. Deflatupopulari. 

LIBER TERTIVS. 
I. Dcfcnatu. 
1 1. Dc officialibus & curatoribus. 
III. Dc magiftratibus. 

1 1 1 1. Quid quantumquc a magiflratibus maicflati dcbeatur.' 
V. Dc magiftratuum crga priuatos imperiis,officio,potcf];ate. 
VI. Dcmutuismagiflratuuminteripfosofficiis. ♦« . 

VII. De corporibus & collcgiis,qua;(][ue ex iis commoda aut incommo- 

dafcquantur. 
VIII Dcordinibusciuium. 

LIBER QVARTVS. 
I. Dc ortu, incrcmcnto, ftatu, conuerfionc, inclinatione, occafure- 
rum omnium publicarum. 
f 1 1. ■ An conuerfiones ac cucrfiones ciuitatum profpici poffint? 

Rcip. 



1 1 1. Reipublica: facicm, leges, inflituta vno mutare'& codem momen- 

to perniciofum eflc. 
1 1 1 r. Prsftatnc magiftratus mutabiles an perpctuos haberc? 

V. An magiftratuum concors animus ciuitati fit falutaris. 

VI. Anmaieftatiprincipis iudicem agere , & yna cum fubd^tis col- 
locjuia fcrcre conucniat? 
VII. Anprincepsinbcllo ciuilipartium duxcffc , aut bonusciuisinie- 
ce(lioneaIterutrifadionifefeadiungcredebcat:dequc ciuilium 
difcordiarum congruenti mcdicina. 

LIBER QVINTVS. 
I. De conformando ciuitatum ftatu pro rcgionum acpopulorum 
varietatc,c|uibufquc difciplinis populorum morcs dilfimilefquc 
natur^ pcrcipiantur. 
II. Quarationcoccurraturciuitatum conucrfionibus qu^c vclob ni- 
mias paucorum opcs, vcl fummam multitudinis incpiam exo- 
riuntur. * 

III. Pr^ftatncpropinquorumbonapropinquis,quamRcipublKa: ad- 
iudicari? 
1 1 1 1. De pra:miis ac p^nis in Rcpublica decernendis. 

V. Prarftatne bcllicis artibus ciues exerceri, acpropugnaculis ciuitatcs 
habcrc munitas, quam iis vacarc? 

V I, Deiure fxciali , dequc focdcribus &: pacis adionibus inter populos 

, acprincipcsfanciendisacmunicndis. 

LIBER SEXTVS. 
De ccnfura. 



I. 



I r. DciErario. 



I II. 



Dercnumaria,quibufquclegibusnumorum deprauationi occur- 
ratur. 
1 1 w. De Rcrumpublicarum inter ipfas comparacione , 5c qua: quanquc 
vtilitates aut incommoda fcquantur. 
V. Rcgalc ciuitatis genus optime conflitutum nec a forte,neca fuffra- 
giis,multo minusa foeminis pendcre,fed ailirpc clariilmia duci-< 
* «& vnitanrumtribuioporterc. 
VI. Detribusiuilitix gcneribus proportionc Gcomctrica Aritiimeti- 
^ ca,&:Harmonicaconflitutis:qua:quefitearuniad vniusprinci- 

*pis,popu!iuc, ac optimatum impcria fimilicudo. 

F I N I S. 




Summa Priuilegif Cafare^Maiefiatis. 

VDOLPHVS Secundus, Diuina fauente clementia, cledus Romanotum Impcrator, 
femper Auguftus, ac Germani2>,Hongarix, Bohemii,Dalmatix,Croati2, Sclauonix,&r, 
Rex,Archidux Auftri2,DuxBurgundia;,Stiria:,Carinthis, Carniok,Vvuemberg.c, &c. 
Comes Tirolis 6cc. Norum facimus tenore prxfentium vniuerfis:Quod cum nobis humi- 
iterexpcnendumcuraueritlacobusDupuysCiuisac Typographus Parifienlis , fe opera qua:dam 
Chirurtrica Ambrofii Parei , & fex loannis Bodini dc Repubfica libros, recens ex GaUico in Latinum 
conuerlbs, procommunireihterarisvfuinlucemajderedecreuiire: Vereriautem nefiniftraaliqua 
aimulorum arte velvitiofaimitationedebitolaborumfuorumfrudu& emolumento defraudetur, 
acproindefibihacin parteprouifum cupiens,demiirenobisfupplicauit, vtfauore&ope noftrafibi 
gratiose adeftejfeque concra eiufmodi fraudes ac dolospriuilegio noftro Cxfareo prasmunirc cleme- 
ter dignaremur.Nosicaque attentareicEquicate,eundemnoftrohocloci patrocinio neuciquam de- 
ftituendum duximus. Ac proindc ex certa lcientia,anmio delibcrato , authoritateque noftra C j;larea 
ferib ac firmicer inhibemus & vetamus vniuerfis Typographis ac Bibliopolis, aliifque omnibus,qui in 
facro Romano Impcrio.Regnifque ac ditionibus noftris hireditariis v cl imprimendis , vel vendcn- 
dis libris, feu quacunque alia ratione librariam negociationem exeicent, nequam didos libros, poft- 
quam prididi lacobi Dupuys opera typis excufi prodierint , per fexennium a prima cuiuflibet a:di- 
tione computandum , incra eiufdem iacri Imperij ac Regnorum & Prouinciarum noftrarum hxrcdi- 
tariarum fines,cicra exprellam ipfius voluntatem & conlenlum , vel eo iplo aut alio qubpiam chara- 
clere & forma imitari,recudere,fiue recudcndos dare,aut alibi imprellbs adducere,vendcrc,diftrahe- 
reucpalam vel occulte aufitacqueprxfumat. Siquisvet^oiecusfaciendo intcrdidum hoc noftrum 
negIexerir,autviolauerit,eum non lolum eiufinodilibris ficimpreOis &addudispcrfxpc di<3:um la- 
cobum Dupuys,aut hxredes vel mandatarios ipfius,ope & auxilio Magiftratus loci illius , in quo de- 
prxhenfi fuerintjVel eciampropria,fifieripoiTitauchoriracc priuandum , verum infuper cciam pcena 
decem marcharum auri puri,fifco noftro fingulari fraudis vindici, ipfique lacobo Dupuys eiuldemve 
h.-^redibus ex xquo pendenda mulitandum decernimus. Ita tamen vc ad minus tria cuiuflibet operis 
exemplaria ad Cancellariam noftram implcndam fuis propriis fumptibus quamprimum tranfiniccere 
teneacur,quatenus priuilegio hoc vti volucrit. Quod ii neglexeric, eo ipfo plane exucus acquepriua- 
tus cenfcatur. Mandamus igitur vniuerfis ac fingulis noftris ac facri Rom. Imperij f ubditis ac fideli- 
bus dilecT:is,tam Ecclefiafticis,quam fecularibus,cuiufcunque prxeminentix,flatus, ordinis, aut con- 
ditionisextiterint,prxfertimver6 iis,quiinMagiftratuconftitutifunt,velfuperioru\ri fuorum , aut 
proprio nomine iurisiufticixque adminiftrationcm excrcent,ne quempiam hoc priuilegium noftrum 
impunenegligere, fpernerc, aut violarepatiatur, fed fi quos contumaccs deprehendcrint, prxfcripta 
mul6taple(5Ii, &quacunqucdemumrationecommodefieripoterit, cocrceri curent. Quatenus & 
ipfi grauiOimam noftram indignationcm,ac eandem poenam incurrere noluerint : Harum teftimonio 
lirerarum,manu propria (ubfcriptarum,& figilli noft-ri Cxfarei impreflione munitarum.Datum in ar- 
cc noftra Regia Pragx,die vldma menfis 0(5tobris. Anno Domini Millefimo quingentefimo odua- 
gefimoprimo, Regnorum noftrorum , Romani fepcimo, Hungaricidecimo,& Bohemici itidera 
rcptimo. 

RVDOLPHVS. 

V. S. Vichcufer. D. 

Ad mandatum Sacrx CxCziex Maieftatis proptium. 

P. OBERNBVRGER. . 



Exirai^ du Triuilege du Kpy. 

A R lettrcs patentcs de fa maj efte donnccs a Paris le j. iour de Feburicr,mil cinq ccns ofta- 
tefix , figne d v-I a r d i n, eftpcrmisalaqucsDu-puysmarchandhbraire iurc , en 
IVniuerfite de Paris,d'imprimeroufaireimpiimervnliureintitule/()<<»»«f Ji?<:/m»<ifrr^»W;u 
lilfripXy&cdefences generalesatous autresLibraires &Imprimeurs,den'imprimer ven- 
dre & diftribucr d'autres que ccux que ledic Du-puys aura fait Imprimer durant le temps & efpace dc 
douze ans,fur peine dc confifcation defdits liures, & de deux cens cfcus d'am cnde , & de tous dcfpcs 
dommages & interefts.Et outre fa Majefte veut & entend qu'cn appofant lcdit Priuilege ou cxtraid, 
il foit tcnu comme chofe publique deucment nocifiee k vn chacun. 

Acheue d'Imprimer lc ij. Mars i ; 8 6. ' 





• ^■> 



'/^, 



-^4 



•M7 






.B 



lOANNIS BODINI DE 

R E P V B L I C A ;L I B E R P B^ i M V S^.nintoi. 
Quis optmus fit ReipuUtCie jinis. C a p . i . - • f i p , rrs u n ; > : 




EspvBLiGA eftfamiliarumrerumo^upinter 
I ipiascommunium rumnaa pote(latc ac.-ratio- 
ne moderatamultitudo. Delinitioncm,al>iis 
qui cie Republica rcripfcrunt prxtermiflam, 
principiopofuimus : quoniamartium traden- 
darum,acrerum omnium agendarum exaa- 
mum intueripriusoportet,quam quid aliud 
difreratur:deinde,comperto & expldrato fine, 
''^■^^j, aditus inueftigare , quibus co peruenni pofTit. 
Eftautem definitionibil al]ud,quam rei propofit^ finis, qui nifi firmo 
ac ftabili fundamento nititur,qdccuque fupcr exllruas, vno ruitura funt 
& eodem momento. 

Plerifque tam'^l*vfuucnit, vt, certis finibus propofitis,eum que cpn- 
cupieruntrerum exitum non afTequantur : vt ncque is,quifcopo f biad. 
feriendumpropofi/' malearcumintendic.fedfiquisartema,dhibuerir, 
&argute conlincare voIet,etiam fi aliquatum aberraueritafcopc. j.ro- 
pius ymen aberir,quam illemcc boni artificis laude carebit, fi qua^ opti- 
niusfaCTittariusfad;uriisefret,eaipfe fecerit.Arquirerumagendarumfi- 
nem ignornt:,eiusadl >iicendifpes a^quaeft illi adempta,'yt eifctpum 
D feriendijquitelum^iriv.-^rtus quo iaculttur,emittit. Finem igituriv defi- 
nitionis propofita:'n:\ei ibra fingula fuis pondciibus exigamus.Piimum 
JCempublicam dixiiiSiis rationc moderatatn efle oportere : quia Pveipu- 
blicxnomenfandumcft, vtab ealatronumacpiratarumcictusarcean- 
turf qvibullcum nulla contiaduum fides , nulla luris focietas effedebet, 
fed fu-mma diftra<5tio. Ec quidcm in omnibus bene ac prudenter confti- 
tutis ciuitatibuSjfeu de lide ac publicafecuritate feruanda,feu de fcederi- 
bus in?undis,feude bello inferendo,feu dc finibus imperij rcgendis,feu 
de contiouerfiis principum inter ipfos dirimeridis agatur,latrones ac pi- 
i-atxabomniiurefirciali proculfummouentur. luftos enim ac legiti- 
mos ^ hoftes,qui refpublicas fuis quibufda legibus ac iuregetium com- ^ JJg°f"~- ^' 
muni nioderantur, feiunxerunt ab iftis, qui Rerum publicarum & ciui-, 
Koc^^ciet.i.tis cuerfionem moliunfur. Quamobrem fi latronibu- padum 



1 LIBERPRIMVS 

pro capite pretium non afferatur nulla fraus eft : quando iura belli cum 
iUis communicari nec debent: nec iifdem frui legibus, quibus hoftes ca- 
ptiui aut liberi fruuntur . Quinetiam a prxdonibus captum nec liberta- 
r i.poftiiminiu. ^^^ amittere'' , &teftamentum condere^jomnefqueaduslegitimos 
^l^^de^igatx. obireleo-espatiuntur:qua:tamenabhoftibus cnptis'* ohmnolicuiftent: 
htrombus!^"dc proptereaquodiuregentium,quiin hoftium manus venerat,vna cum 
;lTnTdio.de hbertate eam quoque,quamin fuos haberet poteftatem ^ amittebat.Ac 
captiuis. ^j qliado depolitum, pignus,commodatum latronibus rcddi,ac de pof- 

«5 i.fipgnore.§. fefilone quantumuisimuftavidcied;osreftituilex^iubet,nontam la- 
^Ttriifrr tronumacprxdonumgratiasfitinudjquamvtpoenzE ab iis exigantur, 
dfpofi^^utfvt quideporitumeiurauerunt,autquiamiflam rerum fuarupofl^eflionem, B 
fifurvciprxda Q„^iuj-e^nia2iftratudebuifrent,virecuperaremakierunt:autquiaprc- 

c(»nmod. ^ .-1- ... '. „ -n •■ 

donum,qui vocati vel inuocati in lus veniunt,& magiltratuumimperia 
fpontefubeunt,rationcm in iudiciishaberijequum eft^ cum eo ipfo iam 
defierint efle prxdones. cuiusreicum exempla deefle pofllint neminh 
7 Dto.iib.^tf. tum vero nullum eft illuftrius:quam de Augufto Ca:fare7,quidecicsfe- 
ftertiumedid:opromiferatiis,qui Coracotam latronum in Hifpania 
ducem ad fe deduceret.Coracotas, re intellcda,feipfum Augufto fpon- 
teobtulit,acpr:Emiumexedi<Slopopofcit. Auguftus &veniamilh,& 
padum pr;£miu dari iuflit , ne aut mercede promifTa viram cripuifTejaut 
publicam fecuritatem violafTc videretur aduerfus eum,qui fpontc fei- 
pfum iudicio ftitcrat,tametfi iure damnare ac fupplicio latroncm afficc- q 
re potuiffet. Alioqui, fi erga latroncs eodem iure, quo aduerfus hoftes, 
vtamur,verendum fit, nc perditorum hominum multitudincm & col- 
luuiem vndique arceffere velle videamur: qui cum prxdonibus capitali 
fraud e fociati ad bonorum exitium confpir«nt.Interdum tamcn cx pr^- 
doneregcmoptimumextitifre,&quipirata omnium maximus antea 
fuifl"et,in bonumprincipemcuafifTelegimus. certequidem muhigraf- 
fatorcs regum appellationc digniores habiti funt, quam eoru plerique, 
qui regalia fccptra tenent , qui fux diritAtis ac immanitatis probabilem 
caufam nullam habent . Id cnim Alexaodro Magno probrum obijscic 
Demetrius pirata, cum diceret fe nihil prceter piraticam didiciflTc, nec a- 
hud quicquam dc paternaha:rcditate creuiffe , pr^ter duos Myoparo- D 
nes: Alexandrum vcro,qui piraticam in Demctrio improbarct,cum ex- 
ercitu potentiflimoterra mariqueimpune Iatrocinari,tametfi a patre 
regnum Macedoniseflorentifrimum accepiflet. qua: certe oratio Ale- 
xaadrum non ad vltiojiem acceptx contumehx, fed ad commiferatio- 
ncmadeo pcrmouitjVtDemctriumlegionipra^ficerer. Acnclongius 
cxemplapctantur ,2tatcnoftraSulimanusTurcarum rexAriadenum 
^nobarbum , Dragutum , Ochialam piratarum omnium potentij(Ii- 
mos,maximis propofitis pra^miis ad fe pellexit, & claflibus ac maris im- 
perio prcefccit,vt & eorum opibus fuum impcrium confirmaret,& pira- 
tarum copias toto mari graffantcs frangcret ac debilitaret. His quidcm 
illccebris prcedonum du ces ad fanitatem perducere laudabile eft, ne cx- 
trcma defperatione coadi in Rerumpublicarum^atus inuadat, fedpO" 

tius 



DEREPVBLICA. 5 

li.uslatronumcopiasipficuertant, qui tametfi amicitiamacrocietatem 
colere videantur,ac fpolia ex a?quo diuidantjVt fertur de Bar^ulo & Vi- 

riato piraiarum ducibus:ita tamen fceleratse confenfionis fidcs fana-um 
amicitiienomenrefpuit :acnefpoliorum quidem diuifiolegitima, fed 
Jatrociniumdicidebet:^cumfocietatis&;amiciti^fi]ndamcnta,qu2pin ' ' "^oirmuni.j. 
ccrtanaturiEque confentanearatione pofita funt, latronibus omnino ^n/unf dlm- 
defint. Quamobrem Refpublicasappellat ? hominum cartus bcnc bea- 9" G«,r 0. a 
tequeviuendicaufafociatos. qu^edefcriptio vtciuitaticonueniat,cIefi- {Ijlj"^''" '"'"" 
nitioni tame inferuire omnino no potefl : quoniam altera fui parte red- 
undat , altera parte deferitur : cum tria,qucE in omni Republica potiflN 

B maiudicantur,familia,inquam,fummaimperandipoteftas, & eaqua: 
ciuitatiscommuniafunt,huicdefcriptionidefmr. Namillud bcate vi- 
uere,fiadciuitaiisdeiinitionemnecefrariumefIe demus,nullus fit nili 
cumfummarerumomniumaffluentiavirtutiIocus:nec honcfta ciui- 
tas, nifi placido mari fecundis confpirantium vcntorum ftatibus impul- 
faferatur: &cumhorribiles illam procellxac turbinumvis a^itaucrit 
mifera ccnfeatur: quxdifciplina omnibus efl omnium thcoioG;orum ac 
philofophoriipr£ceptisaliena!Hienimiufl:os,etiamiiomnesfoituna? 
acerbitates excipiat, femper beatos: iniuflos ctia in maximis profperita- 
tibusfecundifqjrebusinfoeliciflimosefreiudicant. SicciiaRepublicam 
beneinflitutadicemus,quxadverudecus&hone{]:atcdirigetur: etiam 

C fi prematur inopia, fiab hoflibus obfe(ra,fiab amicisdeferta,fi denique 
omnigenere caIamitatuobtruavideatur:quoinflatu MalTilia, ciitrm- 
phatumefl a CaioCjEfdre,M.Tulliusfuifreconfitetur:quamramen re- 
rum omnxim pubiicarum laudatiflimam appellat,quis vcro ciuitatem, 
qux folo fertili fit & vberelocuples,hominum multitudmeabundans, 
amiciscariflima^hoftibusformidabilrs, armorumvipotens,propugna" 
culis bene munita , pr^clare inflitutam putct , fi omni fcelerum ac fligi- 
tiorum immanitate cumulata fuerit ? cum nulla viriutum capitalior pe- 
ftis effe pofTit^iqua bcata illa & afflues ad cupiditates expledas reru copia, 
qua fti honeftate coniugare non minus diflicile eft, quam qus maximc 
inter fe contraria funt . Qupniam igitur c^teris quidemrebus & carere 

D fine probro,& abundare fine laude pofliimus: virtutibus aute fine con- 
tumelia vacare,aut vitiisinquinarifineinfamia non pofTumus ,confe- 
quens efl ya,qua: beatiorem vitam efficere putantur,opes,inqua,copias, 
*latifundia, bene conftitutis ciuitatibus neceffaria non cfTe : (cd altius in- 
tu<y:<emq;uamproximefieri poterit ab optimo ftatu difcedere opor- 
tet:fiquidemciuitatum:£queacrerumomniumdignitate ac prirltan- 
tiam bonorum finibus metimur : vt quanto finis cuiufque ciuitatis pix- 
flantior ac diuinior erit , tanto ipfa cxteris excellere iudicetur. Necta- 
menRempublicam idearumfolanotione terminare dccreuimus,qua' 
lem Plato,qualem etiam Thomas Maurus inani opinione fibi finxeriit; 
fed optimas quafque ciuitatum florentiffimarum le2,es, quantum qui- 
demneri poterit,proxime cofequemur. Quod fi eadem eft vnius ciuis, 
quastotiusciuitatisfocIicitas,&vtriufqucfummum bonuminiispofl- 



^ LIBER PRIMVS 

tum virtutibus,qu? mentis ipfius propria: funt.quxque in foli contem - 
,o Anftot. iib.7. plationeverfantur, vtfummaconfenfioncafleuerant ^'^qui csteris fa- 
«^''cthi.^Nico- pientia excellere dicuntur: confequens eft illud quoque,ciues illos vera 
machi. fcelicitatefrui,qminrerumnaturalium,humanarum,acdiuinarumfua- 

uiflima cognitionc exercetur,quique contemplationis (ux frudus piis- 
potenti Deo,totius natura: principi,ferunt acceptos. Hoc igitur bono- 
rum extremum in fmgulis ftatuetes, cur non etiam vniuerforum ac to- 
nAtiftot.inpo- j;ius'Reipublic2E fummum vltimumquc fincm cffe concedemus"? Sed 
linguiorum'^'& occurritut ciuitatum moderatores plurimum injso genere a fe ipfis dif- 
duitatis finem {•gj^^jj-e^j-uni fuis quifquc cupiditatibus foelicitate mctiatur : & quorum 
de fummo bono difciplinx inter fe confentiunt, non tamen boni viri ac B 
boni ciuis , nec fmgulorum eundem quem vniuerforum finem ftatuut. 
Hinc exiftit tanta legum , ac morum pro cuiufque principis arbitrio ac 
voluntatediuerfitas. Plerifquefordidahominumvitaputatur, fiftudia 
necellitate tantum , non etiam voluptatibus & ornatu dirigantur : mife- 
rum, inquam,arbitrantur cafisfragmine contedis &anguftistuguriis 
aut o-urguftiis cceli iniurias arcere.Sed quoniam vir fapies iufti & iniufti, 
veri & falfi quodammodo Icx eft, ac veluti norma qu(^dam inflexibilis: 
quiautemiuftitiaca:terisac fapientia excellerc putantur,eandem fin- 
eulorum ac vniuerforum foelicitatem ftatuunt, nos boni viri ac boni ci- 
uisdifferentiafublata,fummubonumfingulorum xqueacvniuerfita- 
tistotiuseaquam diximus pulcherrima fuauiffimaquefublimium re- C 
rum contemplatione metiamur.Ariftoteles enim populare opinionem 
interdum fecutus anceps in fummobono finiendo nec fuorum dogma- 
tumconftantiamacconucnientiam tueri videtur: quippe ^ui virtutis 
adionibus opes ac robur copulare neceffe putat : cum tame fubtilius eo 
de genere difputaret fummumhominis extremumque bonum in con- 
,t lib.io. ethic. templationecollocauit^*. AtM.Varrofuperioremopinionemminues 

& 7.polit. r ri-- n- o 1- 1 n ■ 

humanamroelicitatcmactione & contemplatione complexus eit, cuius 
ha:c ratio videri poflit, quod rerum fimipliciumbeatitas fimplex eft:mi- 
ftarum verojquceduabus exrebusconflat.-cfunt^duplex effe videatur. 
nam corporis opes in robore, alacritate, decentique membrorum om- 
nium conformatione: animibona,ideft eiusfacultatis,qu?corporico-D 
hceret in cupiditatum ergarationem obfcquio verfatui:mentis vero ip- 
fius bonum in inteliigendi virtutibus, prudentia, inquam, fdentia,reii7 
gioncconfiftit:vtprudentiaadreshumanas, fcientia ad natura: infpc- 
dionem,reIigione ad res diuinas pr^Eclare vtaturrquarum virtutuliiJ^ri- 
ma quidemboni & mah: fecundaveri & falfi; tertiapietatis & impieta- 
tis difcrimen intuetur;&,quid omnino expetendum fit aut declinadum, 
continent. porro ex his tribus virtutibus exiftit vera fapientia ,qua nihil 
eft hominum generi pricftantius ab immortah Deo tributum: quia non 
modo furtis eripi,aut incendio abfumi,autnaufragio abforberi non po- 
teft:verumetiam homines czeteris rebus deftitutos ac defertos beare per 
feipfa poteft : non tantum fingulos, fedetiam vniuerfos . beatior tamen 
fuiuraciuitaseft,qu^hisau6l4virtutibus,fimdoshabueritvbertatefer- 



tileSy 



D E R EiP.V B L IC A. ^. 

tiles, autquantiimfatis eftadciuium alimerareaqne fitaqtuiumncfpi- 
yabilis casli temperatio , vt falubriter viui poflit , tu m etiam materics ad 
exftruedas arces ac domos idonea: nifi regio iatis ad vim hoftm m, & ad 
iniuriasc^lipropulfandasperfeipfa ttitafitacmunita. Hxc primoidia 
runtnafcentisReipublic^,vtfcilicetea,parentur,finequibusviuiniil!o 
modo poffitideindequ^rantur ea,quibuscommodiusviuitur:vtmedi- 
camentaad morborum curationem: mctalla quibus inftrumcnta opifi- 
cibus armaque militibus neceflaria conflari polTmt , non tantum ad re- 
pellendos^verumetiamadvlcifcendoshoftesaclatrones. lam vero cum 
inexplebilesfinthominum cupiditares, pofteaquam parta funt ea,quar 

B neceflaria ,qu£eque vtilia putantur ,dehciis etiam affluere, ac vohipta- 
tesinanes c6fe61;arihbet,vtfuauius viuiinciidiufque poflit. Et qucmad- 
modumnullaminftituendorumliberorum curahabemus;'priufquam 
idoneaeducationecorporisincrcmcnta confecutirationis & orationis 
capacesvideantur:itaquoquede coformandis moribus, deque natura- 
humacdiuinarumrerumperueftigatione ciuitates no ante cuvamha- 
bent,quam ea,qu^ ad ciues alendos ac tuendos neccflaria funt, conqui- 
rat: fed mediocri prudentia coAtent^ funt ad hoftcs propulfmdos,&ab 
iniuria ciues continendos.Is autem,qui adeptus eft omnia quig ad vitam 
fecurcacbeatedegendam commoda videntur, fi bene cft a natura,me- 
lius etiam a do(5trina informatus,a. flagitiofis & confcclcratis hommum 

C C2Etibusabhorret,acbonorum confortium 6c amicitiam confcdatur: 
deinde cumab lisperturbationibus, qucemetemde fanitate deturbanr, 
fefeliberum&vacuumfenferit ,necin pr^emiis caducis fpcm pofuerit 
rcrum fua?ium , certe cafus humanos & incoftantiam variofque mores, 
^tatcsjconditionesintuetur :aIiosquideminfummopoteftatis&:im- 
perii gradu,alios in extrema calamitate & inopia conftitutos:tum vicif- 
fitudmes,ortus,obitiifque rerum publicarum ftudiose contempIatur,& 
antecefliones confequentibus coniungit.poft a rebus humanis ad natu- 
rjepulchritudinem conuerfus,feipfum in contemplandaftirpium , ani- 
manwum, metalloru yarietate obied:at , & vniufcuiufque formam, vi- 
res,pra£ftantiam,atque adeo elementorum vices alternas,aG (ingularem 

D in rebus omnibus antipathiam &c contagionem, caufarumque mirabi- 
lem feriem & confenfionem , quaprimis extrema,media vtrifquej o- 
mnia omntbus coh^rere videt,&vndefingula generata fint,qu6 recur- 
^■ant, quando, quomodoobitura, quidiniismortale &caducum,quid' 
im^nprtalefitacfempiternum : acpaulatim incarlum velutipern/cibus 
alisabreptuSjclarifrimorum fiderum fplendorem,coeleftiumqL!c cor- 
porum ,vires,fitus,interualla,curfusin^qualcs,ac miaditotius partium- 
qucomniumcongruentiam&qualjconcentumfuauillimummiratur, 
incredibilemquevoluptatem ex his eapit, cumflagrantiflima cupidita- 
te ac defiderio caufavum Qmnium perueftigandarum, quoufque ad vl- 
timum principium,acpulcherrimihuius opificij tempeiatorem Deum 
perducatur,qu6 cum perueneritcogitationum fuarum curfum fiftit, 
cum intelligitsternam mentem efTeinfinitas cuiufdam naturx, magni- 



6 LIBERPRIMVS 

tucIims,potcftatis,fapicnti3C,qua: nec oratione cuiufquam explicari, ncc 
mentis vllius cogitatione percipi pofllt: laudationibus tamen diuinje 
maieftatisfplendorem,quantum quidem poteftj euehit ac prxdicat, 
fummaque profequitur veneratione.Talia menteagitanteni fuis opor- 
tctillecebrisdiuinavirtustrahat ad verumdecus,& ad bonorumom- 
nium extremum. His enim artibus homines pulcherrimam rerum na- 
turalium, humanarum,diuinaru fcientiamacfcelicitatishuman^fum- 
mampropcmodum cofecutividentur . Siergo ciuemitainftitutumfa- 
pientemacbeatumiudicamus, non quiopumcommuniumac perua* 
gatarumcopiam,fedquipra£ftatiumrerum6c remotarumacaptu vul- 
gi cognitionem& inteHigentiam (it aflfecutus, quanto RempubhcamB 
beatiorem iudicare debemus talium ciuium muhitudine abundantem, 
etiam fi anguftis contenta finibus fuperbas afpernetur opes , ac delicias 
ampliffimarum ciuitatum, qua? fummamfoelicitatem fumma volupta- 
te ,aut copiis & opibus,aut inani gloria meiiuntur?Necpropterea fum- 
mumilludhominisacciuiiatis bonum confufum aut miftum efficie- 
mus. etfi enini hominis naturaduplexeft,alteraquidem mortalis & 
caduca,altera vero immortalis acfempirerna, illud tamen confitendum 
cft in ea parte, qus nobilitate cajteras vincit,id eft,in mente fummu bo- 
num inefle. nam fi verum eft , vti eft , corpus hoc oftibus & carne com- 
pacftum & coagmentatum meti feruirc,& rationi cupiditatem, quis du- 
oitetfoeliciiatis humansefummam apraeftaniiftimavirtute^quam men- C 
tis agitationem appellant , totam penderc ? tametfi enim Ariftoteles tx 
opinione Stoicorum hominis bonum in virtutis adtione pofuiffet^idem 
tamenaclionemadcontemplaiionisfinem referri iudicauicoportere: 
alioquihominumvitabcatioreflet, inquir,quamdeorum,quinullisa- 
ilionibus aut negotiis implicantur,fed mentis agitatione fuauiflima fo- 
lidaquetranquillitatefruuntur. Atquum nollet magiftri Plaionis fe- 
ftamtueri,&apropofitafufceptaquefententiadifcedere,turpeputarer, 
quoniaminadionebeatam vitam initio pofueratverborumambisui- 
tate vfus ,fummamfceliciratem in mentis adione, quae ipfanihilaliud 
eft,quam contemplatio,collocauii:ne fummum bonumrebus omnino 
inter fc diffi;dentibus,motu,inquam,& quietedefiniret,idcmtamccum d 
perfpicetet fmgulorumhGminum,aeque ac vniuerforum vitamperpe- 
tuoquodamagitarimotu,acnecefrariisnegotiisimpediri,nbluitaper- 
te fummum illud,quod qu^erimus, bonum in fola contemplatione col- 
locare , id quod tamen necefle eft confiteri. Et fi enim aftiones,qbil5US 
hominum vica fuftetatur,cibum,inquam, potum,fomnumcapere,tam 
necefrarize funt,vt iis diu carere homines non poffint: nemo tamen adeo 
rudis eft, vt in iis rebus bonorum extremum confiftere putet. virtutum 
enim earum,qu2morales dicuntur,dignitas long€ maior eft,propterea 
-quod ab his ad purgados a perturbatione & legritudine animos adiume- 
ta quxruntur , vt purgata mens clarifGmaintelligendiluce complcatur. 
cx quo intelligiturmoralesvirtutcs ad cas,quaB mcnfis propris fiint, 
quafi adfinem refertii fcelicitasautemfummadicin6rtpoteft,cuius eft 

aliud 



DEREPVBLICA ^ 

aliud extremutn , cjuasque ad diuiniora pertinet : vt corpus ad animum 

appctitusadrationem,h9cadmentcm,motusadquietem,a(f^ioadcon- 
templationem . Igitur M. Varro qui iiominis bonum adlione & cotem- 
platione miftum effe putauit, c6modius,opinor, ac melius dixifTet, ho- 
minum vitamvtraqueegere,fummum tamen extremumque bonum 

incontemplationeverfari,(juamAcademiciiucundam,Hcbr2eiprctio- 
fammortem appellanf.proptereaquodmentem labe terreftri &(:or- 
poreis vincuhsfolutamac[)urgatam incaelum perducir. N6 potcrit ta-= 
men Refpublica diu ftare li deferatur abiisa<aionibus,qLKTinciuium 
falute tuenda,in iure dicundo,in ahmentorum cgetcrarumque rerum ad 

B vitam neceffariarum aflidua inuedtione verfantur: perinde vt mens fub - 
limium rerum contemplationc abrepta corpus ipfum fame ac fiti iaur^ 
guere,aut vigiliarumftudioenecaripatiatur. Sedquemadmodum in 
hoc afpedabili mundo,quem perfeda; & confummatx Reipublic;^ 
imaginem appellare poflumus, luna velut anima mundi ad fcji? propius 
acc^dens deferere videtur regionem hanc fpirabilcm & ekmentarem: 
pofteatamen folis congreiTu grauida vim quandam c^ieftem fingulis 
corporibus impertit : ficquoqueanimusvi contemplationisabreptus, 
& quodamodo inteliigenti foIi,qua: mens eft vniuerfitatis,coniun61:us, 
virtute diuina mirabilem in modum illuftratur , deinde rurfum ad cor- 
poriscuramrelapfus,vires corporeas inftaurat.idem tamcnfinimium 

C intentus corpori ac fenfuu voluptatibus immerfas metem deferatjdcm 
ilIivfuvenitquodIun2,qua*folisc6fpe6lufugiensvmbraterreftri,ob- 
volutafplendorem aclucemamittir,exquo quidem luminisdeliquio 
foeda monftra procreantur^totaque rerum natura perturbatur: fi tamen 
afblisamplexununquam lunadiuelleretur, vniuerfa h^c mundi ani- 
mabihs coagmentatio & cohxrentia omnino difliparetur.Ide nobis de 
Republica reHnquitur iudicandu m , cuius finis optimus in iis virtutibus 
confiftit, qux ad contemplationem feruntur, etiam fi publicas adiones, 
quff minus honefte funt,antecedant, vt fordiii cuedio, curatio frumen^ 
taria ,*!innona Reipublicac, qua;que ad ciuium alimenta & pr^fidia vitae 
neceflaria iudicatur , qua! virtutibus moralibus loge inferiora ducimus: 

D virtutum item moralium fumma ad eas virtutes pertinet, quae contem- 
platricesdicuntur,quarumpraeftantiflimaeft,quie circa rem omnium 
pulcherrim^m verfatur. ItaqueDeus Opt. Max.cumomniafapienter, 
tumilludpotifTimumquodrebusagendisacnegotiis contrahendisfex 
ompinodiesde(iniit:diem vero feptimum contemplationi & quieti 
fandifTimjEconfccrauit^quem vnum^Jex omnibus beauit, & cui foli oeS^ExojfoJ 
benedixit , vt diem hunc feftum hilariter ac iucundc tranfigamus, & in ^^- 
pulcherrima Dei pr^potentis opera, iudicia , iuffa intuentes in eius lau-. 
dibus acquiefcamus.Atque haec dc fummo fingulorum ac vniuerforum 

totiufque ciuitatis bono.Qm? cum ita fint,tatobeatior futura ciuitas eft, 
quanto propius aberit ab eo fine,que proponimus & ad intucdum & ad 
imitandu. Et quemadmodu human^foElicitatis ac calamitatis gradus in 
finguUs hominibus quaplurimos videmus,prout bonoru ac maloru va- 

a 4 



g L I B E R P R I M ^ S 

riosiines fibipropofueiunt ntaquoqueRefpublica: fuos habent quo- 

datnmodo foelicitatisac miferiarum gradus. quianec cum pcrfedis lio- 

minibuspleneque fapientibus , nec cum furiofis acdementibusfemper 

viuitur:fed plerique mediocria vita: oflicia tuentur. Lacedicmonij qui- 

dem excelfoac forti animo femperque vincendicupiditate mflammato 

in L^yianSX fuiflc fcrutur : '* iniuftiramenac toties perfidi,quoties depublicis com- 

geiiko, Lycur- jnocjisagcretur^quia ciuiuni difciplina,leges,mores,infl:ituta nonalium 

^* finem aut exitum habuere,quam vt ciues tum ad periculafubeiada,tum 

ad voluptates ac delicias , qux animorum vim ac r obur frangere folent, 

elatos & inuidos eflicerent : fedeatenus tamen vtfuarumadiionum &c 

cogitationumfummam Reipubhcze vtilitatibus metirentur. Romano- B 

rumverociuitasbeatior quam Laceda;moniorum,quodprxteranimi 

i^ cfccroinof- magnitudinem , iutis quoquc aciuftiticE'Wimveluti fcopumciuesiibi 

iyciT.uhl ^ propofuiflent. Enitendum nobis eft igitur vt quam proxime fieripotc- 

rit,abea,quamfummamduximus,{ingulorumacvniuerforumciuium 

folicitatedifcedamus. Explicatanobiseftprima pars definitionis Rci- 

public2E,c2cterafuoqua:queordineaclocoperfequamur. 

I>e iurefamjlUrh^ qmdfamdiam inter ac ^emful^licam interjir. 

CAPvf.ii» 
^^^ A M I L I 4 eft plurium fub vnius ac eiufdem patrisfamilias C^ 



tJrSSijSS: 




imperiumfubditorum,earumquererum,qu5 ipfius propria: 
funt,red:a moderatio . Secundum definiendx ciuitatis caput 
verfaturinfamilia, quxipfa feminarium eft ac v^luti rudi- 
mentum rerum omnium publicarum. Et quidem nulla probabih ratio- 
ne mihi videtur Ariftoteles, Xenophontc fecutus, a pohticis oeconomi- 
ca,& ciuitatem a familia diftraxiflTe : quod aliter fieri non poteft , quam 
/i membra fingula ab ipfius corporis vniuerfi copage diuellamus : quod 
quid aliud eft,quam (inc vllis ardificiis vrbes conftruere velle ? certe qui- 
dem collegiorum &c corporum,atque adeo vniuerfitatis fcientianvfeor- 
fum tradereoportuiflet, cumnon/intfamilia^jfint tamen Reipublicx 
partes.at legum latores 6c iurifcofultos, quos velutiduces in difputatio- IX 
ne de Republica fequi debemus , iifdem legibus ac difciplinis.Reipubli- 
ca:corporum &collegiorum irque ac familiarumiuracom^f^ledivide^ 
mus.Nos tame aliter atque Ariftoteles.is enim peconomiam bonoruni 
accumulatione definiit : qux coUcgiorum arque ac ciuitatum corarnur- 
nis eft:at famili^ appellatione, & rcdam domus gubernandi rationem, 
& iurapatrisfamflias in fuos compledimur:quff ab Ariftotele& Xeno- 
phonte pr^etermifla videmus . Quemadmodum igitur familia beneac 
prudenterinftituta,veraeft ciuitatisipfiusimago:ac domefticumim- 
perium , fumma: in Repubhca poteftati quodammodo fimile: itaquo- 
que famih;^ regends raiio fingularis qu^dam eft Reipublics inftituen- 
d;racm,oderand:Edifciphna. Etvtfingula membra corporis quandiu 
ofliciLj(ii^iion deferuiTtfuum,firma,valetudine Sc exploratafpefalutis 
N fruimur^. 



DEREPVBirCA. 

9 



£ruimur:ita quoque fi flimilia: (ingub fuis quxque officiis cotineantur 
ciuitas vniuerdi redam feruabit bene viuendi diiciplinam . Scd li vir in 
vxorem iniurius ac cotumeliofus llt : fi vxor viri partes pr^ripere cone- 

tur,nequereeimorigeramprxbeat:fivterqueliberosinferuorum,rer- 
uos in pecudum loco habeat, imperioque duriore premat: fi Jiberi pare- 
tum , ferui dominorum iufla detredlent , quis non videt nullam in illa 
domoconcordiam , nullamanimorumvolutatumciuecofociationfm, 
fedplenaomniarixarum & contentionum fore?Cum io-jturciuitatis in- 
Hitucndsratiojfamiliarum redamoderatione velutifuis quibufdam 
fundamentisinnitaturacfulciatur,primamac prxcinuamfamiliarum ' 
B rede inftituendarum rationem inire oportet. DiximusRempublicam 
efTelegitimampluriumfamiliarum &c earumrerum,qua:illis commu- 
,nes funt, cfi fumma poteftate gubernationem. Plurium appellatio non 

f)Oteft infamilia duorum numero c6tineri,vtferefemper»: cum ad col- ' ivbi.deteftib. 
egiumconftituendumtresperfona:neceftaricEfint*:tres quoqueper- i i.Newiuscie 
fonasprccterpatrem familiaeneceflarias in familiadefiniendaducimus ""^-^'^- 
exfententia iurifconfultorumJ. Etquoniamfamilix,collegia,ccetus,ci- 5 i.famiiix.cod. 
uitatefqueomnesactotum genus hominum interiret, nifi connubiis 
quafi quibufdam feminariis conferuaretur ac propagaretur : cofequens 
eftfamiliamfuisomnibusnumerisac partibus fine matrefamilias per- 
fe<5lam & confummatam non videri : Ex quo fit vt quinque perfonis in- 

C tegrafamiliacoftituatur. Qiiodfitribusperfonisnecpaucioribuscon- 
ftat collegium , totidemque familia pritter patrem ac matrcmfamilix: 
fequitur tres familias nec pauciores ad ciuitatem conftituendam necef- 
farias effe . inde opinor Apuleio ac veteribus contritum iliud ac perua- 
gatum,quindecimperfonispopuIumconflari. Etfienimpaterfamiliar 
Dcc.vxoreshabcat, quotSalomo rexHebrcEorum:&^fexcentosIibe- 4 iuftiniib.H. 
ros , quot Hierotimus rex Parthorum ab vxorum multitudine fuftulit: 
aut quingentos feruos, quot M. Craflus in cefum retulit,quia fub vnius 
& eiufdem patris familice imperiumfubiungantur, necpopulinecciui- 
tatisappellatione veniant: etiam fi fihos omnes ac feruos connubiorum 
ac commerciorum iure coniungat , quandiu fuerint fub eiufdem impe- 

D^rio ac poteftate,quem etiam in cunis adhuc vagientem lcx 5 ipfapatrem ^^JP^^^bT^rfc 
familicE appellat. Inde verbum ^^tn Hebra^is profamiIiavfitatum,non miiiz. 
quiamille^erfonisfamilia definiatur,vt nonnuIliputant,fed a verbo 
«iiVNquodprincipemac dominum fignificat. vtfamilia vniuerfaabipfo 
cap^*nomenaccipiat:redl:ius opinor quam Grarciab oinwautLatiniafa- 
mulis. Sedquidprohibet,dicataIiquis, triacollegiafinefamiliaciuita- 

tem conftituere, fi fumma imperii poteftate regantur? id quidem videri 
poteft, non fit tamen Refpublica, quia nullum collegium, nullum cor- 

pus fine famiha ftare diu poteft,fed breui oportet interire.at ' iurifcon- fj/^;' J^-' 
fultitraduntpopuIumimmortalemefle,acmiIIefimo poft anno eun- 
dem fore qui antea fuiffet : ctiam fi vfusfrudus Reipublica: legatus poft 
annum centefimum ? extinguatur:ne proprietas inanis fit ac inutilis do- T^Jjj^^^jftg^- 
mino futura:quoniam ciues omncs vnius fcecuh diuturnitate intermori 



,o LIBERPRIMVS 

videantur :licet immortales fmt fempiterna quadam fui generis propa- 
<Tatione fu turi: non aliter ac nauis illa Thefei, quar tametii nouaru m ta-> 
bularumfubftrudionecentiesimmMtatafui{rct,antiquumnomenreti- 
nebat. Vtautemnauis informelignumrit,rublatacarina,qUcTproram, 
puppim,&coftasfirmacoagmentatione fuftinet: ita Refpubiica fme 
fummapoteftate ,quxomnia ciuitatismembrafamiliafque fmgulasin 
vnum corpus cogit,confiilere nuUo modo poteft. Et vt nauis, nc a pro- 
poiita fimilitudine difcedamus,in partes plurimas diuidi poteft,aut om- 
nino tlammis abfumi: fic etiam populus in diuerfa loca diiTipari^aut pe- 
nitus falua vrbe, exfcindi : quia nec in perfonis nec in moenibus ciuitas 
fubfiftit,fedinciuiumomniumcoEtufubeiufdem imperiifummapo- B 
teftate.Vt eniin elephas non magis animal dici debet,quam formica:iic 
Ragufia, ciuitatum fere omnium,quje funt in Europa,minima,non mi- 
nusRefpublicadicidebeat,quamTurcarumautTartarorum,autetiam 
Hifpanorum , quorum imperia iifdem iinibus , quibus folis curfus, tcr- 
minatur:& quemadmoduexiguafamiliaanguftiffimisgurguftiiscom- 
prehenfa eodem familiarum iure cenfetur,quo qux fuperbiftimis ac la- 
te potentibus cediiiciis gloriantur: fic Vlyifes, cuius imperiu Ithacarfco- 
pulocontinebatur,reXceq'ue dicitur ab Homero atque Agamemnon. 
rede enim Cafliodorus magnum imperium magnam Rempubhcam 
appellat,quam Princeps vnusfummoimperio moderatur. Quare fi ex 
tribusfamihisvnuspaterfamili^ casteris imperet, eiquepareatur:autv- C 
nus duorum imperium fubire non recufet : aut tres iimul ac femel fum- 
mum ius in trium familiarum fubditos exerceanttxque refpublica dice- 
tur,acfimultitudinc ciuesinnumerabiles compledatur. Itniietvtfa- 
milia interdum maior fit,quam Refpublica.quod de familia Tuberonis 
AEmf* "^ ^^^^ dicebatur ® cii fexdecim Iibcros vna cumvxoribusacferuiscuim- 
9 lupoUticis. pcriodomefticoregeret. IgiturfallitAriftoteles9,quiputatBabyIonis 
Vrbem , cuiusambitus quadrata iigura tantus erat , vt vix toto triduo 
101""*"^°'''^ '* pedeftri greffu confiiceretur,gentem potiusdicidebere,quamrempu- 
bhcam,quam ipfe decem millibus ciuium, deiiniendum putauitVquail 
abii.ndueiletgentes multitudine innumerabiles ac Iocisiniinitas,quar 
modoeiufdemimpcrii fummi poteftate regantur, Rempubhcam ap- D 
pellare. IftarationeciuitasRomanoru,quanullaclariorextititvnqua, 
ReipubliccElaudemnonmereatur:cumfu^originis initiottiatantum, 
nec plura,ciuium millia complederetur : Tibcrij vero principatu quin- 
quies ac decies millies centena millia,ac prxterea centum acdcceift<nniil- 
lia,quipenetoto terrarumorbedifperiierant^cenfafuifTelegamus^pr^- 
ter icruos,quorum numerusdecuplo maiorextitit. nectameeonume- 
ro prouinciales Romano imperio fubx:)iti,nec item foci3eciuitates,acIi- 
beri populi contineb.mtur, qui refpubhcas ab impcrio Romano diuifas 
habuerunr. EftigiturfummumimperiumquafiReipubIicaecardo,quo 
maeiftratus ac Icges innituntur, & cuius vi ac poteftate coIIegia,corpo- 
ra, familix, iinguli ciues in vnum veluti corpus coguntur : fiue vno flnt 
&c eodem conclufiloco,vt SuiteflumrefpuDlica fociarum minima;fiuc 

plures 



DEREPVBLICA. ,, 

plurcs habcat proiiincias qualis Perfarum,<5uxab extremislndia? popu- 

lisvfcjucadHellerpontumcetumacvigintifeptemprouinciashabuifre 
fertui":qualisnuncetiamyEthiopumrefpublica,cuius quinquaginta " E«""r' 
funt prouincia:,quas Paulus louius nulla ratione regna vocat,cum vnius "r.n Aao '"- 
& eiufdemprincipis,quiNegusabillisappeilatur,fummo imperio ac "' 
poteftateregantur. Sed prxterilludimperium,quod pofuimusquafi 
reipublica:totiusfundamentum,multafunt prarterea ciuibus inttr fe 
communia,fcilicetforum,fana, porticus,via;,leges,iura,iudicia,fuifra- 
gia,confuetudines,theatra,mxnia,publicaxdificia,pafcuacomraunia, 
agri publici, xrarium,deniquc pr^mia,pajna!, legis adiones, multxquc 

B cum multis resrationcfquecontrad:2e:h^c,inquam,omniaautciuium 
omniumnexu& mancipio, autvfu&fruducommuniafunt,autccrte, 
publica,autvtraquefimul.magna etiamillacqmunitaseft,quietum ex 
collegiis & corporibus , m etiam ex beneficiis vltro & citro datis & ac- 
ccptis coalefcit.alioqui nulla,ne cogitatione quidem , fingi Refpublica 
poteftjquge nihil omnino habeat publicura aut commune. Quanquam 
fieri poteil, vt agrorum pars m;ixima fit communis vniuerforia ciuium, 
parsvero minimalingulorum : vt agraria lege Romuli totus agerRo- 
manus,qui millia iugerumodlodccim capiebat,trifariam "• diuifus eft: 'iDionyfiusHa- 
primaparsficrisfaciedis,fecundanecefrariisreipublica;fumptibus: ter- 1^""^ ^"' ' 
tiaiingulis ciuibus ceffit, cum autem tria ciuium millia cenfa fuiffent, 

C fingulis ciuibus duo iugera tributa fu ere.Sed vtcunque agri diuidan tur, 
fierinon poteft vt omniaomnium ciuiumcommuniafunt,quod Pla~ 
toni adeo pr^ clarum & optandum videbatur,vt etiam liberos & vxores 
omnium communes efte cuperet : fic enim fore augurabatur , vt verba 
illaMEvM & Tvv Mnunquaminterciuesexaudirentur:qua(i omnium, 
quasin repubhca videmus difcordiarum ac ciuiliumbelforum occafio- 
nem prxberent. nec intelligebat bonorum acrerumomnium commu- 
nione RempubUcaminterire: quianihilpublicum efle poteft,vbinihil 
fit priuatum: nec regcm quemquam futurum,{i ciues omncs reges fint: 
vt nequevllus concetusexaudiatur,{ivocumartificiofeinterfe confur 
farumdiuerfitasacdiftimilitudo, quceHarmonisfuauitatemefficit^ad 

D vnum&eundemfonumreuocetur. Quamquamhuiufmodiciuitas,fi 
tarnen hoc nomine appellari poteft,omnino repugnat diuinis ac natur? 
J#gibuSj quibusnon folumadulteria & inccftus,fedetiamrapin^acfur- 
ta tam diferte prohibentur, vt ne aliena qoidem per leges diuinas expe- 
tere hceat:quibus legibu« pcrfpicuum fit capitalem efle orationem, qu? 
adxquationembonorumpertinet:cumRefpubhcasdiuinaprocuratio- 

ne fundatas , & conftitutas ob id fuiffe videamus , vt fuo iure publica ac 
priuatatcnerentur.Atillamrerumomniumpeftemacperturbationem 
verius quam communitatemfequitur famiharum '? omnium interitus, 'J famii.arwra 

n 1 • C r oppoiutur pu- 

qua:in vxorumacliberorum atque adeo rerum omnium conrulione bhcar.i. 7.5. a 
confiftercnullo modo poffunt. Necmirumdcbetvideri,{iabhacopi- ft.sj"!dcpuK* 
nione tam abfurda Plato fponte difceflit , & eam, quam ipfe Socratiad- '»1"'**«-^ 
fcripferat,Rempublicam,facJle paflus eft aboIeri,vt fuam moderate tue- 



12, LIBERPRIMVS 

retur. Nam qui MafTagetas omniahabuifle communia iaclattpoculum 
' tamen & gladium quenque fuum habuifTe confitetur : veftimctaetiam 
priuata cuiufque fuilTe neceiTe eft , alioqui debihores ab iis fpoliati fuif- 
ient,qLiirobore plusc^terisvalerent; Quemadmodumigitur Refpu- 
blicaeftlegitimaplurium fajrtiiharum , & rerum intcr fe communium 
cumfummapoteftategubernatio:ficfamihaeft pkirium fub vniusace- 
iuf(iem patrisfamiha: imperio fubditorum, & earum rcrum, qux ipfius 
proprixfunt,red:aguberEiafio.namineo potiflimum Reipubhca: ac fa- 
mihic difcrimen vcrfatur i quodpater famihas rerum domefticorum ac 
familia; totiuspoteftatertihabet: etiam fivnaqua:quc domusahquidin 
pubhcum feu ve6tigahum,feu tiibutihomine conferre cogatur. Acficri B 
poteft, vt ciues omnes coiiuitl:u comFrttini vtantur collegiorum in mo- 
dum, quaha fuere Spartiatarum, qui febrfum ab vxoribus Sc fimihaci- 
bumfumereacdormireconfueuerant quindecim aut viginti virorum 
c;£tu coad:o.Cretenfium vero moribus ciues omnes vtriufque fexus,v- 
xores, inquam hberi, fencs, iuuenes, egentes, diuites fimul epulari con-' 

14 Ariftotei. m fueuetant ''^ , fua tamen cuiufque prdpi'^a fuere , fed flnguli tantiim ero- 
^° "' ^ gabant,quantum vniuerfis ad communem conuicium fitis elfc vidcre- 

turrcommodius ihi quide quam Anabaptiftcr,qui noftra artatc in Weft- 
uaUianon modo commYinem iUum conuidium, fcd etiam nouam bo- 
norum omnium,pr§tervxdrum,quasplureshaberehcebat,acvcftium, 

15 skidan: - communionem inuexerant"^ , vtmutuam inter ipfos concordiam & a- C 

micitiam commodius tuerentur: a qua tamen longifTime abfuerunt. 
No.m qui rerum omnium communionem admittunt , tatiiigi abfunt ab 
ea, quam fe tueri pofle confidunt,ciuium inter ipfos amicitia,vt amor il- 
le mutuus viri& vxoris,parentumetiamergahberos ac vicifTim hbe- 
rorumergaparetespietas,deniqueproximorum inter &affiniummu- 
tuacharitaspenitusextinguatur,fublatopropinquitatis iure quo vin- 
culo nullum ad ciuium concordiam & neceflitudincm firmius co2;itari 
poteft.namquodames vehementertuumfitoportet,& quidemttotum 
tuum: communitas vero per fe ipfa difTidioium ac difcordiarum parens 
i<si.a,mpatcr§. ab iurifconfultis meritoappellatur^'^. Nec minusfallunt.quiputantre- 

dulcillimis . de . _ 1 I ^ ■> i l 

icgat.r.i i.quan- rumcomiTiunium maiorem,quam priuatarum curamfore:cumpubli- D 
^wrtaparc.K ca vidcamus ab omnibus a:que def^eri ^^ nifi ex publico rapisnt, quod in 
vtb'uiormirpri'^ pi"iuatam vtilitatem conuertatur:Denique amoris&- amicitix natura efc 
a.onim. I. i;.nc. huiufmodi,vt in plures difperfa perinde vim amittat'^: vt flumina aua: in 
dcdo.u. c.i.Lii riuulos diuifa nechoftes aditu proliibere, nec fdrcndis nauibus vtiles ef- 

cius §.C.tius de r ^ j . r ■!• 1 • 11 r 

icgt.iiF. lepollunt.lgiturcertaramilurgubernatio vxorcs,hberos,leruos,acpri- 

^mbus^^^^qirS "''^^^^ cuiufque res tum ab aliorumfamiliaru iure, tum etiaab eo , quod 
f8'pi.uoin Mc- ^^^P"^'iciEc6mune feiungit. Quin etiain omnirepublicabeneconfti- 
none.piutar. tuta priEcipuam pupillorum ,furioforum ad prodigorum curam magi- 
tmeu^.ff.'"'''' ^^'''^^^^ gerere vidcmus, quia "? reipublica! intereft. ne priuatorum bona 
diripiantur. fa:pequoque legibusacquireridarum ac diftrahendarimi, 
rerummodus &conditio prarfcribitur, quia finMliarum ac bonorum * 
cuiufque conferuatip,cum Reipublic^ cura ac tutela coiunttavidctur. 

Ac t.v 



19 

de 



DERE^VBLICA. l^ 

Actametfilegesomniumcomunesruntjnihiltame vetat fua quo^dam 
eflehmiliai-umftatutajfuum iusfamiliarc,ac piiuatu'^'', abantiquisfa- "Ei"oi.ir,i.o. 
miliarum pnncipibus,mltitutum.Excmplum habemusm clanllmia Sa- iuft.tu.i?. Bai.ius 
xonum' gente, qua: plures habet familias priuato quodam lure vtcntcs, j" Vpropri- 
acplanediuerfotumabimperii 2crmanicilcdbus,rum etiam a com- "'°'-'f '-""'^"; 
munibus Saxonum inltitutis , Duces itcmBauarix & Palatini comites t'^-Anorc..ui.spc- 
lureramiiiari vtuntur,tumin legitimabonorumlu?gentisiuccclhi5ne, tcftm.cns $.c6- 
tum etiam in eledoris imperiah munere,quod viciflim ducibus Bauari- Lral^^conftittca 
cisacPalatinisauorum inlHtutotribuioportet: qua; iura Bauaria:dux c-,u,urm''c'r" 
vtrenouarentur ^adimperialesAucrufta: conuentus rogationem fupc- ''"™ acccfliffcnt 

., . 1. •'^ '-' O r deconlhtut. 

B rioribusannistulit, 

lura quoque domeftica funt inter Saxonum & Hanbrum princi- 
pes,quasCarlaresipli Carolus iin. & Sigifmundus cornprobarunt^*: i' ^nno^yo.k 
quibusinter Audria: acBohemia: gentilcs famihari lurc cautum erar, vt 'ii'^!^^ '"^"" 
alterius famiUa: deficientis hxreditas alteriaccrefceret, vti contigilTe vi- 
demus. Acne longius a noiliis difcedamus,iurafamiKariaLaua!la: gen- 
tis regahdiplomateac Senatus Galhciaud:oritate coprobata vidcmus, 
legibus municipahbus acinftitutis plane contraria.nam eoiure primo- 
genitos vniucrfamha:reditarem cernerehceteaconditione vt pecunia 
coha;redibusfitisliat,acVidigentilenomenftemmataquepurapra: fe 
ferre teneatur. Seuerius etiam Rutenorum, Albretorum,ac Balmarum 

Cgentili iurereceptum erar,vr fosmins ab auorum hicreditate omnino 
arcercntur,quandiu mares quocLique gradu propinqui extiti{lent:quafi 
lcgemSalicamprincipibus Allobrogumvlitatam infamilias fuas deri- 
uarent . Ha:c quidem feu familiaria, feu gentilia iura ab auis & proauis 
illarum gentiumacfuinominisacfamilia: decus perpetua quadamfe- 
rietuendum originem traxere: quce quodammodo ferenda funt^Mn ^'^El^^lj.^f^f: 
claris ac illuftribus familiis,& quidcm illa qua: diximus priuata iura non ^° contioueri«, 

•l. -l. \ ■ ■ r percip.j.de nliis 

modofamilias.fcdrcsquoque pubiicasmcolumes abinleritul^pecon- ^hkA morga- 
leruajii.mt. quamobrem prudenter impenalidecreto comitiorum,qua: 
Augufta: coadafunt ^^ poft diuturnas bellorumciuiliumclades, genti- ^' '""'""'*• 
Iiaprincipumiurarenouatafuere,finequibus imperium illistempori- 
D bus pra:cipiti ruina cafurum videbatur . Qupd quidem ad obfcuras fa- 
milias pertyiere non debet^vt iura publica quantum quidem iieri po/Iic 
«mnium communia fint & eadem.Non enira fine grauiftima caufla fe- 
rend^m eft,vt priuatis familiarum padis iuri publico ^* derogaripoflit. j', p.aS^''"*' 
Neque vero iure familirAiab auis & proauis couftituto pofteri obligan- 
tur, nifi quatenus ipfipra:buerint aflenfionem. Itaque principes AJbre- 
toru ac Laualla: gentis, inrer quas Mommorantia ccfetur, gentilia proa- 
uorumiufarebusiudicatisnonita pridemrefcindicurauerunt. Multd 
minusiacrammiliariagentiliaue^^ Romanorum inltitutis proData re- j.jurMhb.cice- 
rendafunt : ne pro fimiliaribus publica deferantur , vt Camillus quere- ^o. 
batur apud LiuiunV-°, An, inquir,getflia facra ne in bello quidem inter- lo Liuius \^w^ 
mitti,publica fici-a & Romanos deos ctiam in pace dcfcriplacet?Erat e- 
nim lex xij. tabuiarumhis verbisconcepta:sACRA privata perpe- 

b 



j^ LIBER PRIMVS 

TVA i-ERMANENTO. quamM.TulliusinfuaslegestranftLilit. Atque 
hxcaeReipublica: & familix differentia iu vniuerfum di6la fnit : nunc 
de fingulis familix partibus dilferamus. 

Ve marin ergd yxoremfotejtdte deque mutuii inter iffos offciis. 

Ca p V t. III. 

Mn E s hominumcanus iurefociati,fiuefamilix,fiuecolle- 

gia fiue vniuerfitates, fiue Refpublicarimperandi acparendi 

utuis officiis continentur, cum libertas illa , quam nullis a- 




m 



^w 



ftridamlegibusvnicuique naturadedit, fub alterius impe-B 
riumacpotellatemfubiungitur. omnis autem poteftas eftpublicavel 
priuata: publicaautlegibusfolutaeft eorumfcilicet qui fummumim- 
periiiushabent:aut legibus imminuta, qualis eft magiftratuum,quie- 
tiam fi priuatisimperent , ipfi tamen fupeiiorum imperiis aclegibus te- 
nentur.priuatapoteftas eftinpatrefamilias,autin corporibus & coUe- 
giis , cum vniuerfi aut maxima pars on^inium cxteris imperat. Poteftas 
autemdomefticaquadruplexeft:maritifcilicetaduerfusvxorem,patris 
in filios,domini erga feruos,principis familix,in famulos mercede coii- 
dudos.Cum isjitur omnis humana; focietatis legitimagubernatio pen- 
deat ab imperandi ac parendi prudentia,de fingulis imperii partibus eo, 
quo propofuimus,ordme,difleramus. Eft enim naturalis libertas huiuf- q 
1 1. iiberu5.de ^iodijVt animus^bene anatuta intormatus impcriu alterius,poftDcum 
Sra!ff. """'" immortalem,reiiciat,pra:terquam fuiipfius,ideft redl:?rat^onis,quxa 
diuina voluntate per fe ipfa nunquam aberrat. Rationis autem in cupi- 
ditates imperiumnaturaleomnium maximum & antiquiftimum cft. 
priusenimquam alteri redc quisimperet^fibiipfiimperarecondifcat, 
vt rationi tribuatur imperium , cupiditati obfequium : ita fiet vt habeat 
quifque fuum. atque hxciuftitia: rotius fummaeft, hcec virtutum om- 
nium primaacpulcherrima,quceca:terasomnesamplexafouet i:ctue- 
tur:cx quo prouerbium Hebri^is contritu:Initia charitatis d feipfo queii- 
queducereoportere,id eftfubrationisimperium domitas haberecu- 
piditates ha:c naturalis imperii prima lex eft,vt quidem videmusin ora- j) 
1 Genef.c.5. tione, qaamDeushabuit, tumadprimuomnium * matref^milias,tum 
j GeBef.c.4. aduerfus eum, qui primus fefraterno parricidio contaminauit ^ . NaiA 
imperiumillud:quodDeus Adamoin vxorem dedit, dupliciter.inter- 
pretor: primum quidem acpra:cipuum eft ratienis in libidiiie :akerum 
maritiaduerfus vxore. Eft enim mensacpars illaintelligentia; particeps 
in homine veluti maritus:cupidiras aute quafi foEmina.prius enim quani 
Dcus Euam creaftet de Adamo didtum erat,mafculu& foeminam crea- 
4 Genef.c.i.fine. ^^^^^^ effe'*. Qucimobre infacrisliterisfaemina pro cupiditatefxpiflime 
vfurpatur, nunquam tamen fa:pius, qudm apud Salomonem,qtii fic vi- 
xit vt amantiflimus : ficfcripfit, vt omnino capitalis foeminarum hoftis 
<; Rabi Maymo. cffc videatut , cum tamcn omnis illa oratio, tum de materia,tum de cu- 
LCo^ixm°^^^' piditate intelligatur ' . Sed ifta Theologis ac Philofophis difterantur: id 

Vero, 



D. E R E P V B L I C A. 15 

veio,quodhLiiusc|iu\;n:ionispiopriumefl:,deitTrpcriomaiitia'^iicrriis . 
vxorcm quale iii,cxpiicanclum nobis eit. Vxons appcllarionc iudam ac '"" ^»P""if- 
lcgitimaintclligo,non concubinam,(]Ux' non eft in cocubini potcftatc, l:!^Mu"fi[ 
tametfiRomanis^^iegibusinljbera: mulieris contubernio iuliumma- Lcii^li.rt:''''""' 
trimoniumfit^nonconcubinatus. quaslexpopulisomnibusquafi pcr- ^. ^t ■jj': '"i^ & 
nitioladilplicuit,actacito velutiomnium conienlu abroci;atavidctur. P^"°fniuai,.dc 
HiEcautem poteftas in vxorem non complcditur fponf-imXin qua^na- r£il'.s:c,i«c: 
nus 8 iniicere fpofo no licer^quod marito lempcr IiGuit,tu m ciuili ?, tum "^,'^5^^" t 
pontificio'^iurequodrirponfusinrpon{ammuolauerit,acciftuprum '"^■'■y'^'-''?]- 

■ } ■ ■ • \ n ^ \ ■ ■ r V ^ C.Ak-xJiid. inl. 

mtulerir,capitepuniendus eit.^Qu^id igitur ii mares ac rccmina? confen- «■'" f qui m- 

_- /^ I • c\. r ■ r dicui.uerciudi- 

B iione connubium contraCtum iit ante mutuam vtriulque conuin6lio- "ta.i.vir.dd.: 
nemPid enim iuftas nuptias lex '* ap>pellat: iictamen ftatuo tion ^S^z par- c'h?bc,Xc 
tura eiufmodi contradlu maritale imperium, nifi maritum vxor fccura '° "''"^» ^'^- 
ruerir,cumTneoIogorumacpontihcumdecretii'3^quoruni maximacft ''Jc^r-vi-g- 
au6loritas,quotiesdeiureconnubiorumdilputatur,vixvllanuptiarum i^ i.nnpmsde 
ratio habeatur,ni{i corporum mutua coniunClione cotrada: fint : qubd n"cJrd=''i'""'- 
multarumgcntium moribus ciiierteexceprum eft,cum dc communi- Lom^fuJusm''' 



rctiar. c! 



-candisvtilitatibus, qua: exconnubio quariitx fuerunt, dilpuratur, Scd ^'""^ 

n !• • ■ C ■ \ ■■ ■ ■ n.- 30.&; i7^q^x..i5.'.r- 

poit cam,quam diximus,maris acrocmina; les;irimam coniundtionem, batia'; conhi. 1. 
vxor ell: in poteftate raariti, nifi ieruus fuerit, aut filiustamilias,quinuL a°oiTria'c.!p'cx 
lumhabentin vxores''^ imperium,ac multo muuisin liberos, quietiam comurtd^comt- 
C fi pater emancipatus fit, in aui poteftatem recafuri fint. Id autem ratio- g^i.fo^-ei^coiT. 
niconicntaneumeft ,ncpluraiint imperia domeftica, plures domini, in€.tenioioco. 

!• • 1 1 • r J •) r dcpra:ruinpt. 

quorum alius imperare velit allus imperataracere prohibeat, ex quora- h toto tu.qui- 
miliarum perturbatio fequeretui . Oportet igirur vxorern lui luris, fi fi- poteii?Trf'infti- 
liofamiliasnupferit, & infoccridomumcommearit, vnacum rnarito '"'; , , ,. 

r ' r \ ■ 15 l^i. J^i.deli- 

ibceri poteftatem fubire^c^tcnsrcbusfu^Iibertatis iura tueatur. Ac hensagoofcend. 

r r\ ■■- • ■ •! iiits ■ (\. ■ r C ff-I i.§^vl^reufn 

prorccto iniquumvidctur,quod leg;bus K.omanis^'' cautum clt>niiiri- (juiiunup-ade 

1- r -X^ ■ /'^ ■ r 'K r ^ \ ^ „; inuinii.l.i.fine & 

lalramilias emancipata iit a patre , etiam ii deierta aomo paterna mari- (^^,^-„ j^ ijbe- 

tidomiciliumfequatur, nonfitin mariti, fedinpatnspotcflatefutura: "^"hibcnd.ii. 

, ^ i. ~ .' r r §. quodilin pa- 

quod cum les;ibus naturiE pucrnare videtur , quibus non tantum marito tris.i.<iuoties.ro. 

^ n ■ -• ^ ^ n r \ ■ • C ^^ ■ C '"'" 1"""'™°- 

poteitasin vxore pr]maacpra:cipuaelt,ied etiam patriramiliasinluos: nio.i.nccinter.r. 

.. 1- • ,/r I -1 J '1 iivtproponis.de 

D^cvocediuina^^iubeturvxor,cajterisomnibus, atqueadeoparentiDus jonat.imcrviru 
pofthabitis, fequi maritum, cui etiam vniius acpoteftas lcge diuina" Jj^^^^^^Xc^de 
tribuitur,vt vxoris votaprobarepofTit^autprohibere. Mcrito itaque coiiat.c.i.iiv^or 

1 II • n \ n • -1 t« &1I51 rtccurt.Cy- 

lex illa Romanorum antiquata eft , maxime tameh noltris moribus '% nus.£auoi. Bnid. 

quiiB^s pate,rna poteftats eximiturfilia, qu.T marito nupfit. Confimilis dc ' conci.uomb! 

ealcxeftlegiLaceda:moniorum, vt Plutarqhus fcribit^? alioqui vxor, 1'^ g"'„^,: „p.,, 

patcrna poteftate contempta,maritifuiiufla afpernaretur. Romaniiu- 17 Kumer. 30. 
r r 111 \ r Auguitm. «^. -^c. 

risinterpretesvariascautionesadhibuerunt,vteuitarentea, quceabiur- cap.^.num.can 

da confequuntur, fublatamaritipoteftate^nififiliacmancipata fuifTct. ^^ FabcA^'§.i. 

Ineotamenpopulorumomniumleges cum diuinis ac natur^lcgibus j„i|."',iiito •rer-, 

coriueniunt,marito ab vxore obfequium deberi, nec illius iufta, fi mo- ^[jJ^^.J ^1;;°'! 

do cum honeftate non pu2;nant,repudiariab vxore debere.vnum inter- i.ena. waruenus 

V u ' V titulo cielniuriis,' 

§. kemti!ia& intitulodedote. §. item.de confaetud, ? InLaconicis. jo Andre. adSpecul.titul.quifiiii ^int '«§>"«»'• 

b 2. 



i^ ^ L I B E R P R I M V S 

.oAnd..adspec. pretein *° fatis nobilem excipio^quivxoremmaritilegibusfolutamefTe 
ti^^i.quifii,jimt p^jjj^it.fedneciftiusopiniomsringulansactamabfurdx rationem at- 
»1 Dionvhus tulitvllamnecautoritatem: cumlegeRomilia^^Musetiamvitxacnecis 
Haiycarnaff hb. ^^^^.^^ tribuatut, fi velcam in adulterio deprehendilTct, vel partum,vel 
claues fuppofuiffet, vel vinum bibifTet. Paulatim legis illius leueritas cll 
indulo-entiamaritaliantiquataiadulteriiveropocnaproximorumarbi- 
^iT.citu.iib... trio.permifTa-.quimosetiamnum Tiberii dommatu renouari carpii", 
ciuodmaritopropteradulterium vxorem repudiantc,veletiamadulte- 
riiconrciofcelus inultum relinqueretur, non fmegrauicotumeliapro- 
pinquoru,quiolim Romanismoribusadulterascapitevel exiliodam- 
i5Fioruscap.46. nabant-3. Ac tametfi de mariti poteftate in vxorem plurimiidetradlum B 
elTet nihilominustamenexorationeM.Catonis,quam habuit adpo^ 
pulumpro lege Oppia,perfpicuumefl:,fcEminas in perpetua patrum, 
maritorum,autproximorumtutelafuifle,vcnullos ac^lus legitimos (i- 
neaudorefacere polTent. Floruit Cato maior poft legem Romiliam 
annos circiter qum^entos & quinquagintarducetefmio pofl anno fcri- 
pfit Vlpianus tutoresfoeminisacpupillisdariconfueuilferat curanu- 
pfiflrentinmanuvirifuifTe^id efl:,vtegointerpretor,in potcftate. Quod 
14 intituiis. liquisdicat Vlpianum^^^diuilifle dilputationem de iis qui funtinpo- 
teitate,abiis quifuntin manu ,non propterea fequitur vxoresin pote- 
rNumc.u^''"^' ft'^te maritorum non fuiffejfcdhoc fctilum opinor,vtfignificaiet longe 
i6Xenovhoneij (^iuetfam cfTe patrisin liberos , mariti in vxorem , dominiin feruos po- r* 
.\9hv. teftatem . Quis enim dubitet manus appeUatione imperium ac potefta- 

mandpLmn" ^ tem fignificari? nam Hebr^is^^^^Gra.xio**^, tum Latinis acnobifipfis vul- 
i5 ^RouS''& gatum eft,manum pro imperio ac poteftate vfurpare. Fcftus vcro Pom- 
Luitprandi leges pgius »7 ybi dc matito vxorcm domum duccnte fcribit, verbo manci- 

inLcg.b.Lago- r ,. ,^ n ' L • 

bard.c.i.&pen. pandi, quod leruorum propriumeit, vtitur : toqueverbo etiamnuni 

& vlt titulo qiia- r ^l , n ■■ r ■ ■ 1 

iirer muher li- motibus ac lcgibus noltris vti conlucuimus , quotics agitut devxoruin 
^"J^aMo M. emancipatione. Sedvtpbnum fithancmaritoriiin vxorespoteftatein 
&Baw"inrvet- omnium populotum arquefuiflccommunem ,exemplisquibuf4.imid 
ies.de rcuocadis cofirmarc placet . OlorusThracia:rexDacosabhoftibusvi<5lasadfem- 

donat.C. . \ ■ ■ n I- ^ r ■ 'l-o 

31 cxfariib.fi. pitcmam ignominiam & contumeliam vxonbus leruire compuiit^''. 
ji DS'f>ynib.i. Langobardi vero eandem vita: ac necis potcftatem in vxores habuere*? 
vder'de'inft"wt quam vctcres Romani , qua etiamnum Balditemporibusvj:ebantur3^ 
annquor.cicero Ac nc lousius cgrediamur^q uis vnouam populus tantam invxorespo' 

dcnaturiDeoru. . i^ i • "^ ■ ^ n V> 11 • • i^ T ,, • ^|. 

hj.&dcRepub. teilatemhabuit, vtmaioresnoitri? Galli,mquit Ca^lat^Mn vxores&: li- 
pobkniTR.om. betos squc ac In fcruos vita: iusacnecishabentitac fiquidem vel mini- 
"b t '^diltrfus mafufpicioneteneantur maritos necafle,qua:ftionibusaproximistor- 
gentes. TertuU. quentur,ac iine vlla ma2;iftratuum co^nitionedamnantur.NecRoma- 

in .ipologetico 1. ^ r \ ■ "^ \ t rr\- r\ -k K \ /'• r r ■ 

iib.s.Geihusiib. ms^^^tantumjleaetiamMaililienlibus ac Mileiiis vlitatumiuitvxores 
r^u:'mdtpDofo occidere, fivinumbibifTent^vtTheophraftusfcriptumreJiquit. Vxoris 
jj^ifblL^fiasin veronecandceiusob adulterij caufim Grcecisomnibus a:queacRoma- 
orit.de Ei.to- niscommunefuifTe tradunt Grarci^J fcriptores. Namlexlulia,qua:pa- 
34 i.i.adi.iui.de tti filia In adulterio deprehcnlam vnd cum adulteto trucidare permiiir^ 
Lpatrieod!"""' Augufti rogationc 3* ad populu lataeftannosampliusfeptingetospoft 

icgem 



^/ 



MritO. 

u. 
ratorcs. 



DE REPVBLICA. 

legcmRomiliam. eademtamenlcgc quibufdam perfonis idem cjuod 
patri licuiflc J5 in vxores adukeras Jeuiflnria^^ pa-na marirum obliaanre, '^ J'.''-^^^^^ 
qui adukeros dcprchcnfos pr^ter pcrfonas legibus exccptas occiddrcnt' l \'^n'.tZ 
Sedadulteriipccnalcgitimanonadcmit maritis m vxorcs animaducr- ncUciiu.'o^^^^^^ 
tendi potcftatem extra pocnam capitalem , qua maritis intcrdidum cft '.''"■"<<<:.'.; j. 
lamctli iiieodoraluitmiani Auguitivxor, qua:rafccsimperiimarito ^•"•""an- 
lanc Itupido ac illitcrato principi ademerat,cum omnia bcnclicia fa'mi- 
nis aduerfus maritostribucret,eas ctiamadukerii pocnakbcrauit.^^in- 37 auti.entica 
famix notam reU(]uk : arquius erdt Athcniciium excmpkim imitari qui llkc" ^*' ""^" 
adulteros, prarter infamiam facrisarcebant. ^^ qua:autcm infamix poc- 38 o<-inoai.cncs 
B nalegibusirrogari poteftiis,quiEimam proftituta^pudiciti^ violarunt? """•'^'*"'^ 
quoiit vtcrimenillud,quod lesjediuina^^nonmodocapitaleell: lcd e- 3? Lcu.t.io D.a- 
tiam Japidatione , pocnarum rcre omnium acerbiliima''^ , coerccbatur, 4o«.abi\uymo 
pcrniciolis^imoribusprope inukum fit. Atvctcrcsvtgyptij fccminas I.to^^ur""'' 
narium,mares vero pudendorumamputationeabadukerioreuocabat, ^*' '^^*?"" ' ^- 

/•lT-\-l T •••1 4ua;iit loga c6- 

vt Icribit Diodorus '*''. In ca?teris criminibus, qux morte punicnda non '"""J c.Eencdi. 

. vcniunt, vxoriscaitigandarpot«itas maritisomniunT^^conlcnkitribui- tiu.<;. m vcrbo, 

tur, dum id modice,aut etiarn intra modum fiat . At ne mariti kgitima Xiibro.r' ''■ 

poteftateaduerfus vxores abuterenturvcteribusolimpropolitum cvat, '^^ «^■t ^"«--3 q- 

J 1 ■ 1- • n 111 •^•AfCUr.inl.&ij. 

de moribusiudicium'»^, quod quidem lultiniani le£^e '^^ (ubiatumcll: Svit.adi.Aquii. 

dr 1 • 1- *" / 1 i-n- ^ in authenr. vt 

^ ^ uerlus eos decreta,qui repudio caularn dedillent: i>ccatnutn&a- 

C maxime ob adukerium & venelicium. qua lege quodammodo anti- BlniKfihus.Te' 

quata noftris raoribus intesrum efl vxori ob iniurias graues illatas a 'C"f ^'"'^ '^- 

1 ■ C> ... '^ . « inl.nccpjtro- 

inaritorepudiumin iurepetere.nequeenim iniuriaruma(fl:ioconiu2;i- ""^ Jeopensii- 

, . /.» . . . , i V 1 X ,,. , .^ bcrt.C.&coniil. 

busmtericpermittidebet,contraquam nonnuili putanf*". ar etiam lyfi.Panormuan. 
expilatceha:reditatis& furtiactio coniugibus interle,autha:redibusal- fa.dcKiiitu.i>o- 
teru trius aduerfus alteru m lege ^^^ prohibetur , propter connubii digni- be'n,us"a;'"je'u- 

tatcm. lam vcro cum maritalis amor omnes omnium amores & amici- '^"'■^- 

■ r j 1 ^ A j r ■ r r ■ j^ 44Qy'M'i^i'b-7. 

tiasIuperaredcbeatiVtcertc ArtemidorusicnpIit:licetiam odiaquaera- cp.^.i.^.depa- 

d„ . ' . \ . 1 « I ■ • ftis dotai. I. viro 

icesggeruntintervirum& vxorem,omniummaximeimplacabiliaiu- & vxori.foiuto 

dicantur: vtnon minuselegantiquam vrbano excmplodocuitLco Bi- ^^'"'f.' "},. <je re- 
zantinorumad Athcnicnfcs lesatus^qucmcum inconcioneirriderent pu^^c. 

C" ' T . 1 . •♦'^ Andre.inad- 

D ob corporis breuiratem, cur, inquit, homuncionem ridetis , cuius vxor .iit.ad spec.tuu- 

/'lln •■ • • r CL rC UI' lode ininr. e.xl. 

tam pulilla^ltvtraaritigenuavixattingat?nam etiiangultiUirao cubili i.rerumamorar. 

•I •! ■ ■ r ■ T3'™-„4.;: «->^-r% Cl.nondebctde 

tontinemur,nihilominustamen cura ira exarliraus vix bizantij vncc- ^oIoA. ^u,^ \-- 

nia,quamtumuis amplafint, capere vtrunque poflunt. adlioni quidem ^°[-^jj^^^,"'J; 

de pace.qusm apud Arhf nienfes habuit , inferuiebat cum odia dcpone- dmortio $.)ifun 

i '1 • j ,. ^, r ] ]■ di'i.col.4. loluto 

reluaderet, quacinter coniugesplacanvixpollunt, liaiter aJteri mor- ^^t,,. rtncaran. 

tein intentarit. Cuitaraen incomodo prouifum erat diuina lege qU? de ""'|','^J^,eru 

repudiis lata efl;,qua populiomnes A (ix vtnufque & Africx etiamnun) 2X1 m': 

vtuntur , vt fcilicet repudianda: vxoris ius intesirum daretur, Ii vel ei mi- mine cxp.iat* 

', r i^ .. -1 p hiTcditat.C. 

nimum dilplicuillct, iisconditionibusneierael repudiatunn adicreiio- 
carct,aliara tamcn ducereliceret: qualege nullafandior eflepotelt Iiue 
adfoeminarum fuperbiam , (iuead mantorura iracfidiam coerccndam. 
nam qux focmina virorum,adeo cupida,nifi meretrix, nupferit marito> 

b j 



j8 L 1 b e r p R 1 m V s 

quirineiuftaacprobabilicaufavxoremrepudiarit? Qupdfiquividea- 
turiniquum vxoremnonaliamobcaulam, quam quiadilplicear,repu- 
diare ]icere,non magnopcre pugnabo, nec ab eo lure, quo ytimmr,pro- 
ptereadilcedamtnihiltamenpernicioliusmil-iividetur.quam coiugcm, 
qui repudia quqrat , non aliter id impetrare pofle, quam caula ludicibus 
probatamam in eo vertitur exiftimatio ac dignitas alterutrius,aut etiam 
vtriHfque, qu;r nunqua violaretur fi diuortii caulam neuter iudicii pro- 
bare coc^eretur : quod quidem olim & his quoque teporibus intcr He- 
48 MofesCotfi l^r^^osfierifoletjVtvidemusiaHebrcrorum '*^pandc6lis:vbidefcribitur 
cftTrbfclffionu. Jejritimus adus repudii,aclibellus quem Rabileiel Parilienfis vxori de-' 
JocTnr'^"'^'" ditA.D. III. Kal. Nouemb.annoabOrbisconditionedecimooclauo B 
4y u eftanno T p..^ „^,ij,qL]ies milleiimum ''^. aliuditem exemplum extatinepicome 

50 incap.D^w3 p^ncJe^arumHebraicarumab lurilconiulto Maymone^" deicnptum 

ideil fomiiina:. X . , 1 , 1 ■ t 1 • • 1 1 • I 

apud Chaldaros , vbi ludex procuratorus tabulis, quibus maritus corani 
tribus teftibus vxorem repudiarar, llibiici harc verba: line cauia rcpndia- 
tumefTejfadavtriquematrimonijcumaliiscontrahendipoteftate.Hac 
enimlegisadlione mulier,iIlxfaexifl:im,ationcalterinuberepotcl1:. Ac 
tametfi apud Athenienies repudium mittcre non liceret,nifi caufa iudi- 
cibus probata, ea res tamen periculi plcna bonis omnibus vifa cil : quod 

51 piiuar.inAi- jxietucns Alcibiadcs '' vxotem apud iudiccs conquerentcm palam abri- 

puit & humeris domum extulit. a^quius Romani vcreres,quinullain 
omninorepudiicaufamlibello inferebant:acncrogatus quidem Pau- C 
lus ^milius ab amicis cur coniugem caftiffimam acfoccundilhmam, & 
quidem patricii fanguinis fine caufa repudiaret,calceum eleganter con- 
futum oltendit, Icd qua parte pedem oftendcret , prxter lelcire nemi- 
nem. quidficaufa repudii iudicibus probari poftit.^ an a;quum eft ad 
conuidum &c fbcietatem omnium, qux cogitari poffunt , ardifTimam 
adi2;erc coniuges inteftinis & capitalibus odiis inter le difTidentes? Non 
exiftimo : nam inde adulteria, veneiicia, parricidia fequi & mairna par- 
tem occuhari necefl^eeft:nam antcrepudiorumiura,quxanaopeft vr- 
bem conditamquingentefimoaSpurioCaruiliooriginemaccepcrunt, 
vnius vxor in vcneficio mariti deprehenfa , ac parricidii damnata focias 
criminisaccufiuit, ac mutuis deinde accufationibus feptuaginta qux D 
re lid^c^fvk! ^^^o^ enecaranf,fupplicio aflfcdx fuerunt. quato magis id mptuendum, 
cod.Baid.ini.1. vbi tcpudia oiTinino prohibcntur ? Nam Imperatorcs tum Grxcitumf 

§. cjuod lcimus. 1 1 r - ■ 1 

je lai.hb.toi.c. Romani,vt repudiorum rrequentiam coerceret, eum, cuius culpa repu- 

Panor.conii.uS. 1. r\ n'l^ J ■ .. ■• fr* ■ 

iib.4 w.&Aiex. diumcontradtumeliet, dotisautdonationisprepter nuptiasamulione 
ioh'to^mlmmo. '"'coercebant. Anaftafius etiam repudium vtriufque confenfu impune 
55 i.iiconftaute. fieri permifit'^:quod ab luftiniano^'^ vcl potius a Theodora coniugc ab- 

de rej^ud. l ^ . l--irr'- 

54authcnt.c)uod rogatum elt. Vtrum magis expediat reipubiica:,latis opinor ex iis,qua; 
55 1 '§.4uo?iute. diximus,intelligi poteft. Sed qua:cunquefuerit in tantarerumpublica- 
JXi'§. vbi foiu- rnmvarietate legum vicifTitudo fummatamen omnium confcnllone 
tom..tr. vxormaritum reuereri^SciqLieobfequidebet^acmaritumnequidem 

56 1 gener.iliter. /^ - (-, 1 ^ ^ 

dein.usvocado. f inc veuia magiftratus ucuit lu ius vocafc'^ . Sedquemadmodum nihil 
eoTh\ie c. " "^ '' eft non modo ad familiarum , fed eiiam ad Rerumpublicaruni f.du tem 

acdi- 



DEREPVBLICA. ,^ 

ac dignitarcm maius ac mclius quam honcfta vxorum erga maritos ob- '^ i..iciuc,rus.dc 
fec]uia t ucn,vt Euripides (cnbit:ita non dccct maritos hac poteftatis fpe- S,u^^^^^^^^^ 
cieadvxorumcontumcliam&fcruitutemabuti.quamquamM V i m ^^ ,';'>' >'"'''■'• , 
lcruos verbis potuis quam verberibus caltigariputat oportere:ac multo ""^■<^<^^'"""o- 
magis vxorem,quam lex ^^ humana ac diuma domus Tociam appel- "''''-"Anll.h^^^^ 
lat. Nam cum luppitcr apud Homcrum ^« lunonem vxorem incrcpuif- «.''Tr:'nc,u,i..n 
fet,nec monitis obrcqueretur,minas adiicit, non tam.°n vltcriusad ver- d^iicgit^i.Tuu 
bcraprogreditur. QLunetiam Cato quem muherumhoftemfuifle nle- §■ i"' «'•"""•'di^ • 
ricjuc aiunt vxorc j^ercuterc fme ^^ ficrilegio no pofTc putabat:f:d maiiti '"'rvxoron. dc 
iusac dignitatem fictucrifolebar,vt ficitc obf^qucntemhabcret: quod «"limS 
B fieri n6 potell: ab iis,quib.n6 fitis eft vxord focios tuillc nifi etid obfccju^ u-Tl^Scnul" 
tesfeie pra:buerinr.vctandefcruipoen.T fiant:idquodin Lacedcmonios '^'^•'^''"'^oi"'- 

1 • • iT_ • - /" x^ ■ 1 ,, ^" C. birtol.Fuleo 

olimiactaricoLueuerat^° quoniam vxoresdominas appcllabant : Hoc "'^'^"''- '"'-''^ 
tamen Romanis in ip(ius imperii occafu contigilfe vidcmus,non modo culTo^Pafconf. 
priuatisfed ctiam imperatoribus ^* ipiis, qui tandem vna cum domefti- "^l^f.^^^.tt 
coimperiopubhcumamiferunr.QLiamquamquxvxores viris imDera- 1' '^■^'^•"■''•^•'Je 

^ . 1 , ,, , ^^ T 1 ^ t^'-"'- d.gnitat. C. Ci- 

re concupiuerunt, coniimiles itwit iis, qui ca.'Cos ducere, quam duces o- '^fcmisind i.vit. 
ptmios lequ i mahint . At lex diuina ipiaquc hngua facra , qua: nomina CoInci.SSj; 
jrebus i/ididitcx vniufcuiufquenatura,maritum Bahal,id ei1; dominum, SS.^.^ "' 
appellac , vt intellicratur imperium penes maritum eire. Vt autem vin ^"^ '■3 ^^ "]"■'>- 

V ^ • !!• -1 I • r ■ n cip. Plutarcii.de 

planeintellitrantvxoribusdiiz-nitateac lapientianra'ltareoportere,om- «^'^'i'- muher. 

^- r^l r r *■ r /-ll '■ .\. ^slnhiftorialn- 

C niumrerepopulorum ac luorum conlenlione iplendor vxoris a viro Jw»m. 
velut a Sole pendct. uam vxor ignobilis , maritidignitate nobilitatui ^*: a^ gch^n hexcni 
Iiverofocminanobilisig-nobihnupferit partam nobilitatem amittit^^. rj-j-ic-kcurion. 

* . ^ f r C.BJrt. Conii.57. 

fuere lamenacfuntiisadhuc temporibusn^nulli^'^, quiamatribus fua; '^""^'''c. in c^p. 

1 • ■ 1 •!• • • • J - I T - T-. 1 I -17- RavMUtuis.nu.is. 

claritatisacnobilitatisorio;inemduceret,vtapudLycios,Dclphos,Xan- Arctin.&: Fehn. 

...; tT r /^ 1 S- ^ . . . . . ^ ,- incjp. fuper eo. 

tios,llienles,Cappadoces, liue proptcr patris]ncertioriginem,(iue pro- deteft.b. 
pteramilErmbello nobilitatem, vt in Campania Gallorum ignobiles f^,/i^^fyf/f|," 
maritiab vxorumnobilium connubio claritatem crencris vnvT cum li-s^^ . , 

1 ■ t- ■ r 1 1 • 1 . ^ *S 1. fiEmins.dc 

. beiTs acJipiicuncur : vtapud Calecutios India: populos,re2;es etiamnuac 1="«°^. 

. • ^ T^, . }- ,, ^ \ . ^ .. , 69 Accur.Bartol. 

patricij, quos Nau\Ts ipii appellant, vix vnquam iuos imperij aut bono- Angci.pia:ea.'ia 
rum harredcs habenr,led nobilium ^'> (oeminarum liberos etiam ii fpurij cBai 'co^nJ;[°3^' 
D fuerint:tametii lurifconfultorum interpretes id nec moribus, nec infti- ^■^■\ . 
tutisheripojleputant^'^3 propteream, quam dixi,populorum fereom' Jeremihtan.c. 
wum confeniionem , vt iam olim Hcrodotus ^^ ipfe fcriptum reliquit: coi vit.i.hi. 
ac propterea xquiilimum eirc , vt vxor conditionem ^^ patriam ^^ fami- dtiur^i^^ycrM;^ 
Jiam*7° donHcilium 71 orjginem denique mariti fcquatur.ac tametii ma- ffq^J.^i'"^'!',''^^ 
ritusiit exul& extorris,eum tamen vxor confequi tenetur,vromnes mumcip.iiff. 

' I ^ . 7rB,il.conhl.33l. 

lurisvtriuique interpretestradunt^''. Ita quoque omniumadnonum, coU,i:b.i.&c6r. 

. ^ , r . , . n \- 1 • 4".lib,l.Odofr. 

quxvxorrconccduntur, maiTtusarbitcrelt, ac prardusomnibus vxoris ,„1.,. j^ ^^o,;, 
luoiurevtifrui7Vpotc(l:,neciudicio filH dcbct vxor iine audoritate ^'';^jjf;^ ™^ 




to Innoc.hoftic.» 
iis Panorm.Anron.Cardin.vtcrque in cap.de illis dc fpofa & in cap.i.de CQiugiis lepro.'", 7J l."i rebii^.de lure dot.c.h iiego.j.dotis.co. 

b 4 



^o LIBERPRIMVS 

tem iure diuino Sc humano conceflam fuiffe. fatis etiam cognitum qua- 
tenus quoque modo vxores debeat obfequia & officia (ua prxltare ma- 
ritis.non dubito in contrahendis nuptiis vxoresahquando llipularico- 
fueuiflejne maritorum poteftati fubiiciantur: quxpada conuenta quo- 
niam cum leo-ibus diuinis & humanis &z cum honeftateomninopu- 
crnant ferenda non funt, nec fi iureiurando fancita fuerint feruada:cum 
74iiurirgetium. necto iureiurando quifquam poffu obhgari^-^. 

§. fi plagii. de i. J. l c-' 

pa(ftis.l.generali- 

obiig.n.ff"''""* T>ePamaPoteftate,& an^juumfit patrem vit^ im acnecis in liheros hahere. 

C A P V T. I I I I. -D 

C^^p^SC E c T A difcipUna patr is ac hberoru m pedet a patria potefta- 
M te,quamvelnatura,velDeusipfenatura:paresoptimusma- 
]| ximus vnicuique in hberos dedit : vel ipfa lex in eos quos 
&^ii^^ quifque fibi adoptant. Poteftatis verbum commune eft 
omnium,quibusimperadi iuseftfeu publice feu priuatim. Princeps,in- 
quit,Senecainfubditospoteftatemhal:v;t,magiftratusinpriuatos,pater 
inhberos, magifterindifcipulos, imperatorin milites, dominusiniet- 
uos.Exiistamen omnibusimperandiius acpoteftas eftanaturanemi- 
nitributapra;rerquam patri,qux vera eft Dei prxpotentis ac maximi 
rerum omnium parentis imago ac hmulacrum . Et quidem Plato cum 
leges,qua: adDeicultumpertinent,quibufdamcapitibuscompIe<5lere-C 
tur,pr?fari l'e dixitjde cultu liberoru m erga parentes,quibus hoc fpirabi- 
lecxlumvitamqucdebetacceptamferre. Et quemadmodumpatcrfi- 
lios educare ^ honeftis artibus erudire tenetur : ita ]iberi,cum per a:ra- 
tem vim ac robur adepti fuerint, parentes amare ac reuereri,e6fque aie- 
reacfuftentare dcbet & modis omnibus feie illis obfequetes pra:bere:ac 
fivllu dedecus, vllainfamia inparentibusinelfe videatur,eamodisom- 
nibus occultare ac les;ere: dcnique pro tucda parentu filute fua periculis 
omnibus opponere.Qux obligatio eft a natura mcntibus & anin\i^ vni- 
ufcuiufquc noftruminfira,& qujepartam executionem habet:cuiusrei 
nullum argumccum maiuseffe poteft, quam primafexfccund^tabul^, 
qu^ fola ex omnibus decalocri legibus prxmium hbelis proponit, quiD 
Deut«'o"' piitentes cultu profequutur^ttametfiofficionullamcrccsdel^etur* : eoq; 
i Deuteio.ii ac minus debetui", quod nulluiTi eftin omnibustumdiuinis3,tum huma» 
} Ezcch.ei.ii. nis fan6lius edidlum : nec vlla execratio maior in facris libris, quam ad- 

4 cenu.y. uerfus eum,qui ad malc tcfta patris'^ pudendaffelcratearrililfet.Ncque 

mii-um,ficontetionesaccertaminafiliorumintcrfe le^imusinfacris li- 

5 GeneCi/. teris,proparentum faufta prccationc adipifccnda ac'pra:ripieda, vt qui 

execrationem paternam ipfa morte ducerent acerbiorem . Quid Tor- 
6^ vaier. Max. quatifilius? num libi ^ ncccm intulit quod pater illum a fe abdicarai? 
Quid Plato?qui patrum execrationes ac vota iubet atiedi,quafi nihil fit, 
quod a pra:potente Deo eificacius exaudiatur? Quod fi tanta eft libero- 
rum crga parentcs o'fHciorum obligatio,quibus iuppliciis dignos exifti- 
maredebemus,quiaduerfus eos contumacesfunt,aciniuriofi? Qua-poe- 

narum 



'D E R E P V B L I C A. ^, 

nr.viumaceibitasfufticiat, quiiifclcmmaniisintulcrint? nam aduciTus 
panJcidas , qui parcnicm necauiircnt,nullis vnquam lcgibus fupliciafa- 

iis magna proponi, aut ab iplis lcgumlatoribus excogitari potucrunt: e- 
tiamlilegc Pom^cia^fuplicium magis nouum ac inufitatum , quam 7 ii-iJ.i.Pom 
ranto fcclcrc dignum dcccrnatur . Vidiraus a:tate noftra Torquctum, '"""' *^" 
qui parcntem necari luUerat : ardenti forcipe laccrari , dcmdc rot? obli- 
gatumtrabefcrreacontundi,pofteaviuumadhuc ac fpirantcm flam- 
mis vkricibus abfumi:nemo tamen extitit quiparricidam non iudicaret 
cxecratione magis quam commiferatione dignu. Et certc laudabilis cft 
illa vox SoIonisS quicum leges Athenienfibas fcripfiffet, rogatuscur sciceroproRo- 

J3 nullamin eum,qui parentemnccaret,pOEnamdecreuiflet,refponditne- '"°'^™'""° 
mincm adeo deteftabilem fore, quem id fadlurum putarct. lapicnter 

■ illequidcm ,cum de eofcclerenihilfanciret, quodantcamauditume- 
rar, ne non tam prohibercquam admonerc videretur. Scd cum execra- 
bile fcelus clt, nec tamen incognitum, optimus legiflator ita dc co fan- 
ciredebet, vtnecplanedigitodciignariacdoceri, nec obliuionc taci- 
taprxtermiflumeflTe videatur,ffd quibufdam velut confimilium cri- 
mmumappendicibusacpoenis propofitis confcclcratos oportctabim- 
manibus flagitiis dctcrrere.nam lege diuinanullumfupliciii in cosdc- 
cretum eft, qui parentcs vioIaflTcnt, ac ne in eos quidcm qui occidiflent, 
quemadmodum capitale fupliciurri lege Seruia propoluum cff iis , qui 

C parentemverberafl.enc. Hiseniliiverbisconccpta^lexeft: Si paren- ^'^'^^"'P^^p^'"^ 

i •• . mterprcutiir ra- 

TEM PVER VERBERIT , AST OL.LE P L OR A SSI T ! P VE R DIVIS S A C E R puale Juppliciu 

ESTO : fed lege diuina tributa parentibus poteflas efl in filios erga fc re- lacnmx "ox I- 
bellesIapidi!)usobruendi. modo id fiatpra:fentemagifl:ratu,cuinulla aoior° m "eftifi- 
eiusreico^nitioautiurifdi(5liodatur: quodideodecrctum cft nepater ""'"^ 
iracundia percitus latenrer filium occidat : vt quidam in venationc a pa- 
tre ci^fus cll:, cuius vxori ftupru intulerat: quod cum intellcxiflret Adria- 
nu3'°Au2;ufl;us, non efl hoc, inquit,parentis fed latronis in modum ^° '■'Jiui'' •kI f-; 

E» ^ 'i-'i _ 1^1 Popeuni depar- 

necarc: quiapoEnarumrructusommummaximuspertinetadexepIum: riciJ. 
altero capite diuin^ legis cauetur , vt qui parentibus conuicium fe.cerit, 
capitah pocna tcneatur : eaque non paretibus fed magiflratibus ipfis co- 
D gnitio datur , ne fcelus inultum (it. tanta efl enim parcntum erga liberos 
pietas , tantus amor , vt nunquam iudicibus de filiorum capite llatuere, 
Q poflint,permittant , etiam fi ab illis letalia vulnera accipiant: vt non ita 
pridem contigit".apudnos patTcmafiIio,quemleuitercafI:igareveller, '^^j^Jj.o^^^^ 
letal%\ulnus accipere:p,iter metuens ne filiusamagiflratu comprehen- 
fuscapitelueret,adextremum vfquefpiritum cohortari non defl:itit,vt 
fuG;a ialuti fu;E confuleret.ludices comprehenfum & confitentem pedi- 
busefuhlimitrabealiquandiupendcre graui faxo ad coflum alligato, 
deinde viuumflammiscomburiiuflerunt. AcpauloanteinagroTolo- 
fatum mater qua:dam omnes filij contumclias, verbera, iniurias prius 
pcrpeti raaluit , quam acccufare filiumapud iudicem, qui ad extremum 
re turpiflima comotus ,quod fcihcetfiliusin matriscibariumvcntreni 
exonerafli:r,pecunia muldatumrelegauit: quicum prouocafletadca- 



^x LIBERP-KIMVS 

riam Tolofatem iudices inique iudicatum refciderunt, homintm per- 
ditum viuum cremari iufferunt , matre miierrmia c^uerelis kgum ac lu- 
diciorum atrocitatem incudmte commiferationem iudicum nequi- 
quam implorante. At Seneca vbi agit de patris erga filium cartigatione 
& eiedione-.Quam difficile eftjinquit,patri membra llia (ibi amputarel 
qu.-Erufpiriaducitfecando! quotiesamputaralugetl quoiieseadcmre- 
Ifitjuere conatur 1 Hxc omnia eo pertinent,vt plane intelligatur ius vitiE 
acnecisinliberospatribusperniciofo exemplo ademptum reftitui o- 
portere:idquetumdiuina,tumnatura:legeomnium antiquiffima iu- 
bente , qua Perfarum & fuperioris Afi;^ populos, Hebra:os, Romanos, 
Celtasquondam vfosefle videmus. EadcmlexIndorumomnium,qui B 
funt ad occafum communis fuifle dicitur , pnuiquam Hifpani nouas le- 
ges dediilent.alioqui nullus iam virtutibus,nullus in pofterum honcfta- 
uin titm.de pa- fj pLibhc;E locus relinquctur . Falht enimluftinianus" Aucruftus, qui 

tnipotelt.in In- f 1 cj ' i 

ftittit. nullos omnino populos pra:ter Romanos tantam in hlios poteftatcm 

jj Deuter.c.ii. habuiife putat. extat lex ^^ diuina, quo: populis omnibus ficrofanda de- 

beteifejextant Gra:corum & Latinoruiii monimenta,quibuslatisinteI- 

i4Ari[iot.inpo- Ijgitur Hcbr^os Ccltas & P.rfis^'^ eadempoieftate qua Romanos vti 

i/i.in fuis.de li- confueuiiL '5. Gallijinquit CiErar,poteftatcm vitxac necis in vxores& 

po . libcrosa:queacinferuoshabent. ac tamctlilege Romilupoteftas vxo- 

ris necanda;quatuor cxcauds tanrum tribueietur-.nihilo minuseadem 

lege patri data poteftaseft hberos necandi nulla conditione aut cxce- C 

ptioneftibied:a:ncc iiliofamilias quicquamfibi habere aut acquirerc 

iff 1. pUcuitde permiflLim.ied patriquocunqucmodo quasfita^^bonaKiiflent.eadem 

.icquirendah^re. 1 n • l • r\ l • • l n ' i 

i7Geihusht>.i5. poteltas 1 u adoptiuos hlios adoptanti patri data'^ cit. & quoniam de^ 

cemuirilegibusferendisimpenumillud vita:acnecisin hberos vniuer- 

(x reipub!Ka:vehementcr vtileeireiudicabantle2;ibusduodecimtabii- 

larumfin6liusac{eueriusconfirmarunt , & patri iilios vendercpermi- 

ferunt:quodlifeiplbsinlibertatem vindicarent,autabemptoribusma- 

i8 ^'P'*"->""'t. numitterentur, iterumactertio venumdaripofle voluerunf^qyse lex 

cimrcf.rt. Indoruiii nationibus, qua: politiE funtad occarum.communisfuifledi- 

dw "'^°"* ^'" ^""^ '^ • ^P"^^ Mofcouitas & Tartaros , quos vcteres Scythas Aliaticos 

vocabant , qnater lilium vendere ctiamnum parenti licet. Hoc iure D 
patria: poteftatisRomanamRempublicam diutiflime/letifle, &ab in- 
teritu frpius(eruatamtuLfleconftar,cumpatresde roftris hberos fedit 
tiofaslegespromulgantes dciicerent; vt quidcm Caflius filiumlegeni 
agrariamadtuenda populicommodaferetemde comitio prsecipirem, 
fpv6tantepopulo Romano, diftuibauit,deindefamiliariiudiciodam- 
natumnecidedit,attonitis nequicquam ciuibus:cum &: magiftrarus Sc , 
viatores patria: poi eftati obliftcre nefas efle duccrent. Quod fatis eft ar- 
gumenti nonmodo facram fuifle patriam poteflatem,led etiam patri 
iure vel iniuriafilium occidere contra magiftratuum ac populivoliita- 
tes licuilfc. Nam cum Pomponius Tnbunufpl. Torquatum corara po- 
pulo tum variisex caulisaccufaret,tum etiam quereretur quod opcrc 
ruftico filium nimispra[:grauaret : filius Tribunum adhuc decumbetem 

a,b accu- 



DEREPVBLICA. ,3 

abacciiCitione patrisdcrillercjficafaucibus fupporita,ac iurciurando 
cxadojCoegit. Tribunus cum in concionem rediifret, ne cum reo Tor- 
quato praruaricari credcretur, iufiurandum vi extortum excufiuit. Ita- 
que populus, re intelleda. qua:ftionem aboleri mandauit. quo ccrtc ar- 
gumento iatis intelligitur ius patria: poteftatis fandius fuiflc lcc;ibus fa- 
cratis,quibuscaputilliusIouifacrum erat,qui vel facrofanduni^^tribu- 1° DionynH.i- 
ni corpus tetigilfet. Sic enim iudicabant imperium illud domerticilm, ^&TS.r,'. 
pietatis,honeftatis,ac virtutum omnium,quibus Refpublica florcrede- 
bet,firmillimumeflrefundamentum. NecmirumfirarifTima illa pieta- 
tis ergaparetes exempla in Romanorum antiquitatibus videamus,quar 
B nufquamalibileguntur. Vnum quidcm protulimus:alterum eiufmodi 
ell , vt eo pidores ad ha:c vfque tempora fuas tabulas exornare foleant: 
fcilicetpietas hlice erga patrem capitis damnatum, quem ciim inedia 
per leges mori oporteret, filia patri famelico vbera fugcnda clam obtu- 
liire deprehela eft , & eo loco Pietati templum ad feiripiternam memo- 
riamconfecratum. Qiianquambeftixipfx rationis expertcs pictatem 
iflam colunt , ac parentibus fenio fradlis , alimenta prxbcre deprehcn- 
duntur : maxime tamen omnium ciconia,qux ob inlitam naturx pieta- 
tcm Chalida vocatur HebraMs'-', qui penc foli nomina rebus natura: cu- "p.jg^GrsS 
iufque cono;ruentibus indiderunt. Ac tametli pater virtutibus ac potifli- Hebr.-cis.ic«pta 
mum Dei mctu liberos erudire tenetur:non tamen Ii pater ofhcium de- >.,;j.,appdiant. 

C feruit fuum,liberi excufantur.Eft enim contra officium,quodlcgiIlator 
Solon filium ab educatione parentum excufauit , fi nullam ab iis artcm 
didiciiret. i^tredtapueroruminftitutio,quanihilinRefpublicavtilius 
3.C melius cogitari poteft, ab ea , quam dixi , patria poteftate deriuatur. 
Nullam cnim cognitionem fufcipiunt magiftratus , quod liberi paren- 
t^m iullli contemnant, quod afpernantur, quod irrident : neque iudicia 
conftituuntur aduerfus filios aleatores , cbriofos , alienx pudicitix con- 
ftupratores: &: vt Iintiudicia peccatis huiufmodi conftituta nihilomi- 
nusta^ien quia parentesexiftimationi acdignitati fux confuU volunr, 
filiOsapudmagiftratumnunquamdeferunt,nunquamaccufant. Itafit, 
vt hberi fublato parentum metu (xpius eludant magiftratuum iudicia, 

D quxfereinferuostantum&extremarconditionishomines comparata 
videmus. A,tfierinullomodopoteft,vtmaleia6tis Reipublica: funda- 
tmentis, id cft educatione liberorum,acfamiliarum quicquam quod fir- 

mum acftabile futurum fit fuperexftruatur. lam vero contentiones, 
difti^ia,lites,qua: fratribVis interipfosintercederevidcmus,viuoac Ipi- 
rante patre facile dirimebantur:quia patriam poteftatem connubia non 
minuebant.ac tametli filios aliquando pater emanciparet,quod pro 
magnoberieficio virtutiliberorumtribuifolebat,nihilominuspaterna 

reuerentixveftigiainliberorumanimisacmentibusperpctuo imprel- 
fi exftabant.Quid eft igitur quamobrem miremur tot litibus ac iudiciis 
raagiftratusimpediri^quxiudiciaferefemper feruntur virum inter & 
vxorem, parentesacliberos,fratrcsacforores:quoniam vxor,liberi,ler- 

ui domefticaveterumpoteftatefoli)tifunt . Itaqiie mirum videri noii 



^4 LIBERPRIMVS 

debet, fi patria poteftate iublata jdecus Romanorum acnobilitata vir- 

tus vnacum magiftratuum ac legum metu repullulantibus vndique vi- 

tiisanteimperij occafum extmdafuiire videatur. Prima labes &parri- 

buseripienda:poteftatisorigoaniagiftratuum ambitiofis decretis ma- 

nauittnamcumamplificandxiurildidlioniscauira rerum omnium co- 

pnitionem iudices ad fe paulatim pertraheret , imperia domeftica con- 

quituerunt : idquodpotiftimumcontigitpoft Augufti Cxfaris occa- 

fum,quotemporemagiftratusin parricidarum iudiciis conftituendis 

fcrefemper occupatos fuifle legnnus. Hacenim oratione ad Nero- 

11, ub.i.decic jjemvtiturSeneca**,Plures,inquit,parricidaspatris tuiprincipatucon- 

demnarividimus,quamvllisa:tatibusab Vrbe condita delati fuiflent. B 

At nemini dubium eft in eam rem penitus intuenti,{i vnus aut alter par- 

ricidij accufatus fit , decem euadere humana iuplicia confueuifle : cum 

parentum falus ac vita miile periculis fubiaceat,nfli metu numinis ac na- 

tura: bonitate in ofticio liberi contineanturNecdebet mirum cuiquam 

viderijflNero matrem bis necari iuflerit,aec caclam luxerit. Caulam Se- 

neca non fubiecit, quoniam fcilicet iliistemporibus patrem apud lu- 

S lcomtr^ dicesliliosaccufareoportuu^^ contra morcm maiorum. Nam Cice- 

ikar. ronis lEtate Q^Fuluius capitaledefiliofupliciumlumpfit, quod Catili- 

bdio^cluim. '" "^ ** coniuratos fecutus eflet . Tarius vero Senator de filio parricidii 

quarftionem habiturus Auguftum ad fe vocauit, qui cu eo veniflet non 

iudicem fe tulir,aut iudicis locum,inquir,Seneca occupauit , fed priuati, C 

vtquiadconfiliumalterius veniflet. Qiiinetiam legePompeiaqusin 

^liam" amc^' P^tticidiis lata eft , proximi quique poena *^ legis obliganturp prarter pa- 

ff- trem. Vlpianitamen acPauliIurilconfultixtatcpatriapoteftas vitceac 

auduST.co"- "^^^^ obliuione quodammodo fcpulta lacebat: cum alter -^ lilium apud 

nei.deficir. judiccs a patrc accufandum fcribat : alter filiosa patre exha^redatos ndn 

fuis.dc- uberls & ^"^^ conqueri,cum olim,inqiiit, illos occidere ^Micerer. Vterqueflo- 

pofthu.. ruit eadem Alexandri Seueri a:tate. nulla tamen lex eft qua: patri ius vi- 

propinqu™r.^^"" ^^ ^^ "^^is adcmerit , ante Conftantini Ca:firis principatum*^ :Fec ta- 

menlexillaConftatinilegcsaniiquasdifcrte abrogauit : cum pnuloan- 

19 1. iifiiius.de te Diocletianus*^ relcriplifTetmap-iftratusiniudiciofiliorum patrisvo- 

patnapote.C. , . . r c> . 1 

luntatemfequioportere. Idautemiureipfoconftat inueterataconfue- D 
30 ii.qy^fitio- tudinelc2;eni3°antiquarinonpo(re,nificontraria le^e acf!nc:ularide- 

ga coniuet.C O ^r^' J?C 

rogatione lublata fucrit:fed vimfuam retinere,&in vlum reuocaripof- 
fe:vtplerafque legesduodccimtabularum diuturna vetuftate antiqua- 
tas noua lege abrogari necefte fuit, id quod fadum cft ^butia rogatio- 

3iGeiiiushb.io. iitSi.-cuiustcmporibusvitcEacnecispoteftas filios adhucin ofKciocon- 
tincbat. Sed cum filij paternum illud iugum paulatim excuffiflenr, 
Conftanftini dominatu, illudetiamabeo extorterunt , vt harreditatis 
materiiar pater vfumfrud:um,ipfi proprietatem haberent, quam alicna- 
repatrinonliceret^^^.deindeaTheodofio iuniore cfflagitarunt vt bo- 

35 1 cum oportet norum omnium vndccunque obucniffcnt proprietas?3 ad filios perti- 

deboni'; qLix li- J t t I 

bcris.c. neret, patri tanrum v ufrudu relido : at ne moribus quidem noftris ta- 

hum bonortjm yfusfrudus, fed ne vfus quidem reli<^iis eft. quo fit vt li- 

beri 



J4 l.i. deboni.'; 
niaternis.C. 



^ D E R E P V B L I C A. i^ 

beri parcntibuSegeftateafflidisobedire, eiTque inferuircco^antur aut 
famcinterire. quinetiam luftinianus noluit a patrc filios fineiprorum '^ i.tubcmus.<k 
confenfu emancipanJ^ poire,icl cll,finc donationc quam parer hiio lar- ""'41^1°: 
giridcbcrct:cumtamcn oHm emancipatio pietatis & offlcij crga pa- t-ncX«coii: 
rcntes prarmium efTct. Indcturpisillaemancipationis mercatuia inter 'i,!7rdc^r 
patrcs ac liberos.vt qua: pater in pra:mium emancipationis puta militia: '^''^'■'- 
coemendx caula lilio donaret, id nec cum fratribus confcrrc aut com- ''- Jc^coibuona 
municarc^Sncceominusde paterna ba:rcditate deccrpcie tcnerctur, Mpccui.c 
nifi idiplum emancipationis adu lesiitimo comprchcnlum i^ fiuffcf '^"''•' ^'i"°""- 
c]uoiureadhucvtunturapudnosij,quiiand:ioncsRomanorum pro lc- ''"f°'- '"djc.or. 
B gibushabent. Qnpdlilihusqua:ll:uolam artem didicerit,aut vbercm ^«rfiquandoj. 
exerccat mercaturam, patri emancipanti donat alicjuid Iei!;itim? fiicccf- S.1cft.';c.Y. 
iionis iure, ne de filij pra^moricntis^Mixrcditate quicquam dchbare [c'umV'ifdc'u: 
polht, etiam fi in emancipando filio caueatur,nc donatio patri funcrfli- '°'- "^" ^°"'' ''" 

^ . /- , ,' ,'!.'• t ,. . , .1. t bcr &i,linoi..de 

tirraudilitquominus nlio pra2moriente,ha:reditatis icgiiiiTia:iusinte" ""^*^'': «'^^'^•'ra- 
grum confcquaturiplacuittamenhocquicquidefl: quod patridonatury 37i.i§iipareDs. 
pro le^itima donatum cenferi ^* . ha fit parcntu detcrior conditio ciuam '' ^" ' ^k^''^"" 
Jiberorum,quitamen diuinis&nauuxlct:ibusparentcsalerc,aut certe jsiicbajj.mi.ii- 

j. . II 1 lud.de ccllv..& 

jiiutuamJ^aiimentorumviccmrepcndere tenentur. let^e quidcm l\o- >^'"- Arerjmi. 

• 1. 1 r r ■ II 1 "" 1 vt libcri.eod.C. 

iTiiliaparentes adannum vlque ieptimum iiberoseducareiubentur: ac oidud.&Nico- 
tametli vltcrius iuriiconfulti progrediuntur, mhilominus tamen vt pla- loii.tob^^ufBlr'- 
C num lit hbeiisaparentibusalimentanondeberi, nulhsvnquamlesibus V'8'""';''""f- 
permillumeftliberisadlioneparentesad alimenta confcquedaprouo- Aiocand. comii. 
care , ied iiiplici rogatione ^° impetrata venia magiitratus. Atctiam 3? cum rciatorii 
patriapoteil:ate, vel potiuspatria: poteftatis vmbrafolutifunt "*' a lufli- vit!de^ll!ha7vil 
piniano Patricij,ConfuIcs,Pontifices>monachi. atetiam quibusinpro- jeww'? «i'de 
uinciis lcee municipali vtimur.etiam patria: poteftatis vmbra illa quam comui.b. 

, C> [ ' i l i 40 1. iiquisali- 

diximus,cximunturqui vxorcmduxerunt: & qui decenniumpaterna beris§iivei pi- 
domoabfuerut.lndeilludabinterprctib.lurifconfultorum vfurpatum, gToi^fTi.^^dea- 
FranoespatriwE poteftatifubditos non'*'' clfe. quod quidem Accurfij a:- i""""'=-'i<^"aB- 



rac.C.Alexa.li.fi. 



tate fuiffe & his quoque temporibus verum efTc conftat,nec ahudrefta- '^°"<''. «*• p°rt 

\ ■^o 11 11-^ A J- pnncipiura. 

re quam patris auccoritatemad obeundos le^itimos adcus. & pra;dio- ^iAccurf.in i.rt 

T^^ 'i- . r ll^ I- 1 J^ cxcaufaS.P.ipin. 

D rumgentilium,qua:pateriplevendiderit,redemptionem:autna:redica- dcmmor.Eartoi. 
tis adeunda^ aut mercatur^r exercenda: caufa:tum enim ludicesrogante faTrt.Lldwni 

Patre filios emancipare confueuerunt. Sed frufba Philippus Valcfius Boiogn.n.inau- 
r _ _ rr thet.ingreili.Al- 

Rex^'ancorumIoannem filium emancipauif^^ vt ei NormanicT pro- benc.cod.Akx?. 
iiincia dono daret.ac inu'tilcs funt apud nos ob eam caufam fad:a: eman- fub c6d,tioncde 
cipationes, cum neque is, qui donat, neque is,cui quid dono datur,iure ^'/Acc^,Pf°nt,r. 
ciuiliRomanorumteneantur. Ad eum modum fpoliatis patriapote- a^ p^ma poteft. 

C ,• r\- 5 vlt. dcinltijut. 

ftate parentibus quiEfitumefl,&: adliucqua:ritur anonnullis, antilius B.iid.mcap.i.§.ii 

• ■ r • 1 rn -ii • • • i/" iTt- doic^cm.itr.de 

patri vim inrerenti oblilcere,aut lilatam iniuriam propullare lure pomc. „„^0 benetic. 
Nec dcfuerunt , qui hhum id iure facere pofle arbitrarenrur : quah nihil ^^Jinno.iBi.Fcb. 
interfitvtrumpater,anquiuisaliusvim inferat. Quod fi miles quivi- ^;*Jj'^'Jf^-5:[' 
tem imperatoris fe iure vel iniuria verberantis confresjiflet capitale me- ni vitibus carde- 

. . }. . ,. n ■ • *" • - ^ rA " bJtur milites,)n- 

ruitluplicium t*,quapoEnadignuselcquipatnmanusintetarit? ^uin- <,uitPUn. 

c " 



^6 L 1 B E Pv - P K. I M V S 

4s Bm.ini.fia- etiam Uteris oroditum cft a quibufdam '^'parentes Reipublicce hoftes 

tlulterium. §. li- i \ r n J^-Jl- ■ ■ C 1 

bcrto. dc aduit. occidere licere . Ego vero lic Itacuo non modo id licere nemini, led nc 
&"imiu fn7.trl' fctibi quidcm fine impietate potuifTe : quia parricidis no folum veniani 

ticu de verboru • -^ ■ ' /- t . i. • !• ■ ■ 1 l 1- . -i . ' r_ 

obligat. Salicct, 
inl. I. de 



iisqm vltroadnecempaternamfpeciepublicxvtilitatismuitant. Nullum e- 

parentcs C. ex 1. _ r^ F n J ■ ■ n J T • J • • J ■ 

minmie dercii- nim tantum fcclus a patte admitti potelt , cjuod lit pamcidio vmdican- 

KrplnoZii' dum. Qu^difciplina;fifibiconfentiarir,quammuIti parcntes Reipu- 

confi.io4.iib.i. blic^ehoftes reperianturlQqipaterbellociuih manus fihorum euadere 

poflitPtuncenim vidloresvidlisleges dicere,& quofcunque coHibuit 

hoftes Reipubhcx iudicare confucuerunt. In rehquis beliorum generi- 

bus perduellcs etiam iudicantur non modo ij , qui hoftibus opem con- B 

fihumue dederunt:fedetiamij,quiarma,quifrumeta,quiresad vi(5bum 

neceffuias vendiderunt : vt Anglorum legibus primo capite maieftatis 

acperdueIhonisreuseft,qui(quis hofti quoquomodo opem tuht. qua: 

maieftatis capita non video ab his interpretibus Romani iuris diftingui. 

Atexhis difciphnisquxintimosomniumfenfus&animos peruaferut, 

idaccidit, quodne pofteritatiquidem (?redibilevidebitur,cxulem Ve- 

netum patris eodem exilio damnati caput amputafte , ac Venetias alla- 

tum,etiam parricidii crudelifTimi honoiesacpramiia Venetortlm le^i- 

^«ora!& edifto ^^^ '^'^ propohta, fcilicet reditum in patriam, bona,liberos,iura ciuitatis 

MedioUni i5«4- adempta popofcifte,& obtinuifTe. At forfitam prasftaretvrbem Vene- 

torumaquarumvoragine prius abforberi, quam tantifcelerisimmani- C 

tati prsmia dediffe.Henricus 1 1. rex Francorum arquo animo tuht Ma- 

ximilianiregis Romanorum excufitiones,quaquam minir: Ie2;itimas, 

quod fecuritatem publicam fuis lcgatis dare noluiffet , atque in eo ipfo 

genti\im iura violari confitebatur, fed natura* iura excufabat, feque quo 

minusidE^cerctapatreFerdinandoprohiberi. Quod fi iura gentium 

violari a^qCiius eft , quam patri prohibenti non parere , qux paterni par- 

ricidij excufatioiuftaqu£eripoteft?SicigiturftatuoiuftamcaufamnuI- 

lamefTe^quaparentibusvimhceatintentare. Actametfiparricidibmil- 

lud turbe,turpius etiam parricidij pr^mium fit : omnium tamen turpif^ 

fimum eft, quod his propofitis pri^mijs paternx ccdis, nec fratres a cede 

fraterna,necproximiinterfeamutuisparricidiis tutieffepotuerunt. Et D 

certe Sampetra Corficus noftra artate a confobrino cui prOpinquitatis 

iure coniund:ifIimus erat, cscfuseft , eique decem aureorum milliaquai 

tributimSenatus populufque Genucnfis imperari iufferat, don<3,idata 

fuere. Quanto melius Cicero, qui quarftiones illas ab Antiocho & An^ 

derem°iUt°'""" tipatto difccptatas reticentia quadam quafi lubricum acpra^cipitem lo- 

^auVhentTicom- ^""^ tranfilire quam attingere tutius effe putauit ? Quamquam lex ipfa 

piexu.demceftis. Romanotum vllum priEmium exulibus latronum necandorum caufa 

C.B.irt. in i.lug- j. . r a t ■ a n i i i/r- 

geftio.devcrbor. dati vetuif*': tamctii Adrianus Augultus exuli,qui iatronem occidifier, 
Sii6^hb't ignofcendumputauit. Hxc igitur meaconclufio eft,principes ac legif- 
DeipSSc! ^^^'^^^^ patriam poteftate diuinalege metirioportere:feuIegitimilibe- 
deciudj. Bart.in ri,feu natutaleSjdum tamen ex inceftu conceptinon funt.aquib.diuince 

1. k vt propoms qI i ^ oii i ^ ■ \ 

dedignitat.c. oc Humana: leges lempet ^* abhorruerunt,Qupd fiquis obiiciat pcricu- 

lum 



D E R E P V B L I C A. ^7 

lumcfle nefLiriofusautprodigus filiorumbonisac vitapatrixpotc-fta- 
tisrpecieabutantur,huicrepondcdumeft,curatoresfunorisacproditTis 
dari,& in liberos poteftatem , quam in fe ipfos non liabcnt , adimi co^i- 

fuefle. Si vero pater fipitjautfifurorenoi^^torquctur^nuquam finccau- 
fi lilium necabit , cum ne merentem quidem caftigare velit. Tantus cfl 
enim parentum erga liberos amor, tanta pietas,vt nihil in hberos turpi- 
ter,nihilindecoremohri,fediufteacvtiliterconfiha pro hberis capcre 
cenfeantur^?. Itaquefrausomnisinnegotiishberorumfempcraparcn- t» icumfurio. 
tumvoluntateabefleiudicatur^». Quinetiamiuraomniadiuina &: hu- nor.c.i."vit:£ 
mana violare no dubitat, vt hberos opibus & honoribus cumulare pof- ^o^TTim^r dc 
B fint. Ac propterea pater lege ^' Pompeia de Parricidiis non comDrchr-n- ';;'"'^"^''ni""- 

1 \ n r ■ r ■ ■ • n ^ ■ ^ ^ ' ' i "vc.o § pe. 

ditur:quia lcgillator latis prolpexit iniuiie quiccjuam aducrfus fihos co- '^'^•''''^ft i."6 fo- 
gitare patrem nonpofle: ac proptcrea patritantumadulterum limul n^ty'"'"''^' 
cumfilianecadipotefl:atemomnibusademit5'', qu^^certilTimafuntmi- poi'*''^'""' 
nimequedubiaarCTumenta^quibusintelhgitur vitx ac necis potefi:atc ^^" /" "';°=""' 

: ■ rr r rr n i^ lul.deaduU. 

parentes abutinon pofle,neciipoihnt:,veIletamen. Acqui.dicttaliquis, 
fuerenonnulii,quiadfihj necei\iiniufl:amabuterentur: nullumeiusrei 
exemplum atFerunt:demustamen cxtitiflTenon nemincm: an proptcrea 
bonuslcgiflator legis optimarrogationemdeferat ,(i quisquidcontra 
legem aliquando peccaturus efl:?Contritum efl: illud in iure,quarum re- 
rum rarior efl: euentus,carum nullatn lcgumlatoribus curam eflTe opor- 
C tere ^^. An efl: vllum edidlum, vlla rogatio, vllum refcriptum quod fuis i' 'b'''^*^^''^* 
incommodis vacare poffit? at qui leges propter fua qu^edam incommo- 
da tollere vs)let,omnes ad vnam abrogare necefle habebit, vt prudcnter 
Cato 5+ maior diflerebat . Quamquam fieri nullo modo poteft , vt tan- yt »?"*' Liumm 

ri- 11- ii--nii I10.35.1norat.pro 

tusparentumerganhosamor, cumtantacrudelitate,idelt,miultalibe- legcoppia. 
rorumca^deconiugaripoflit. Antormentumparentigrauiusvllumefl:, 
quam filium iure,vel iniuria occidiflelNoflra quidem ^tate?cum in An- 
dium agro pater fihum caftigare cupiens, quem fugientem cofequi non 
potemt , terrccglebadurioreincaput temere addadta nemine confcio 
necauiflTctjlaqueo fibigulam dolorisimpatientiafregit. Qu^^ecumfatis 
inteUicrerent antiqui legumlatores apud ^Egyptios in eum,qui iinc iufta 
D caufl^ii filium necauiflet , non aliam poenam decreuerunt , quam vt cum 

filij cadaucfetriduumconcluderetui^': fapienterilliquidem,cum pro- 55 Diodoms. 
pter fihjcsdemparentibusvitamquibus filiusfuam deberet,eripinefas 
cfl"e jwdicarcnt.Sed nepatriapoteftasreipublicc obeflet,eademfolurusi'^ vU.adTrebcil» 
erat filius, in iis qu;£ ad Kempublicam pertinerent. quod Fabius Gurges 
fatis in confulatu fuo comprobauit , cum parentem priuatum ad fe ve« 
mentem ex equo defcendere iuflit: pater iufla confulis executus, Perge, 
inquit , filj ifta virtute confularem dignitatem tueri. At pater inquies, 
contra Rempublicam patria poteftate confifus aliquid molictur: (it ita: 
plerique tamen filios Reipubiic^ caufla occiderunt, vt Bruttis primum 
graui certe exemplo:deinde L. Torquatus qui fihum de hofte carfo triu- 
phare,dcinde fecuripercutimandauit,qu6d contraiulfum imperatoris 
comraque ius militare " dimicaflet. Quod ad fihorum exharredatioftes ^7ij-«i"emiiit. 

c z 



i8 



LIBER PRIMVS 



vsNouei.vtcum attinet legibus prouifum ^^ eft ne pater alios iniufte ditare,alios Inie caii- 

MufasT'^"" ^" fa exh^sredare pofTet, propofitis exh^eredationum legitimarum cauf- 

fis.Quamquam laudabilior eft mos antiquus Romanorum.qui nullam 

adionem aduerfus patris teftamentum fiho dari permiferunt, fcd inof- 



S9 toto thui.dc ficiofitantum querelam^^^vt nihil afilio contrapatrisdigriitatem ac vo- 

inoffic.ff. luntatem tentaretur , led id totum rehgioni, ofhcio, xquitati magiftra- 
tuumrehnquiplacuir.Sed cum pr^tores, quih(jredem facere ncmmem 

50 i.i.debonor, poterant,bonorum '^<'pofreflionemfuisdecretisdarent,cuiuspoircllio- 

pofliir. niseademprope viseratatquehcereditatis ipfiusfententiadecreta^icum 

item legitima fihorum definita magiftratus obhgaiTent^parentes paula- 
tim a hberis contemni,& in annos paternos inquirere cocperunr,vt Phi- B 
hppusRexMacedonumhbcrisobiecit,quodle viuo aclpuantchane- 
ditatcm fuam creuilfent. quarcerte resEphorum quendam Lacedarmo- 

ci piu«r.inLy- niorum impuht,vtlegemteftamentariamferrei'^S quaquidem fuabo- 

^'*'^°' naiegare vtivellet, cuique ius cflet,cum antea teftandi hbertasantiquis 

moribuseftetadempta: cumdiceret exhxredationis metufiliorumer- 
gaparentesfuperbiam& contemptum*coerceri oportere. Ac li quis 
prxftabiliuseUeducath^reditateslegibusquam teftametisdefcrri,non 

^iNumer.c.ij. repugnabo,cum id lcgc diuina cautum'^'' fit, ne liberipaternasha^redi- 

tatesadulationibusacbladitiispotius,quamofficiisprxripiendo frater- ' 

ei Deuter. cap. na mutuaquc catitate lcipfos fpohatent : fedcur noneademlegc^^^diui- 

na,qux vit£eiusacnecisinfiIiosparentitribuit,vtimur?Diximusimpe- C 
rium illud vit^ ac necis paretes m eos, quos adoptarent, perinde habuif- 
fe,atqueineos, quosiuftoconubioquxfiilTent^actametfiaCiloptionuni 
iuraluftinianinouislegibusprope antiquatafuillent, nemotamenam- 
bigir, opinor, quin ius illud adoptionum populorum fere omnium cam 
communefuerit, vtin vfum reuocari mercatur.Iacobum enim legimus 

,J4 Genefis ca{>. £pl^iainum ac ManafTem nepotcs viuo pattc adoptauifle^^^^, & agfi pat- 
tem, quem armorum iure qua:fierat , dono dedilfe. Quod antea >^gy- 
ptiis quoque in vfu fuifle planum eft ex ipfo Mofe,quem Rcgis f?iiapro 

65 Exodic.i. iuoadoptauit'^^. Nectantum licuitapudTEgynetasadoptarefilios, fed 
96 ifocratesin eos ctiamharredes habcre^'*, fi patri natutalcs ac iuftoconnubioquariiti 

liberinulliextaret. Quamqua ^Egeus AihcnienfiiirexThefeiiexcocu- D 
TKefei!""' '" binaquxlitum adoptauii^^^ac rcgui h^redem reliquit. Inde^lex*^ Athe- 
ggDemoftKenes nienfibus Lita, vt naturales filios Atticamatre2;enitosadoptarent, &in 

coniraBceotum, _ p . _, , 1 / 1 r ■ n 

5pudu,PK?n>p.- ceniumrererrent.vteodeiureparentibusluccederentac fi lulto iJ^sitri- 

*d9 uc^defin.mu monio quxfitifuifTent^quiaillegitimum iihumdefiniebani^9,quiex ci- 

dc&Pende!^" ue acpetegrina conceptus efFet, etiam fi peregrinam vxorem quantum- 

uisnobilemduxifTent: quamquamprioribusfeculisnulliiferedifcrime 

erat inter eos,qui ab vxoribus & qui ab ancillis fuf ciperentur . Na laco- 

bus Ifraelitcs vtrofque &z ab vxonbus & ab ancillis fufceptos eodem ha- 

buitloconametfi Saraexancillafufceptum ne legitimam h^reditateni 

7oiib.i.c.j. ccrneretjpaternadomoabegifTet. QuinetiamDiodorus^^audljoreft ex 

ancilla conceptosiifdemlegibusac priuilegiisapud ^gyptios vticon- 

rufeuifte,perinde ac iuftis nuptiis fufceptostplures enim vxoresh^ibere li- 

cebati 



D E R E P V B L I C A. ^,9 

cebatjPerfarum & omniLim Afix populorum ^» moribus & inrtituiis:ac 7. Hcrodot i/j. 
pcneioli Gcn-maniexommbusBarbaris,inquitTacitus7%(ingulas vxo- liS:^^^^^^^ 
rcsducebant.At RomanililiosnaturalestantLimnonalioiure ^shabue- 71 .niib.dcmo- 

runt quam peregrmos:nec illos adoptarc, vt Athenicies : nec quicquam z^Ktiim. 
tcllamentolcgarecogebanturtacnc vllamquidcm in eos potelbtcm '""°"='-^'- 
habebant.'''^. Theodofij tamen & Arcadij prmcipatu ^5 temperata fuit 74I.1. denatur. 
legLi reueritas:ac demde Zenonislege 7«obtinuit,vt naturalcs libcri con- S-t&.&j cod. 
fequentibus cummatrenuptiisiuitiaclegiiimihaberentur. Anaftailus hb.c,'' **'"'""' 
qMoque ianxerat , vt naturales iilii adoptione legitimi iicrcnt : fed lufti- 
nusprimum jdeindeetiamluilinianusicgem Anali:aiiam abro^arunr 
3 vtiufta: vxores,iufl:iliberi,iuil:snupti^coierentur,neue gcntilesha:re- 
ditates 6ciuraiucceilbrianaturalium liberorumadoptionib. coniurba- 
rentur:c]uarum adoptionumiuracatenusvim liaberc volucrunt, ii li- 
beri iuilo connubio fufccpti nulli exilarent . Et quoniam vit:c ac necis 
poteftas eadem ''^eratinadoptiuoscju^fuiifetinnaturalesaclcf^itimoS, ^^ Gd.iib.ij.c. 
propterea non licuit focminis ante lcge Diocletianam ^^ Iiberos adopra- ^** imuiiercde 
re, cumipla; inperpctuapatris,aut mariti, autpropinquorum poteita- 
te 79 eifent. fallir enim Acrellius , qui foeminas ob id adoptare non po- 791-iuiusinora- 

/V J ^ J II -rn 1- ' I -r "°"* Catonis 

tuilietradir,c]uod illisin comitiocoliiterenonliceret : nam adoptioli- pro legc oppu. 
ne comttiis hebat. Ita nec^ue apud Gr^scosfoeminisadoptarcliccbar, 
vtIla:us^°oratoricribir.Cumi^itur Romanorummoribusacinilitutis ^° i^-v':' -^^^i 

C adopnonum lura/nohilitataruillenr, longe late propagatis imperi) rini- 
bus,ccEtcriquoqUepopuIicertacimadoptiones colucrunt, Gothi, in- 
<|uam,Gerrr>ani, Frrmci, Salij,vt quidem Videre eil in legibus Ripuario- 
rum, vbi verbum adfaTinire pro adoptare vfurpatur : & adoptiui li- 
berieodemiure ,quo nituraies aclegitimihabentur:quodaRomanis 
di(5i:umerat. nam antiquis moribus vtrique ex ^equo ad ha:reditatcm 
paternam vocantur,quaii iuiha:redes^^ Sicenim Caifiodorus fcribitre- clsiejMm''^- 
eem HcrulorumaTheodorico rcse Gothorum, & Caroli principis ft"". de h^re- 
Francwrura hhumaLuitpradorege Langobardorum^*capiIlis retectis 1. iitcparens.de 
adoptatum,tametiileguimoconnubiofufceptoshaberet:vtolimMici-pan?.§T^'<,ui- 
piarexNumidarumetiamiilegitimamdefeprolem viderer,nihilomi- ^'trSo.^f 

D nus lusrurtham nothum adoptauit, & cum lesirimis fratribusad reerni ^'t. dcadopi. 1. 

*- . N f , . ■ ^ -rr ^ r^ certi de i.iiufto 

IpevTi vocauit : cum tamen adoptionum prima poniiimaque caula ellet, mptc.i.i.f fuo?. 

»•1.1 \ l^ lo- r deruis&lc2;it.& 

f tcui liberos, aut certe maresnaturadenesaret , lesum auctoritatel.ir- < , ntcftatoni.de 
cireijtt-ir.Nam Scipio Africanuscum liberospra:ter Corneliam m.arrem .^[IJS.n.infti^ 
GracchorumnuUoshaberet, Pauli^milijii]ium,qui Africanusiunior ^ut. 

• / 1 r I • 1 ^^ Paulus Dia- 

di6luseit,adoptauit,eumquenon modonominisfedetiam bonorum conus iib 6 «le 

, , 1-n- j^rin > tI- crcftis Ligobar- 

hcEredemreliquit.& itaquoque Ca;Iaraictator,cum prxter Iunam,qu^ %,_ 
Pompeio nupierat,liberos nullos ab vxoribus quattuor iuiccpiilet ioro- 
ris iilium Odauium adoptauit, & ex dodrante hxredem teilamento re- 
iiquit. Hicrurfuscumlibcrospra:ter Iuliam,quam ipfe vomicam fua: 
gentis appellabat , nuHos genuiifet, Caium,&: Lucium fororis iilios em- 
ptores percEs &:libram a parre Agrippa, domi,deinde iis fineprolefu- 
blatisTiberiumadopiauitjTiberius Caligulam , Claudius Neronem,^ 

c 3 



\ 



50 LIBERPRIMVS 

S5 Tmquii.m GalbaPifonem : fed hicapud exercitum arrogatus^^ efl:: vt etiam Aure- 
^4' vopifcus m lianus»'^ Augultus : quo modo luftinianus Coiioen rege Perfarum ad- 
Au.duno. optare,liCo(roespateretur: fed ilk refptiit^quodarbitraretur iterad 
sy Procopius. imperium ifta rationc fibi pr^clufum ^^ iri: falio id quide. Nam Traia- 
nusAuCTuilu^sNcru^^AdrianusTraianijAntoninusPius Adrianiarro- 
<yanone,imperij Romani principatum adepti funt. fapientcr Adrianus, 
quinonmodoAntoninum Piumadoptauit, fed etiameffecit, vt Pius 
Philofophum , principum decus , adoptarer, ne ab optimis principibus 
imperiumdefercrerur. atciim hicCommodum ad imperiidedecusna- 
tum fufcepiflet, ahum cjui dignuselletimperio (ibi adoptare decreue- 
rat, nili abamicis reuocaretur : quia nemo fere filios , fi legitimos iufto B 
connubio fufluhfTet, adoptare folebat . Itaque Claudiusmaleaudiuir, 
nuod AgrippinsEillecebrisaddudusNeronem adoptairet ,quin tameo 
hberosvtriufquefexusconnubioK^gitimo quasfitoshabcret. Sedpere- 
iriinaomittamus,acdomelticisvtamurexemphs. Ludouicus Andium 
duxCarohregisfrateradopratuseftaloanna, quceabimpudicitia con- 
8s Anton.Fiore. tumchofc Lupadiccbatur, eique ree;nu*mNeapolcosadoptionis^^no- 
chr011.t1t.12. niinereliquit, repudiato tamen Alpnonlo Aragonumrege,quempriiis 
audoritatePontificismaximiadoptaret. Poftetiam Ludouici neposi 
loanna iuniore Neapoleos regina, & Henricus dux Pomeranice a Mar- 
?7 anno.1408. garetaWolmaraDania^SuecixacNoruegi^reginaadoptatui^^^necita 
ia£uropa.c.3j. muKo pofl Henticus V.Rex AnglorumnonquidemaCarolo VI.Re- C 
ge Francorum,quitumfuroretorquebatur,fedabciusvxore,qu£efihu 
CaroUmi VII. rerumgeftarumgloriaclarum pubhco iudi(Rio damna- 
ri,& indignum imperio iudicari paflaeft. luftinianus Auguftus, vt huic 
morbo medicinam fahitarem afterret, ad lihos adoptiuos parentum na- 
' turahum ac legitimorum ha:reditatem detuht : propterea quod fcEpifll- 
me is^qui filium adoptaret,!euiflima de caulfa eundem repudiaret : cpjo 
ficbatvt idem parentisvtriufquehxreditate careret. inique tameniurii 
patrix poteflatis ademit , cum nihil ahud adoptanti patri rehnquoretur. 
Pra:fl:aretadoptiones iis prohibere, quinaturalesac legitimos fihosfu- 
fcepifrent:autfi orbiefl'ent,vt adopiiuilegitimorum acnaturahumiu- 
re fruerentur.noilris quidem moribus adoptare cuique hcet,nullum ta- D 
mcn proximis,aut iis,qui ad legitimas htereditates veniunt,pr^iudiciuni 
creatur:necplusadoptiuofihodonariautlegaripotefl:,quamquiomni- 
p!o^i*5!!xucm "° aUcnus^^ fit. Adoptionibus aute fraudes legibus fieri qu?fl:us efe^liiii 
& ,i .icfLiwftiis. Scipio Africanus maior in oratione*^,qua habuit ad populti de cenfura: 
Raymitius in vt ctia poit lcgcs Pappias Popp£Eas,quibusquideplurimabenericiam- 
nmB^7^8.&76o'! bu ta futtt iis,qui libcros lcgitimos procreaffent : fcd qui Iibcris orbierat 
doJtMn u'iw fraudes legib.iaciebat.quosenim adoptarant9**adbreuetepus emanci- 
89 Agdiius hb. pabant.vtClaud.trib.pleb. patriciiEgentis,abhominepIebeio fefeado- 
90 T..cit.iib.i. ptandum : curauit ^' , vt eiurata nobihtate plebis tribunus fieret : adepto 

91 Cicero pro ^ 1 f, \ , ' . _ • 11 ,-. -. 

do.io. tribunatumoxemancipatuscltapatreadoptiuo. QLKireintclleda bc- 

^' d!deadopt.'' ^atusdecreuii^^nepoflhac adoptiui vllaimmunitatepublicorum mu- 
nerum fruerentur , neue magiflratus 5c honores quifquam libero- 

rgni, 



ncc( 



D E R E P V B L I C A. 3, 

rum, quos adoptaret, fpecie confcqui ^^ poHct: nec fub/litutio s"» piohi ^;^'-^ * «Jormii. 

benmeclcgatorumautftipulationumconditionibus, qux in fpcm li- nl&j^iiliX 

berorum ?? concepta: fuilTent , locum fore: nec proptcr Jiberos adoptr sruJcS^^^^^ 

uos donationes irritas efle^qua: naturaliumac Jcgitimorum filiorum S"'";/""''" ^' 

procreatione^^iureipforcuocareniur: nec marium adoptione faM^ni- s^, '• « «^ ''«i'- 

nasablia:rediratibus fummoueri^^qLi^ lcgibuspcr mafculam prolcm i'"'"" ' '^' 

excludi folent : ncc filii verbum ^^ Jegibus, aut teftamentis,aliifc]ue legi- l^i^uft^ulm 

timisadisadditumadeos, quosadoptamus,cxtendi:quibusfraudibus JjJ^iXi!^"'' "^" 

occurrere neceffe eft ,non tamen omnino adoptionis le^-csac iura con- ^' c^iiconrt^. 
11 1 1 r o A 11 '^ 1 I1I5.1.& ic-i. I1.4. 

ueJIere ac laberactare. Atque nxc de mutuaparcntumac Iiberorum ssivii.dci.vcim 
^ pietate,deque patria potellate,qua: fecunda familix pars eft. ra"',c5."liiiMn. ' 

lic coruiit. & de- 
moit.l. aJ.opiio- 

S)e imperio herili} <(^ anjermtiaferendafint in re^uUica hcne cov.flituta. 'I""***^ adopt.on 

C A P V T. V. 




Er T I A regenda:familixparsc{linimpcriohcrili,&:inmu- 



■^^1 tuis addidlorum, eoftimqi quibusfefeaddixcrrir,ofticiib ver- 
%^% fatur. & quoniam magnus iemper in fiimiliis (eruorum ac 
li'd%7&-^f:'J. famulorum numerus extitit , vel quod nulla maior opum 
cogendarum ratio fuerit, quam in feruis acfamulis, feruorum ac hmu- 
]orummuItitudinem,n6immerito familiam veteres appcllaiut '. Nam i i.pronunciatid 
vtbenecaplanumraceret,quaanimimoderatione dominusergaleruos « t.tuio li fami- 
ciTe debet, maiores fcribit familia: caput patrem familias non dominum qui/"d'q™od!de 
appellafle. f^tquoniam pene totusterrarumorbis multitudine J^eruo- j^'"''^'^^':^'^^^^^'^ 
rum abundat,exceptis quibufdam Europ^ regiombus, diflerendum no- % 
bis efl; de poteftate dominica,deque vtilitatibus & incommodis qux ad 
RempiibIicam,flferuitiareuocentur, manarcpofrint:qua:fancqua:flio 
magnu m Iiabet,non modo ad omnes familias ac focietates,fcd etiam ad 
RelpubIicas,pondusacmomentum. Seruorum autem quinquefunt - 
genev:vnum eorum,qui natura ferui dicuntur cx ancilla concepti:alte- 
rum eorum, qui capti iunt ab hoflibus , qui antiquo iure belli ferui fie- 
bant: tertium efl: eorum,qui ad opcra publica damnati fuerunt,quifer- 
D uipoena: appellantur : quartum eorum, qui feipfos in feruitutem fponte 
dediderunt,ac potiffimum ij, qui fua: Iibertatis pretium acceperunt : ex- 
tremumefleorum^quiapiratis aut a latronibus venditi,bona fideab 
cmptpribus poflidentur. Diximus antea libertatem a latronibus minui 
non pofTe * : ita ne ab eil^ptoribus quidem , qui liberum caput a latrone e.ul' qua^iwo- 
fcientes ac prudentesemerut: aut quialealibertatemahenamfibi man- i;;^,';;^;^;''^"" 
cipauerunt,vtqu-ondamapudGermanos3fieri iblebat.Quodadhoftes 3 Tacitiniib.de 
attinet,iuiu fuit olim feruitus , & quidem omnium lcre populoru con- 
fentione, pra:terquam Hebra:orum inter ipfos, nifi fe fpote liber homo 
inperpetuam feruitutemalteri dedidiflet : atque etiam Gra:corum inter 
fe,apudquosiurebeIIiquafipa£loconuentoGra:coscaptiuosaurilibra 

redimerefaserat,barbarosver6inferuituteabducere^ . Eademferela- ^^j^An^i^j^^jJ^-^- 
talex effapud Polonos Sarmatia: populos , vt captiui iure beUi ferui . 

c 4 



^i LIBERPRIMVS 

ficrent eorum, a quibijs capti eflent, nifi rex Polonia: auri drachmam ia 

iingulacapitapendere mallet . Sedquipretiumlibertatisalteriusloluit 

tantifper captiuum non tame vt fcruum, rctinere fuo iure potel]:,quoad 

pretiumfolutumreceperitjlicet fuum tantifper quodammodo dicere 

^Di-onyfT.Haiy- poffitjeffeantiquiffima Gra;corum5,qu? ab his ad RomanOb^,inde ad o- 

MO,^<n ^ Mou;^- mnes populos permanauit. Uebitores autem eili legibus duodecmi ii- 

"k^Z^^^ZZ ceretin membracreditoribus diuidere prodebiticuiufqi modo , fi foi- 

.v;//;mOT<ftW- yen^^Q ^q^ eflent: nontame vnicreditori liccbat,quod multis: quia nec 

(rgpc. Deni olt 11 c- ^ i. X 

ncs contM Lacn- jibertatem debitoriadimere,necvitam poterat : erat enim Iibertas vita 

tum. Varro in . . \r • r ■ 1- 

vcrbo ckrigare. ccrtior. quis enim eXceilo ammo ac torti mortem oppetere nonmalit, 
LlKg?t.g^efti-,T quamturpiterferuire? Itaque lexilla duodecim, qua: libcrum caputB 
cjuitcftame-to.de creditonaddicebat,ro2:atione Paetilia tribunitia (ublata eft, ac vetitum 

rcftam.l.pater.de '-•^ «-«*•. vx '»:? ...... 

captmis 1. fen.i- nc dcinccps hominem liberumobxsalienum creditoribus adiudicare, 

il i'n beiio.§.ii neueinmembradiftraherefasefTet^qua; lex annosampliusfcptingcn- 

«pciuis"""'' ^ tos muiolabilis extitit vfque ad Diocletiani xtatem, qui Icgeni Pxtiliam 

di'aaio'c^'^"" iubiecSta capitali ^ pcena renouari iuffit . Atque ha:c quidem feruorum 

generanihil ferec6munehabentciiiis,*quivelmerccde veletiam fine 

mercedeferuiIeSoperasprasftant:quinuliumfua:Iibertatiprxiudicium 

facerepofrunt,{iuepad:is conuentisidfiat:Iiue legatum, leruilicondi- 

tionefubiedla, receperint, at ne feruo quidcm cum manumittitur lex 

condir&"dem6- vlla dici poteft*,qua; libcrtati fua: pra^iudicct : nec aliud patronoferuus 

ftrat. poIliceri,quam operas quas ? libertus quilque preftare coniueuit.Iraque p 

9 l.i.§.qux one- I n .,,^ .i ... ., T % V. ' M r 

randx. quaru re- conucntiones illas,quibus libcriiiomines adiecta pCEna,poihcenturler- 

ditur.^^'° "°° "iles operas Gallia iampridem recccit: Britannia probat: qu»^ adhuc ve- 
tcris ilfius feruitutis vmbram pra: fe ferut : feruituttm tamen nullam ha- 
bent, etiam (i ciufmodiferui apud magiftratus , decurfo teporis fpatio, 
qui feruiles operas debenr,emancipari,ac pileorum lura coniequi dican- 
tur, Eratenimpileuslibertatis argumentum,quoferuicmancipatiab- 
rafa capita contegebantjquoufque capilli concrelcercnt. nam Brutus 

ucstirr'"^' occiioCa^lare^^numifmapcrcutiiuflitfub pilei figura, quafipopolum 
Rom.cmancipaflet: & mortuo Nerone plebs pileata per Vrbem cucur- 

n Tranquii. in rlt" : vtrcx ipfc Eumcncs mortuo Mitliridaterege pilcatus Romam ve- 

nitac Senatui populoque Rom.hbertatem acceptam tulit.Atliberi ho- J) , 
mines, qui (ponte nobis inferuiunt, tametli fcrui non lint , fcsd omnes a- 
dus legitimos per fele obire polfint, differunt tamcn ab iis,quos mcrce- 
deadoperas extrafamiliamconduximus ,iaquos nullum omnin^ij^m- 
perium habemus : a nobis tamen coerceri poffunt , dum id modice fiat. 
Etenimdomefticifamulipatremfamilias reuereri debentjciufquc man- 
datisaciufTis obfcqui, & omniahonefta ofticia prccftare, de quibus offi- 
ciis,quodmutuafuntpotentiorumactenuiuminteriplos quoque ad 
moraIemdifcipIinampertinent,noneft,opinor, nobishoclocodifle- 
rendum. Sed quantum adfcruos attinet, dua: quxftiones, ad ciuilem 
fcientiam latiflime patentes,exphcandce nobis funt. Vna quidem an fer- 
uitus naturalis fit, & vtilis Reipublicx futura : alteia qux qualifque eile 

i> inpoUtic. debeat dominoruminferuospoteftas. Ariftoteli'* quidem feruitus na- 

tur.r 



D E R E P V B L I C A. 33 

tuiu' congriieie vifa eft. Vidcmus,inquit,alios quidem ad impcrium, a- 
lios ad obfequium efle natos. At lurifconiulti cjui ciuilcm fcictiam^non 

Philofoplioruradecretis,redpopuhricaptuacfeniumetuuntur,ierui- 
tutemnaturapenitusalienamefletradunt'3, acmodis omnibus proli- 'j iiiberm.ck 
bertate propugnandum putant, & ea, qua: fiue in lcgibus , fiue in tclla- """ '"""'"""■ 
mentis,iiue in padis conuentis,fiue in rebus iudicatis oblcura vcl ambi- 
gua videntur, pro iibertate lic interpretantur , vt nec letnbus , nec tefta- 
n^entislocum vilu^nelinquaiit. quodli tanta,tamque perfpicuaviseft m ini.prox.mi 
legim:i,vt ab iis difcedi non poflit,(ibi tamen aceibitatem '5 illam lcgum '(l!;;,\r.i;icnr 
difplicuiflc teftantur . Vtra fit iCTitur fententia verior acmeliordcccr- '^'i'r°'F=<"4"' 

B natur? JVlultaquiciemluntargumenta,quibusieruiiutem,&Rebufpu- M"'''^'"qu'tvi- 
blicis vtilem,&; natura: confentaneam efle docemur.Nam cua: cum na- fui^tft"'"' 
turadifcrepant, diuturnaefrenonpofl'unt:acfivimadhibcas,nihilomi- 
nusadnatura: legesreuocantur. At feruitusab ipliusorbisorio;inibus, 
id eft,poftaquarumeluuionesacvoraginesortumhabuiflevidctur:nec 
prius rclpublic2!,quam fcruitia,conftitui coeperunt.ac tamctli trcccntos 
circiterautquadiingentos annos Lntermjifa feruitiafuei'e, nunctamen 
omnium fcrc populorum fumma confenfione probantur. Quinetiam 
Indiiepopuli, quiadOccafumpoiitifunt,etiamiinulIa diuinarum aut 
humanarum legum prxcepta didiciflenf.feruitia tamen cum c^reris po- 
pulis comprobarunt. nec vlla fuit vfquam terrarum rcfpublica,quiE fcr- 

C uis vacaret : nec vllus vnquam extitit tam integerac fceleris purus , qui, 
cum potuerit, leruis vtinollet. Vbiqueverogentium vitaracnecis po- 
tcftas dominis in feruos eft attributa,exceptis oppido pauci6,qui domi- 
norum nimiamacerbitatemleuitatequadam temperauerunt. At veri- 
(imile non fit omnes vbique populosac nationes, tot reges ac principes, 
tammultos lcgumlatores virtute rcriimque gerendarum vfu clarifli^ 
mosferuitiatantaconfeniionefufcepturos fuifle, fi cum ratione ac na- 
tura pugnarent. Quidautem rationiachumanitatitamconfentancum, 
quanftos , quos iufto bello ceperis parta vidoria , feruare , iis etiam vi- 
d:um ac vcftitum fuppcditarc, fummaque caritate fouere, ac pro tantis 
bencliciis obfequium & operas exigcrc? num ^quius illud eft,quam ca- 

D ptiuos crudeliter madare ? inde primaferuorum origo. lam vero legi- 
busdiuinisvfchumaniscongruiteos,qui fua egeftatelegumaciudicio- 
rum vim eludere folent,corpore torqueri^^^^num prarftabilius & huma- lfj:^^ff^''^^\] 
niussftadoperapublicaferuari?hincetiamferuipoEniEdidi. In eadem '''^"'^'Jf'^.'!''^ 
ac ccrte dcteriorecaufafuntij,quibellumaliisinferuntiniufte, quial- eo.adi.iui.repc- 
ternisbonis,vita:, libertatidenique infidiantur.quietiamfiprincipesac 
regcs feipfps ferant,verius eft tamen vt in latronum numerum cenfean- 
tur. non ell; igitur naturaipfa alienum , vt plagiarij qui ahos inique in 
feruitutem abducere armis tentauerunt,ipfi pocnas^ferui fiant.nam ex eo 
ferui didi funt,quod {eruarentur,cum occidi iure potuiffent:vt nulla de 
caufaIurifconfultiagramf-naticisimperitiscoarguantur,quodferuosa 

feruando dici putent. Efl" enirti '4pt;«,inquit Euftathius, "^uAaTTf.., & apud 
Hefichium '^p^<riv,i^co,r-a, & cii iibilo fit ex Eruo feruo , vt Ero fero , & "bv 



54 LIBERPRIMVS 

fermo, no a retie vt Varroniplacuit. nam Feftus eritudinem interpreta- 
turferuitudinem,&ex^olicocligamnriafitSERFOs,vtDafom,Otom, 
jefom,veteresdixere,prodauom,ouum,a:uum. Quodfi contranatu- 
ram eft aliis in alios imperiu vit^ ac necis tnbui, nulla imt imperia, nul- 
lum regnum , nulli principatus non contra naturam, quando regibus i- 
pfisacprincipibuseademeftin ciucs ac liberos homines vita: ac necis 
poteftas,fi capitalem fraudem admittant,qux dominis in feruos.His ar- 
gumentis , qua; certe non tantum probabilia,red etiam quodammodo 
ad alfcntiendum neceifaria videniur, occurri non facile poteft. Seruitu- 
tutemtamen ego natur^ confentaneam arbitrer,{i robuftushomo ac 
diues reruni gerendarumignarusacprudentix expers inferuiatfapien- B 
ti,qui egeftate,inopia,corporisvc imbeciUitate,quo minus labores terre 
poftit, impediatur : fed quid natura magis alienum, quam ftuhis feruirc 
fapientes, virumbonumfcelerato,homincseruditos ignaris ? nifiquis 
iuftumputet feruire ftulto principi,{apientem feruatorem, infano ac lu- 
xu diffluenti domino,feruum fobrium ac tempcrantem. at qui bello in- 
iufto, captiuos feruarehumanitatisefteputant, coniimihtcr faciunt, vt 
latrones ac piratx,qui fe vitam iis dedifle ia6lanr,quibus nonademerut. 
Nam ficpiilime vfu venit vt bello iniufto , cuiufmodi fere funt omnia, 
qUcEapotentioribusinferuntur,optimi quique viii fceleratis miferri- 
me acturpiter {eruire cogantur. Quodfibellum a latronibus, qui fc 
regesferunt,iniufte illatum eft,curvid:inoncxduntur,curcaptiadme- Q 
rita (upphcia non trahiitur? Qupd vero nihil diuturnum videatur,quod 
natura iit ahenum,id quidem admitto in iis, qux natur^ fp(5nte,aut nu- 
tu diuino,nonhominumarbitrio acvoluntatereguntur. athominivo- 
luntatem Deus omni neceilitate folutam indidit ; fed homines iampri- 
demare^lonatura^curru deflexeruncractantavis eft opinionis depra- 
uatjE, vtlegishabeataudtoritate, acnaturapotetiusdominetur-.nulla e- 
nimferetanta impietaseft,nullumtantum fcelus, quodvirtutisnonin- 
duat nomen. vnum hoc fit argumentum , quod nulla gens eft,nuila na* 
tio , qua: humanisfacrificiis , quibus ad huc PerufaniacBrafiliani vtun- 
tur,fid:oshominum opinione deos ohmplacarinon putarit.& quidem 
fumma religione maiorum noftrorum ad eiufmodi facrificia concur- q 
fus fiebat.Eadem pictate & caritate parentes ohm fcnio frados in Thr^- 
cum regione a liberis occidi,& iis epulari cofueuiffe legimus, ne fcilicet 
ftin.puu. **' lang'ucrentmorbidiuturnitate,acmortuiverijiiumefca^7fiefenR\vNe- 
que maioribus noftris folu humanas hoftias facrificarc moris erat: quod 
FonSo"°cxra"r ^^ ^^^^^ fidlum cft vfquc ad Tiberij^^dominatum:fed etiam Amorrgeis & 
r.b.tf. i'iin.ub.7. Ammonitisiiliosmadare'^ vfitatumfuit:neque tantum Barbaris.vt 
iibnsregum. Scvthis omnibus folennefuifle Plutarchus ttadit *" , Sed etiam Grxcis, 
inquibusnonmodoruit, led a quibusad omnes populos humanitas 
peruafit : nam Achilles apud Homerum, Patroclo humana carde parcn- 
. ^, tauit:Themiftocles ipfe,beIlo Periico tribus,rex Periarum eodem tcm- 

nPlutarC.inThc J 1 • 1 • 1 r - • • 1 \ 

miftodc&Arts poreduoaecimhominibusrecerut*':necIuppiter**Liciusaliter, quam 
»rpkcomRcp. humanacxde placari potuifre dicitur, ambiguitate veteris oraculi ac 

vcrbi 



DEREPVBLICA. 3^ 



V 



crbi ^acjquofineaccentulux&homofignificatur. NamM.Tullius'? 15 pro Pontcio. 
maiores noflros execratur,qu6d humano fanguine htarent , fcd id ora- 
toriCjVtcaufjcinferuiretjCumM. Varro id omnibus Italix popuhs tri- 
buaf.atque etiam vere facro vouendi morcm fuiffejVt quicquid fcu ho- 
minumfcubeftiarum eo annonatumefretimmolariconfucuiffe. He- 
bra:is quoque ipfis quodammodo hcuiflc pleriquc arbitriitur, ex ipfius 
lephtcs^-^ducis Hebra:orumvotofolenni, cjui lifdcmferetemporibus i^iudicumc.ii; 
iiham immortahDeomadtafTe dicitur,(]uo Ag;amemnon Grarcorum 
imperatorlphigeniam*^ . Sed concepra votarchgioliflimiducisverius ^^ Euripidet. 
ac meJius interpretantur eruditi de pudicitia virgmisDeoconfecrara, 
B (]uam dc humaha ^^ cxdt , quam lex ipfa diuina cxecratur . cartcri po- ^^ veibam He- 
puhhumanishofliiisfummarehgionefccerut. Quarenoneft,c[u6d na- »iXgTumcft. 
turxlegesexhominum opinione metiamur,ac propterea fcruitutcm 
naturarconfentaneamefle putemus: aut begninitatitribuamus , quod 
veteres feruarut eos,cjuos occidere iure belh fas erat: cum potius beftia- 
rum in modumauariiixachbidinifuxcogerentiaferuire. Qu^is enim 
hofti vi tam feruaret, fi plus vtih?atis ex ilhus csde quam ex {aki te fpcra- 
ret? Exemphsabundamus,fed vnumdemultis.Cum VcfpahanusHie- 
rofolymam obfideret , miles Romanus aurum in Iuda:i c^^fi viiceribus 
efPufis collceerat : eodem mometo cjefa funt captiuorum vidnii *7 mil- -7 iofept,us 01 

,: ^ 1 r I 1 V l- 1 • n uibelloludaico. 

lia,vtaurum,quod lorbere putabantur a muitibus mucltigaretur. (J 
Cprarclarum cantatisaduerfus captiuos exemplum! At nutriuntur,in- 
cjuies,veftiuntur,pro feruilibus ofliciis educantur;fcd quar tandem edu- 
catio ? Cata maior lapientix ac virtutis Roman^ princcps, cum omnia ^ 

commoda,omnes vtilitates acfrudus ,quiaferujs prseftari poterant, ad 
extrcmam vfquefencdam *« percepiffet , vtnihil amplius extorquere ^^^f^"'^i"_^' 
poflet , pluris licitantibus profcribebat, vt fanguinis extremum illud 
pretium,quantucunque efler,corraderet: ne ia ^tate defedos gratis ale- 
re,aut occidere,aut liberos dimittere cogeretur.Beatior Atticus ille Pal- 
ladismullus,quifenioconfedus liberevagarifine capiftro,fine labore 
confueuifTct. Iamver6cumnihilconnubio fandius hominugeneri ab 
immortali Deo tributum fit,feruistamen nullum erat, intcr ipfoscon- 
D nubium, fed contuberniumtantum,ade6vt fihberhomocaptiuusab 

vxore fihunyfufcepifl^et, patre apud hoftes mortuo, illegitimus»!' cenfe- 'g'„,^^/^^p: 
i^etur. Qujd execrandos cocubitus , & effufas vtriufque fexus hbidines uis. 
compemorem, quasferui& nuncpcrferre&anteapertulifrequairun- 
tur ? Nam crudelitatis ac immanitatis in feruos exempla colligere ii quis 
Velit,infinitusfit. quamquam exiguafunt qux hteris prodita legimus, 
ncctame hiftorias prieterquamhumaniorum populorum ftriptis con- 
fignatashabemus. Namcatenis^' vindiagroscolebant,vtinuncquo- 3° oume.i , 
que fit in Africa : & in antris per fcalas mobiles demifli iacebant,vt fcalis 
detradisdominicumhoftibusdomefticis tutiusdormirent:ne vel in- 
cendio domos, vel c^de dominos perderent . lam vero leuiflima quce- 
que peccataferuorum,nifi pra^tiofifTimieflrentfic Iuebantur,vt criftalli- 
num confregifle capitale fueric. Augufto quidem apu^i Veduun Polho- 



36 LIBERPRIMVS 

ne ca:nante,vniis cferuis criftallinum fregit-.momcio trahitur ad pifcina 
murenaru,qua:humanacarneiaginabatur: illevociferan & ad Augufti 
}i senecahb.3. nedesconfugere,nonquide vtcapitale^^upUciu^quofe dignumiudica- 
batjfed vt fupphcii genus deprecaretur,ne aquis immerius ad Elylios ca- 
31 virgii.«.AE- posS^^nunquaperuaderet.ficenimfercbaturj&aplenfqianimavoragine 
"nhmmtusalias demerfi pcnitus iutcrire " credcbatur : vt Syneiiusdeiociis Alcxaridria 
uemm^Eumem- nauigantibus tradit,quitepcilatc fuborta,ficas manibus cxerucrut,vt a- 
dura aipecics n- lyjjna: aHooui montur£E,5ladioviamaperircnt. Auiiuil:us commiicra- 

pamve iniullus x r /' 1 • 1 i • 

abibis. tione du6tus,inquit Seneca,icruum iupplicii metu liberauit,6: piicinam 

epiftoilriomen criilallinis omnibus confra6lis implcri terra iuilit. Dio tamcn vcriih- 
ve1bo"2°«.r! muss-^ fcriptor,negat Auguilum a Pollionc vcniam oblandiri potuiiTe, B 
■vruscft,vtammi j^^^ pifcarium murenarum, quibus nihil Roma: prxtioiius ciac.oppicri 

uen, erli hommis ,',, 111-1 v ^ n- 

inrrniire liguiii- iulliiie. idautem probabilius eic, cumSenecaiateatur, Auguilumiine 
34iit)-H, iracondiaid feciiIc,necamico PoJlioniproptercairatum tuillc. Nequc 
id nouum videri dcbet cum ipfius Catonis Ceniorij xtate Quintus Fla- 
minius Senator Romanus feruum nccari iuifcrit, no aliam ob cauilam, 
quam vt Cyna:do gratiiicarctur , eique'morem gercrct , qui homincm 
occidifpedlaculicauficupiebat. Qiiodiidominum necari contigiilet, 
feruiquituncfubiiidem ted:isfuiilcnt,omncs ad vnum occidebantur. 
nam cum ca:fo Pedanio vrbis Rom:E procfcdro ieruorum magnamul- 
5^ iib.14. titudo ad fuplicium pofceretur, more,inquitTacitus,35 a maioribus ac- 

cepto.plebs Romana,qua: maxima lui parte libertini generis hominibus C 

conilabatj vehementercommouerivifaeil,cum ob vniusculpam qua- 

dringentorum hominum,& quidem innocentium,vita petcretur: re ta- 

meninSenatu difceptata,decretumcftmoremmaiorumferuari opor-^ 

tere. Omittoccrtaminagladiatorum.quibusfcruivtpopulofpedacu- 

lumacmortiscontemptum prxberent, fefe mutuis vulneribus confo- 

dereautbefliarum dentibuslaccrarico^ebantur in arena. Ac tametfi 

Petronialcx munerantcs feruos beftiis obiici prohiberet, impunc ta- 

3<;iib.}.debenc- mcn ab omnibus perrumpebatur.Certe Neroncm iudices^^ dedr^Te qui 

37 spartian.in A- fcruoru m qucrclas audirent,& Adnanum quxilionem dccreuiileiegi- 

jsThberhomo nlus.aducrfus eos,quiiinecaufaferuos5'' occidiirent, tametiilegeCor- 

adi.Aquii. nelia^^ tencbantur:nullatamenearumlegum,autqua:ilionum viserat. D 

extremum fuitjVt fcrui dominorum metu & iracondia pre-nete,ad fta- 

tqasdcbrumaut principum confugerent. Sednecilatux Ca:faris,nec 

'a°ib"^^^*'^ Diana: templum ^? quod rex Seruius Rom?,feruis afylum propo(:jjerar, 

necRomuIill:atua , quam olimSenatusadidquoquedecreuerat , nec 

Theiro""' '" Thcfeifepulchrum ^*" Athenis:necapudCyren^osil:atuaEtolemcei,nec 

41 phiioftrat.in Diaii^ "^' tcmplum apud Ephcfios , ab ita dominoru m feruos tueri po- 

po omo. terat.LegequidcEpheiioriiferuus,quiadDian2 fanuiinecaufaconfu- 

41 AchuiesSta- fugiilct domino rcilitucbatur , acccpto ptius iureiuraudo nefugafcruo 

rm. '" ^'"'''" fraudi cilct:iin iuftapcifugij cauiam haberet, domino ereptus Dianx '*'' 

aV.iioIiI^''";!" ^eruicbat,pra:rer focminas,qua: illius tcmpliaditu arcebantur. At Tibe- 

ciprtjiiLi.depcc- riustyrannus omniumcaliidillimus fuam ilatuam ^^ proaiyloprouo- 

ni', l.i.deiisqui f ■ ■ }■ r ■■ ■ r \ n ^ ■ rr r 

adftituasc. iuitcapica]ipccnapropoiitans,qui ieruumaitatuadetraxilient:vtaiy- 

lum 



D E R 11 P V B L I C A. 3^ 

lum iftud non tam ad (alutem feruorum , quam ad pernicicm domino- 

rum comparatum ciret,vt domuio cjuirquc inuidiam coflarct, aut apud 

prmcipcm maieftatis reum , ctum cx leuidima cauf-i flicerct;nam Sena- 

tor quidam,vteftapud Senecam-^^ob id veniama-Tibcrionetiir,quod -^-^ ^^■i-i^^*- 

matcllamcontingcreputaratprius,quamannullum, quiex^preiHim Ti- ' ■ 

berij imagine prs fcferebat digito detraxifTeti Inde quoque fcruorum^ 

quiadil:atuasconfugerent,occulta:ca^des,cumdomumrcdiiffcnr,qu6d 
periculimidominiscrearevoluiircputaretur. Atlegediuina iapiennlfi- 
mecaucbatur,vtdomuscuiufque feruisafylum cifet,ncve feruum irato 
domino reddere liceret.Neque enim omnibus idem quod Platoni con- 

B tigit,vt quotiesirafceretur aferuorilcailigatione abibnerctt cum Ger- 
mani nunquam nid iratifcruos (^que ac liberos hollilcm in modum pu- 
iiirent ^^. Ex quo intclligitur dominorum ac fcruorum vitam irt maxi- a^ Ticit.in i>b, 
mfs' pcriculis iemper fuilfe . Quis enim fcruorum infidias cffucrere po- iun""'"^"^"* 
tuilfct,Syl!adid:atore,quitrigintafefi:ertialibcrishominibuslibcrtatcm 
fcruisdominosprodentibus mercedis nomine propofuerat in iingula 
capiiacorum,quosipfe profcrijjfiifct? ineo metuciucs fuerunt quoad 
cieiisicxagintaciuium millibus &quodammodo pacataRcpublicafer- 
uusaliquisadextremumdomini caputad Syllam delulit, qui padam 
hbertatem dedit,fed manumiifum de rupe Tarpeia prjecipitem dari 
iuilit.Cum autem aduerfus Chriftianos qucciliones ac iuplicia decerne- 

Crentur^Chriftianiferuosmetu fupliciiemancipare cogebantur.Sublato 
verotyrannidis ac fupliciorummetu,dominiipii in ieruostyrannidem 
exercebant. IraqueRcipublic^acfamiliarumltatusin perpctuodifcri- 
mine verfibatur propterconiurationes feruorum.indetocbellaferui- 
liaab hiftoriaru fcriptoribus commeraorantur.ac ne Romanorum qui- 
dem potentiabcllafcruiliafinemaxima ciuium clade coerceri potue- 
runt. eodem cnim temporein omnibusltalisciuicatibusprseter Meila- 
nam'^'*, feruiaduerfusRefpublicasconiurauerunt. PoftetiamSpartaco 4« orofiu». 
duce^xagintacirciter millia feruorum armaceperunt,ac Rom.anortj 
tresexcrcitus^^^fi-egerunt. Nam vbiqueferuorumnumerusdecies ma- ^'Jj"""' '^ 
ior fuit , quam libcrorum. Et quidem Athenis vno tempore ccnfa funt 

D percgiinorumdecemmiIlia,ciuium vi2;inti,feruorumaute cccc.mil- 
Jia.Itaquc C^aiTiusin oratione,quaSenatui perfuafit SyllanianumScna- 
•ufconfultum , habemus inquit , domi feruorum populos,moribus, 
inflitutis,lingua&; religione inter fe plurimum difcrepantcs. Et ccr- 
te M. Craifus quingentos feruos in cenfum rctulit,pr2ter eos,quibus ad 
ininifteriadomeilicavtebatur.Milovcrotrecetosvnodiemanumifii'** dun.mMaen** 
ne pro ccede Clodij Tribuni plebis torquerentur . Et cum aliquando in "»™- 
SenatuRomanoae;ereturdecommutandisfcruorumveilibus, vt a li- 
beris hominibus nota quadam fecerni polfent, Senator aliquis intercei- 
fit, nefifeipfosferui numerarecGepill'ent,cxitium dominisintentarcnt: 
cuifuiepcriculo fubiaceret Africa &Hifpani^pars,(itantaeifet,quan- 
tafuitolimmultitudoferuorum,proptereaqu6dfcruitutisliterxinore 
cuiufque leguntur : contraquam veteres,quinonniiiperditos &: rubti- 

d 



58 LIBERPRIMVS 

ftioris improbitatis feruos in ore dcnotabar, quipropterea fligmati^ Ji- 

4s> iniureJedi- cebantur,qui ne manuniiiri quidem iuftaUbertate fruebantui'^^. AcLa- 

cedi-momj cum mteIligerentleruorum,quosipli llotas vocabanr,mul- 

' - titudinedoraos,vrbes,agrosabundare(namvtiquirqueferuuspluresfi- 

50 i..aretKura.ae Hos fufcepiftet , co faciUus a domino libertatem fperare poterat ^°) exer- 

citu feruoru, quibello aptiores ellent, cogere imperarut:demde colcri- 

51 AriftQt.iib.i. ptotriummilliumexercitUjOmnesvnanodieoccidi iuflerunt5':idque 
Lycurgo"."'''" tantaceleritate ac tanto filentio , vt quo perrexilfent fciri non potuerir, 

prxter quam ab iis , qui rei gerenda: prxpoiiti fuerant . Itaquc propter 

metum,qui ciuitatibusimpendebat,lcruisarma tradare no ]icebat,lLib- 

5i i.4.in princip. [^{^^i 5* capitali pccna. autfi hoftium visvrgeret vtferuosad arma voca- B 

reni,eofdemlimulacfemelaferuitute vindicabant. nam Scipio Afri- 

canus Maior poft Cannenfen cladem trecentos feruos bello gerendo 

55 piutar. idoneos 5^ manumifille fertur. Florus tamen '"^ cd;o millia confcri- 

54 Epitome?!. ^^^ tuiffc ttadit t quod etiam fadum le2;imus'^bellofociali.At Cleo- 

74- menes,cumnecnoltiummultitudmi,necleruorumdomeiticorumcx- 

fis ciuibus facile obfiftere pofletjferuis omnibus libertatem promidr, 

quibus argentifeftertium effet : vnde milites limul ad exercitum cofcri- 

pfit, &pecuniariLivimincerarium coegit. At nemollesquidem Ahatici 

feruisadbcllumgercndum vtebantur. conira Parthj,quibus per legcs 

manumittere feruosnonlicebat,quieadempene,quafllioscaritatec6- 

plcd;ebantur:quofad:um eft,vt in infinitam multitudinem excrefceret: C 

iiam exercitus Parthorum,quiM.Antonij copiasfugauit,quinquaginta 

5« luftinus. feruorum millibusconftabat:nulliprxterquingentosingenui^'^. Atcx- 

teripopulineadremigiaquidcmagendisnauibus prius vtcbantur fcr- 

uis,quam cos manumififfent : id quod ab Augufto bello A6liaco £id:ii 

57 Tranquii.in leo-imus '7. Ac ne quid iu Rcmpublicam moliripofTent.opificiisacfel- 

Augufto. I ? •• -L ■ ^J^ 1 L X^ T ■ XT 

lulariis artibus impediebantur , quas ciuibus tractare Lycurgi ac N umx 

Pompilij inftitutis non licebat. Nec tamen ita caueripoterat , quin exi- 

fterctaliquis,quirebus defperatisferuosadpileum vocaret,vt V^riatus 

ssAppian.ihbei- pirata quiLufitania: regnum, Cinna'^ Spartacus, Tacfarinas^?, Symo^" 

hsciuilib. r^ r ■ r\- ■ ■ ■ r ■/ !-• -1 i ■ 

59 Tacit. (acrlonis niius principatum in lua quilque ciuitate his artibus adepti 
fo°iu°daico.'° ^ dicuntur. Ingruente vero ciuili bcUo ferui vt in libertatcm feipfos D 
vindicarent, hinc inde ad partium duces transfugiebant ,^ Nam poft 
ciuilebcllum,quodaduerfusScxtum Pompeium gcftum cft, triginp«. 
millia fcruorum capta funt, quos per omnesprouincias ftaro die Augu- 
st Appiari.ih ci- ftus ^^ dominis reftitui,reliquos quibus dominus defuilfet fufpedi man- 
dauit . Non alia vi Arabum potentia creuit. nam cum primum Homa- 
rusMuhametilegatusbellum in Arabiamouiirct,fcruis adlibertatem 
vocatisjtantavishominum locis omnibus erupit, vt paucis annis vni- 
ucrfum Orientisimperium occuparct. quxhbcrtatis fima cum ab Alia 
inEuropam peruafifret,fcruiprimum in Hifpaniapro libertatc armace- 
perfit , anno d c c l x x x i. deinde in Gallia Caroli M. Ludouici Piia:tatc. 
vndc cxtat coru leges de coiurationibus fcruoru.Poft etia LothariusLu- 
douici fihus bis a fratribus vidus ac pjoftratus,feruis ommbus, qui ad fe 

vcnirent, 



D E R E P V B L I C A. 3^ 

Venirentjlibcrtatepromifla, exercitLira reparauit: vnde fccutlitn cflfer- 
uilc bellum valdeancepsacpcriculofumiquippe feruorum exercitusre- 
rumpublicarum acprmcipum Gcrmanorum ftatum adco conturba- 
runt,vtLodouicus rex Germanorum copias vndecunque confcnbere 
cogeretur ^^ :ac nekbes illaferuilis latiiis ferperet, principes Chriftiani ^^ fIo^^-Jx^ 
pauLitimferuitiamanumiferunt,exceptis operis & lure fucceflbrio, fi 
liberti fme liberis mortem obirent:quos cjuidem manufmortuas ctiam- 
numappenamus.Adhucenimferuitutisveftigia plurnna rcftant inor- 
be Chriftiano : plura etiam in legibus Ripuariorum acLatTobardorum, 
quibus ferui iuftamUbertatem confequiautbonaalienarenon poterar, 

Bniiipoft dupHcem manumiftionem: acfa-piflunc inadislc^itnnis ma- 
numiflionum fubiicifolebat,IibertatemhuicveliUi tributampro falute 
patroni. Nihilenimantiquius habuerLitij,quiprimaReipublica; Chri- 
ftianx fundamenta iecerunt,quam vt Chriftiani ferui ailidue manumit^ 
terentur:ac plerique libertatis fpe propof ita Chriftiani fiebat. Quin etia 
ia Africx hiftoriis proditum eft, Paulinum Nolce Pontificem cum om- 
nia, c[ux in bonis haberet fub hafta vendidiffet , vt ex pecunia coada ca - 
ptiuos ChrilHanos redimeret,ad extremum Vandalis, quod mirere, fe- 
iplum vendidifte. Indeferuorummanumifrionesapud epifcoposinec- 
clefiafadl^E. Ex quo fecuta eft ConftantiniMagniprincipatutantate- 
nuiumacegentiumhominummultitudo,quibus nihil prxterliberta-^ 

C tem relidu m erat, quique nullas artes didicerat, vt nulla re grauius ciui- 
tatespremerentur. Inde Xenodochia, Brephotrophia, Gerontocomia, 
Nofocomi.^^anteapenitus ignota Chriftianorum Pontificum roG;atio- 
neaprincipibus^^feudari&conftituicoeperunt. IndeBafilij conciones £ |,°o\s^°ij* 
conquerentisvocesac fufpiria languentum in templis vna cum facei- "cs. 
dotum precibusacvotisconfundi ac mifceri. lifdem feretemporibus 
lulianus Auguftus PaganosPontificesChriftianorum ^"^ exeraplo, ad «4 Nicepfionis 
Nofocomia&Xenodochia extruenda,ac publicis priuatifqueopibus 
augevlacohortatur. EtquoniamtenuesIiberti,filios exponebant, vt 
Chriftianorum beni2;nitateaclargitioneeducarentur,Gratianus^5le2^e «5 ii&fcq.ae 
lanxit,vt teruitutem feruirent iis,a quibus educatirunfent.Necitamuf- n$.c. 
D topoft Valensedidlo permifit, vt quiotiofevagari ac mendicare con- 
fueuerat, fe$uitute maciparentur:idemq-,vetuit,nequis deferta loca pe- 
Pbret, vt vitam in otio tranfigeret fubieda capitali poena, qua plurimos, 
quicQntralegesinfoIitudinem fefeceperant,aflici mandauit. Poftea 
verbquamldolorumcuitus ac facrificia Chrifl;ianorum auclis opibus 
deferi coeperunt libertatis iada funt fundameta firmiora:quib.magnum 
accefTitincrementumlegeMuhamedis promulgata, quifusreligionis 
liomines iri libertatemafferuit, cuius exemplo Chriftianiquoque fuos^ 
certatim a feruitute fic vindicarunt,vt feruitus omnis apud Indos,qui ad 
Occafumfped:ant,illaa:tateconclufavideretur, quaChriftianiferuitu- 
tema fuisceruicibus omninorepulerunt,ideft,annoM. ccl. Adhuce- 
nim feruos in Italia fuiffe anno m.c c.planum eft,tum ex legibus Guliel- 
mi Sicilia: regis ac Friderici ii. Ctefaris, tuna etia ex decretis Pontificum 

d t 



40 LIBER PRIMVS 

Romanorum,Alexandriinqiiamiii. Vrbanini.Innocetij iii. vbiagi- 
6. inDecrctai. ^^ ^q coniugiis ^^ feruorum,qua: lurifconfulti contubernia vocanc. A- 
lexanderquidemcreatuseftpontifexanno M. c.lviii. VrbanusM.c. 
LXxxv.InnocentiusM.cLXxxviii.ex quo planum fit feruitutcmin 
Rebus publicis Chriftianorii circiter ea,qu? dixi,tempora deliifle. Nam 
67ini.Hoftcsde Battolus ^^ qui floruitanno M.ccc.fcribit^tatefuanullosomnino (er- 
captims. uosextitiftejnecvenalitioshomines vfqua haberi:id quidedeimperio 

Chriftianoru interpretonquod cu aBartolo didiciftet Nicolaus Siculus, 
tfs^ncap.i.deco „^1 Abbas Panormiappcllatur , fing-ulari nota dicrnum exiftimauit'^^. 
Na quod iegimus Ludouicurege, is mqua , qui Hutinus vlupatur,anno 
M. c c c X 11 1 . feruos omnes acccpto pretio manumif lile , id ego interprc- B 
tor dehbertinigenerishominibus, quos manufmortuas appellamus, 
qui hberantur beneficio principah ab eo feruitutis vinculo,quo quidem 
cxtra patroniterritorium vxorem ducere bonaue prohibentur aliena- 
re:(icquoqueinterpretaridebemusedid:umCaroli v.regisFracorum, 
quo quidem ciuitatibus in familias Lxx:pagis in centum fam'ilias:& fer- 
uisin cc. capitacatapihradtus miles imperatur. Qua a:tate Imbertus 
princeps Delphinatus feruos omnesvnoedi6lo libertate donauit, id- 
quepublicisadisac municipalib. legibus infcribi mandauit. Eadeni 
benignitate vfus eft in fuos Theobaldus Blefenfium comes , anno 
M c c x L V. Huc etiam pertinet id quod legimus de Sugerio fodaliij Dio- 
nyhacorum abbate,quireruos manu mortuos eatenus in libertatemaf- C 
<rs, anno. H- fetuit, h folum vertereni*i'.& Senatufconfultum curix PariiioruHi qu^ 
PontihciCatalaunenfiferuos de collegii ecclefiaftici con(enfu manu- 
mittere licere iudicauit.ac fuperiori a:tate Carolusvii. rex anno. m. 
c c c c x X X . plurimos ieruilis conditionis homines ( hc enim legimus iii 
70 es ordonnan- a6lis cutia! Parifiorum ^» ) necirapridemHcnrichus iKrexhngularidi- 
plomateBurbonios feruos m.d.xlix. natalibus reftituerunt . Horuni 
^xemploDux Allobrogumferuilemquoque fuorum maculam fuis e- 
di(5lisdeterfit M.D.LXi.Qu^omniain fummam hbertatisgratian? tadia 
videmus. alioquinecmagiftratus populi rogatione,nec princeps ipfe 
ii i.ad beftias.de feruum ahenum manumitteic^S at ne iusquidem aureorum ^^ annulo- 
IrTcutUeiisqui Tum alicno liberto fine patroniconfenfu tnbuerc poterat. nam Corrio- D 
i^cot^^entTod. duslmperatoraureosannulosiis omnibus edido fuodcrnxit,quiius 
^"'"ibu"'^"' illudaprincipefine patroniveniaextorferant,nec prariudicium vllurii 
7ii.;.deiureau- patrono crcari voluit 75aureiannuliadeptione,ctiamfiprinceps jiomi- 
'jii^ixoi. nem natahbus 7-* acingcnuitati reftituillet, qu6d principis ^^ folius cftet: 
ftd^.^dl^ili"^!!' "ihilominustamenTertulliani'^ artate ius illud quodammodo fuuni 
nrreto c"n ^^cerant patroni , qui manumiflbspro terreis copedibusacflagcllisto- 
deiurcaureorci. gam iudutos candidam fccum accumbcrcac nomcn fuum vfurparc iu- 

7^1.cad.denat.il. ^, ., r n- ■ ril-i n- ■ 

reftitu.c. bcbant . Ad extrcmum lultinianus lua lcoie libertos omnes reitituit ^^ 

furreftio. ^ "^^ ingcnuitati, ne poftea rcfcripto cuiquam opus eflet:quo iure tamen non 

. 77authentica. ytimur. nam iurcnoftro ncccfle cft a principc ius illud inf^cnuitatis adi- 

dipifci,vt feruitutis antiquce labes omnino cluatur,quod & peti & obti- 

ncriconfueuit (ine venia patroni: cui tamen licetmanus iniicere in li- 

berti 



D E R E PV BL I € A. 4, 

.bertibona,qiia:antercftitutioncm (^uxfiu fucrnnt. vbicunque pofit:i 
fintjVt non itapridem curu Panfiorum dcCrcuit:poftea veio qua lira & 
iibihabcre, & iine libcris, legare cuique iuo lure potcfl:. At tum Rupis 
candida-in A^quitaniadommuslibcrtmos lua:dinonis ierujlem in mo- 

dum habcret,iis legib. VI no iolum agros colere,tiudus legcre,ac tercre, 
.& omniaquce luberetpatronus exportarc & importare, axics ctiam ca- 
ducas reficere , patronum captiuum fuis pectiniis ab hollibus redi- 
mere : dcnique quatuor ex cayfis capitationem conlucram pati co- 
gerentur, verumetiam fidomiciliumoriginisiine patroniveniaiTiuta- 
renr , capillro domum reducere fibi licere contcndcbat. ca:rera quidcm 

B aficntiebantui libertiniiledhocpoftremum feruituris iu2;umcuriaTo- 

lofana 7« luo decreto excufTit. Certe quidem ij , quob PoJoni Komcto-' ^^ annois?? 
-Das appellant,non itagraues operas patronis prarftare , fed acerbibra pa- 
ti coguntur,cum ab omnibus leni deccm aurcorum mulda occidi pof- 
fint, a patronis vero impune. Apud Indos quidcm {upcriore feculo in 
feruos,quimultitudine innumcrabilescrant, modis oinnibus i-ruire 
eoique occidere hcebat:fed Ca»olus v.Cxiar lege lata liberoseflc lulTit. 
In Gallia vero , etfi extant veteris feruitutis iimulacrai ieruos tamcn nec 
.facere,nec ab aliis emcre fas eft. Ac ii quidem ferui percqrini,vt primuin 
Galli^ fines penetrauerint,eodcm momento libcri {iunt,id quod vctere 
Senatuiconlulto Paiiiiorumdecretum cft,adueifuslegatumquendam 

•C Hifpanum,qui feruum in Galliam deduxerat:necitapridem cummer- 
cator peregrinus feruum in Hifpania coemptum Tolofam deduxiirct, 
hoipes re intelled;a feruo perfuafir vt ad libertatem proclamarct. roga- 
tione ad odtouiros capitales perIata,mcrcator acciri iubetur: aduocatus 
iifci ex archii is deprompfit antiqua(vt fertur)Theodofij magnibcnefi- 
cia, Tolofatibus olim indulfa,quibusferuosiimulac Tolofam ingrcfli 
fuiifent hberos fieri placuiffet. Mcrcator febonafideferuum in Hifpa- 
nia coemiffequcrebatur,deindeTolofamvenifre vt Genuam proficif^ 
ceret^r,& fic (e non teneri legibus Gallorii:fumma fuit vt li acerbius fe- 
cumagerent ac feruumalienum manumitterevellcnt, pretium fibi re- 
ftituerent:iudices cognitioncm confilii effe pronuntiarunc. Interea do- 

D minusmetucns ne &feruoobfcquentifhmo, & pretio carere cogere- 
rur,libertat|m dedit,pa6tusoperas feruiles quandiu dominus vixiffer. 
•^iodattinetad eabcneficia,qux Tolofatibus a Theodofio conceffa 
iatfantur^refutatione non egci, ciim Viena,Valentia,Lugdunum, Are-^ 
LitirfNemauius,Rom.Mi^Delphinatumle6i:oria,coloni^Romanorum, 
&Coloniarii cxtralraliam antiquiflima^^Narbonefis, eabeneficianon ^^^„^^^0^°^ 
habeant:at ne ipfa quidem Roma imperij decus & qua: communis om- 
rinm patriadicebatur,id fibi tribuendumputaret. Hicdicataliquis, fi 
verum cftMuhamcdislcge hbcrtatem omnibus,qui fuain fcdtam fe- 
querentur, datam , & Chrilfianorum principum edidis fcruitutem fu- 
blatamfuiffe,rurterrar{iorbisferuitiorum ac venalitiorum plenusefl? 
nam H?briEorumlegibus,necferuumHcbrcEum neclegibusChriftia- so i.i.nechri- 
norum^^liabere Chriftianumhominfludseo licet. Gerte fraus diuinx pium.c. "^"'^ 



4i L1BERPB.IMVS 

lcgi fit aia omnibus. nam Diuina lex vllum mancipium fieri veiat infti-^ 

n ixoA.il. tutis Ifraelirarum inter ipfos jnifi fuafe fponte quis alteri^* manciparir, 

81 Dcuter^ & autem ad poftes fubula perforari fibi patiatur : debitores quideni ** 

creditoribusaddicit^acpropterinopiam Hebr^os vendipermittit: led 

^adem annofeptimoliberos dimittiiubet.Actametfi quis nexum fece- 

rit,ac fubulam paffus fit , vt fempiterna feruitute teneatur : nihilominus 

anno lubilcEO legis interptetes omnes libertatem adepturum tradut, ni- 

firurfusferuire quam libcr cfle malit. Vernas autem qui nafccbantur ex 

ilio genere feruorum, qui fua fe voluntatein feruitutem dediderant an- 

g; Le'uit.t«(. Hi«- noquinquagefimo liberosabircjac tubarum^^ clangorelibertatemfer- 

rein.H.nu.15. ^^^ omnibus lcx proponit: peregrinostamealterius quam fuxgcntisacB 

rcligionishabcrepermittit, inferuitutemperpetuam,eoiiimquepofi;e- 

ros acnepotes, vt eodem iure aduerfus peregrinos vterentur , quo pere- 

griniaduerfuslfraehtas.quo genereferuorumnuHum mehus tuiilelcri- 

84 apudcyriUu bicluhanus Auguftus^^^iVideSiinquit.Syrosquamhbenterahis nationi- 

comra Chnftia- , . - . ^ » ^ 1 1 • • ^ I - 

nos. bus mleruiunt: contra vero quancus hbcrtatis amor m Celtarum popu- 

lis. At ludici cum peregrina Chriftianorwm aut paganorum macipia hbi 
coemifTentjdomeftica rehgione imbutos circoncidebacrquod Traianus 

85 i.circ6ci<iere. lege ^UlneuIari vetuit : actameifidominorumreligioni acquiefcerenr, 

nihilommus icruire cogebant. at peregrmos , qui circoncili legem diui- 

gsExod.u. Nu- nani acceperant, iifdem beneficiis cum ciuibus vti lege *^ diuina caueba- 

inao.49. ^^^ Eadem,inquit,Iex erit peregrino ac ciui. Ihud eft, quod Deusapud C 

i7 "p.j^nu-»}- Hieremiam *' querebatur , feruos ex lege non manumitti, ac propterea 

dominisipfisacerbiftimamferuitutemabhoftibusimpcnd^ere. Hince- 

tiam PhilippusAuguftus rexFrancorum lud^eospublicatisbonisregni 

finibus exegit,quod contra leges Chriftianos circonciderent, ac pro fer- 

uientibus(hocenimverbohiftoriaDionyfiacavtitur) fibi maciparenr, 

Cofimili fraude Mahumediftas vti videmus, qui Chriftianos homines, 

quos bello coeperunt , quof quc a piraris coemerunr,aut certe eorii hbe- 

ros circoncidere fuaque religione imbuere folent , acnihilominijf ipfbs 

cum hberis & pofteris omnibus feruire cogunt: quorum exempla Lufi- 

tani fecuti venalitios cx Affrica religionem Mahumedis eiurare,ac nihi- 

lominusChriftianaimbutoscumhberis ac nepotibus perpetuam fer- j) 

uitutem feruire compelIunt,iam vt feruorum gregcs veneajf^t tota Lufl- 

tania,& quidem publicc pecudum m morem. ActametfiCaroIus V» 

Imperator feruos omnes Americarum infularum Iiberos cfTe iuiliffet 

annoM.D. XL.nihilominusfeditionecoortapropter auaritiam ac hbi- 

dinem potentiorum Gonzala Pizarrus rcgionis Prxfes a Carolo defecit, 

cuiusopescumLagafcafregiffet, acfecuri publico exeplo vna cumde- 

fedionisprincipibuscajdiiufTiffec, feruosomnes ex edido manumifir, 

ea conditione tamen,vt patronis operas prjeftarcnt. Obtincri tame non 

potuit quin Lagafca in Hifpaniam redeunte Iiberti rurfus in feruitutem 

reIaberentur,acpociflmiumvcihtatisfpeciequamdevcnahtiisDomini 

feadepturosputabant,cxemplo Luficanorum ,quiferuitiamulcisfccu- 

hs obhuione fepulta in Europaprmiireuocarut, ac bieuiper vniuerfim 

Euio- 



D E R E P V B L I C A. ^^ 

Europam,vtiam in Italia c^ptum eft,propagaturi.Iampridem cnim Af- 
frica & Alia , rum etiam Orientalis Europa fcruorum gregcs non aliter 
ac pecutiu in omnibus ciuitatibus alcre , &: ex iis copiofam mercaturani 
& ciu.t(]:u facere confueuerunt.nam artate fuperiore Tartari Scy tharum 
genus , cum maximis copiis Mofcouiam , Lituaniam , ac Polonia; fines 
ferro flammaque vafl:arenr,captiuorum treceta millia m fcruitutcm ab- 
duxerunt: necitapridemSinanusBafTaexinfulaGoiracaptiuoru Chri- 
flianorum fex miUia fupra trecentos , ac ciues onmes Tripolcos Aftri- 
cx,nauibus impoiitos in GriEcia vendidit. Itaque mirum videri non de- 
bet, fi Pra-fedus Pra:torio regis Turcarum,& vterque Cancellarius tre- 
B centosquifqueferuos a principe ineunte magiftraiu accipere coniue- 
uerunt. Nam quod attinet ad Pr^torianos Turcarum milites, & eos qui 
tributinomineChriftianisimperantur , ego illos profcruis nunquam 
habui,cummfamiliam principis confcribantur,ac Iblimagiftratibus, 
honoribus facerdotiis,imperiis,nobilitate fruantur,qua; nobilitas ad ne- ' 

potes vfque pertinetrpronepotes vero ac pofteri deinceps ignobiles ha- 
bentur,niiifuavirtuteac rerun* geftarum gloria dignitatem auorum 
tueantur:namfoliTurc;Eexomnibuspenepopulis veramnobilitatem 
virtute non generis antiquitate metiuntur : & quo plus a ftirpe virtutis, 
eolongiusabfuntanobilitate. Cumigiturperluafum {ittotieculorum 
exemplisaferuiiutibusbelIaferuiIia,defed:iones,c6iurationes,Reruin- 
C pubhcarumconueriiones Sc euerfiones impendcrc:tot etiam crudeli- 
tates,c2des,libidines, inceftusincorporamancipioiiiadmitti, quisdu- 
bitet affirmare feruitutes ciuitatibus exitiofas& fuifre,& femper futuras? 
Ac fi quis putet crudelitatem in feruos legum acerbitate coerceri pofTe, 
idem cogitet nihil fandius,cEquius , & mehus lege diuina fieri potuiffe, 
qu^E etiam a corpore feruorum flagella,Romanorum legibus^*permif- ** ,nferSdc 
faamouit :acipIoiurehberum fieri voluit cui membrumadomino ru- v'^''"- 
ptum effet, quam poftea legem ^9 Conftantinus probauit. Qnis autem d',.Jer,i'!>"c!'" 
de ferui co^de accufationem inftitueret ? quis audiret ? quis pcrnam exi- 
gerct? an is qui fua nihil interefl^e putaret?cum Tyrannorum decretis ni- 
hil ad fubditorum animos frangendos elficacius fit crudelitate ? At Hif- 
D pani feruos humaniter curant, educant,inftituunt,& quide carius quam 
eos, quosripercedeconduxerunt:ac viciffimaferuis amantur& colun- 
itur.IlludquidemHifpanorum fercproprium eft, eosquosadferuitu- 
tem aut ca^dem dcfignarunt humaniter initio tradare : rerum autem o- 
mnfum nouarum prjEckra funt principia: ncc dubito quenquam magis 
officiofumforequamferuumcui cumdorainomutua charitas acmo- 
rumfimilitudo interccdat:acproptereafapienterlegediuinaprouifum 
eftjVt nemo perpetuam feruitutem feruiat , nifi qui annos feptem addi- 
£tus fuerit,& qui creditori,cuius mores bene cognitos habuerit,feruire, 
quam ^"^ Iiber efl^e malit:fed cum tanta fit morum diflimiIitudo,tant^ in »« e«°'^*- 
animis latebr^ , tanti recefllis , quis legiflator in vniuerfum hasc legibus 
definirepoffit? fcitumeftillud,&fapientibus plane perfuafum, Domi 
tothofteseflequotferuosJquod quidcm prouerbium fatis figmficatji 

d 4 



^ LIBER • P R 1 M V^^ 

mancipianecamicitiamcolere,necficliimfocietatem.Quiclexemp!iye- 

terum mnumcrabilia commemorem? mihifatiseft vnamiuperiorisx- 

tatis,quodaIunio Pontano proditumextat.feruuscum acerbiustrada- 

retur, domino abfente hoftia concludit, vxorem domini contumelio(e 

aft"e6lam vincuhsconftringit, actrcs eiusfilios coprehendit: vbidomi- 

num videt redcuntem, vnum e tribus ex altiftimo folario pr^ecipite dar, 

dcinde fecundum : pater tantarei atrocitate obftupe fadlus , precibus & 

lacrimis fupiex feruum exorare , ac modis omnibus placare conatur , vt 

tertiummortieripiat.feruuspacifciturfalutem fihj ealegevtdominui 

fibiipii narespr?cidar,naribusex pad:oamputatis,(eruuscum tantacla- 

de& contumehadominum vltuselTet, tertiumquoquedeiecit, ac po-g 

ilremo vhionemdefeipfo,quam dominus cogitabar,pra;cipiticafiJ ca:- 

.pit. omitto vcneficia, ca^des, mcendia, & calamitatesaferuis vbique tcr- 

.rarumfxpiftimeillatas,nefiminfinitus. Athxcincommoda,inquies,v- 

tilitatibus mutuis compenfantur ac farciuntur: nam vaga illa hommum 

otioforum multitudo, tum etiam latronum ac piratarum fcrainaria vc- 

lut a ftirpe conuellentur : nec furibus vlkis, nec prodigis locus reJincjue- 

tur,fi creditoribus debitores vahdi ac robufti addicantur. mendici vero 

& egentes qui ciuium ahmenta vehit in alueariis fuci depafcuntuv, qui- 

que inerti otio languent (vnde popularium morborum tabes) ii fcruirci 

atq ue exerceri c6{ue{cant,nulh extabut.eos enim alere,aut occidere ne- 

fK"*^L'.?A^i' cefte efttalerc quidcm difiicile , occidcre vero ncfas. necare *' tamen vi- d 

broiius. dctur, qui alcre curfi pofIir,ahmentd fubducit. Harc habet veri fpeciem. 

Quod enim ad debitores attinet,fi folucndo non fint , diuii;ia lex addici 

creditoribus iubet in annos feptem,non tamenin fcmpiternam feruitu- 

te,vt cauetur lcge duodccim tab.qu^ in Africa vniucrla & Infulis Ame- 

ricarumlocuhabctquoad creditori fatisfiat. nam qui ceftionisbencfi- 

cium debitori,qui nullo fcelere obligatur,ademerunt: nec creditonbus, 

fcdcarccnb.mancipariiubent,vtTurc:^,n6modocreditorib.fed etiam 

debitoribus alendi feipfos,eripere poteftatem ac vitara videntur. Litto- 

nes autem ac pirat^ nullis setatibus plures fuerunt,quam auda multitii- 

xline feruorum.Qui enim feruitutem pati non poteft, erumpere tadem, 

acncdeprehendatur viasoblidere,& latrocinaricogetur. Argumeto fit, D 

^uod Spartacus gladiator fexaginta millia feruorum ex ipfjrS Italix viC- 

ceribusadpilcum cuocauit: cumeodcmtemporeplufquam ocStogintst 

milliapiratarumtotomari Meditcrraneo cum nogentis nauibusprrc- 

darentur,& quingentas vrbes maritimas tata vixcEpi{fcnt,vt Romanum 

imperium tecra marique graffatoribus obuallatum tenerctur. At pru- 

dcns legiflator noncenfctur, cuilatrocinia caftigare potius , quam ar- 

cerecur^ecft. Id autemlinediraillaacmetuendaciuitatibusfcruitute 

ficripoteft,{icoIlegiapublicapuerorum inftituantur,vbiartes & opifi- 

cia condifcant, vt quidem Lutetia: ac Vcnetiis fieri videmus , vbi opifi- 

cum feminaria maximo Reipublic^ commodo propagantur. Quibus 

vero in locis feruitia iam iam recepta iunt, non debcnt fimul ac femcl 

m^numitti, fcd id paulaiimfiat pportet, 6c ab iisaufpicandum , qui ma- 

tura 



D E R E P V B L I C A, ^^ 

rura xtate arrem aliqua didiccrunt,vnde feipfos fuftcntare pofTinr : alio- 
qui bme, otio, inertiaperituri ,vt iis contigit quos eodcm momcnto in 
AmcricamanumittiiufleratlmperatorCa^rolus v. Quodfi quisncmi- 
nem impcriodignumforeputetprazter eoscjuiprimum fcruiredidice- 

cerunt,idquidcmproIibertatevaleat:fedaplen7quefmeprobabilicau- 
favfurpatur :nihil eft enim, quod magni & excelli anmii vim &acian 
magis frangat ac demittat,quam feruitus. necimperandi maicftas,prcE- 
llantibus naturis inlita, vlla re tam dcbilitatur quam fcruitutc:nec quic- 
quamintemperantius efleo,quirepenteafcruitutead dominatum per- 
uenit:aut cum domina lit qux ancilla prius extitit , vt Salomo iapicntia: 
B magiftcr tradit. quod non modo ad {ecreuorem fententia pertinct,qua- 
do cupiditas intemperanter rationi dominatur : fed etiam ad eos quibus 
feruilismetus verillimas imperandiartesademit.Quodfi verum eft ra- 
tioni fcmper ac lcgi diuin^ locum cfTe oportere, nec ipfam Palxftince fi- 
nibus concludi , cur non vbique rerrarum lex illa de feruitiis ac libertate 
tam vtiliter,tam fapientcr a Deo lata vim habitura fit,potius quam qua:' 
humanisingcniisexcogitatafucwe? Quamquam Tartari , qui 2;encris 
ftirpem ab Hebra:is ducere feruntur, feptimo quoque anno feruos ma- 
numittuntjca legevtimperiifinibuscxcedant:qua;conditioaPapinia- 
no 91 repudiata primum efl, deinde ab eodem probata : fed in manumif^ •" i.e.&fequenti 

r 1 111 r r ■ rr t j r, 1- ilc lcruis expor. 

lionibuspcrincienabetur,vtfi icriptanon efiet. Hadtcnus de imperio 
C Herilij&anferuitiafcrendafintin Repub.beneconftituta.Etquoniam 
de fingulis famili^ partibus fatis abude nobis diffcruifTe videmur,in qui- 
busciuitati^momniumrudimentapofita funt. nunc de ciue ac ciuita- 
te dicamus, 

QuiJciuls,<& quanmm clues a ciuihus.^ <^uanmm a i^eregrinis Jtfferanf.juiditem 
yematy>rhi!^ciuitatps,(sr ^eipuUiCie appellatione. 

Ca P v T, VI. 

^* Vt^ detotafamilia,dequefingulis familia: partibus nobis 

V/ difputatafunt,Rerum omnium publicarum origines conti- 

'^ nent. Et quemadmodumfundamentaconfiftere per feipfa 

^ofTuntpriufquam parietesaltiusexurgant,acfine te6lo: nc 

tfamiliaquoquefibiipfi conflatfine Republica, & pater flimiliiE fum- 

mum in fuos imperium exercere fuo iure poteft , nec ab alterius iinpe- 

rio pendere:vtfamilia:huiufmodiquampIurimxin Mauritanix&: A- 

mericx rcgionibus effe feruntui^fed neque Refpublica fine fmiiliis,ne- J^jj^° 

que vrbs fine ma;nibus & ardificiis ftare magis pofTunt, quam folaria vel 

teda fine parietibus ac fundamentis. Ciim igitur paterfamilias ex :Edi- 

bus,in quibus domefticum imperium habet,egreditur foras,fqque cum 

aliisfamiliarum principibusadres rationefque contrahendas coniun- 

git : tunc certe patrisfamilias ac domini nomen amittit, vt focium ac ci- 

uem fe ferat,& quodammodo e familia exit,vt in ciuitatem ingrediatur» fcmsjyefni-^ 

ac pro domeflicisnegotus publicatradet.Eflautemtciuis nihilaliud w. 




p 



46 LIBERPRIMVS 

qLiamliberhomo,qiiifLimm;:E alteriuspoteftati obligatur. Priusenim 

quamvllaciuitasaut Reipublicaiformaextaret, pater quilquefamilia: 

flimmu ius vitx ac necis habuit in hberos & vxores. Poftea vero quam 

vis & imperandi cupiditas, tum etiam auaritia, &c vkionis appetitus aUis 

in aUos arma fuppeditauit,quos bellorum exitus vi6lores fecerat, viilos 

potentiorum hbidinifcaiirecogebat: & qui ducem fe ferens fortiter 

rem gelTerat^non modo famiha: fua:,fed etiam hoftib.arque ac fociis im- 

perabat: hisquidemvtamicis,illisautem vtferuis. Tuncplenailla& a 

naturacuique tnbutalibertis viuendivtvellet, vid:is omninoadempta 

fuit,& ipfisquoquevictoribasabeoquem Iibi ducem elegerant quo- 

dammododcminuta,propterea quod fummum alterius imperium a- B 

gnofcerequenquepriuatimoporteret.Indeprimaferuitutisachibdito- 

rum,indeciuiumac peregrinorum, principisactyranniorigo. Eonos 

ipfirariodeducit,imperiafcilicet ac Refpublicas vi primum coaluifle: 

1 Thucid. -m eti^^mliab hiftoriadeferamur:qiiamquam plenifunt* libri, plena anti- 

proemio.Plut.ir- IT l iilirr 

chus inThefco, oLiitas.plenx lcges ^ primumilludhominum ^enus nihilpriushabuiflc, 

cxfariib.s. T , 'r ^/r^ f ]■ ]• ■ - •? ■ r ■ j- 

3 i.vit.dccoiieg. quamoDUiosquolquelpoliare,d!riperd,occiaere,autin{eruitutemadi-- 

donf°&^finur1i gere,vt alibi dicemus'^. teftis eft hiftoria iacra,qua docemur Nimerodii 

ba?rfu°r°e"" ^'° Cliami nepotcm primum omnium homincs lub imperium vifubiun- 

4incap.dccoi- xilTejac dominatus fundamcnta itt Aflyria iecilTe^hinc robuftus venatot 

° didus eft,quo nomine fcriptura prsdonem intelligi voluit: na vox He- 

bra;a ^'^ latronem, vel vt veteres laceronem Iignificat,a voceiv id eft C 
latus:qu6d lairones nrpiftimeobllderentlateraviatorum^nifialatebris, 
vnde eruptiones faciunt,dici putemus. Id autern Philo Hxbrxus aclo- 
fephusfuo teftimonioconfirmant,fcilicet Nimerodum humanisopi- 
busacpotentiatyrannidemcrudeliterinualilTe. Atque ineofallimihi 
videntur Ariftoteles,inquam, Demofthenes, Cicero, qui Herodotum, 
(opinor)fecuti, principioregcsob fummamintegritatis ac iuftiticc opi- 
nionemprincipatumadeptosfuille arbitrantur: hincheroica nobisac 
aureafeculafinxerunt , quxahbicertiftimisargumentis acteftimoniis 
^ m Methodo refutalfe nobis videmur ^. Nam prima: quarque ciuitates ac imperia 
ante Abranamiartatem leruitiorum plenaruilie videmus,vt non itapri- 
deminfulx adOccalum pofita: feruitiorum multitudine redundabar, D 
cum Hifpani regiones,illas fuis imperiis fubiecerunt. Libert^^^.s autem fi- 
nevimaxima ,necnifiperruptisnatura: legibuseripipotuilfe verifimile^ 
eft. argumento Iit illud quod fuperiori a;tate Gaogarum popuj^nec 
principatum,nec tyrannorum imperium audieranr, quoad vnus eorum 
peregre profe dus regis Tombuti maieftatem confpicatus cITet. Inde illi 
obortaapud fuos imperandi libido. & quoniam ab inopia premebatur, 
mercatores quofque ditiftimos bonis fpoliare,ac latrocinari: tande con- 
quiIitisopibus,& confiliocumamiciscommunicato,re^ionisdomina- 
tum inuadere coepir:ac deinceps eius filius regemfe ferensimperium la- 
trocinio partii necelfe habuit arquitate ac luftitia tueri. Inde Gaogarum 
i LeoAfer.. Tegum ^ initia,qua: maxima incremeuta brcui cepcrunt . Exquointel- 
hgitur veramelfeciuis, quampofuimus,definitionem, id eft liberum 

homi- 



D E R E P V B L I C A. ^y 

hominem,qui rumma:potcfl:atisimperio teneatur.liberumdixi : quia 
tamecfireruusmulto magisquamlibcrliomofummiepoteftatis impe- 
rio iubiiciatur,nihilommus tamen omnium populorum confenfu obti- 
nuit (eruos ex albo ciuium eximi ^ oportere: quod de vxonbus ac fihis- ^ i-iuoJ amnet 
£imihasdicinonpoteft,quiatametlidomeftjcisimpcriisobhgantur,ac '''^"■'"'" 
hbertaseorum poteftatedomcfticademinuatur,ciues tamen funt. ita 
quoqi ciuibus omnibus ahquid de hbertate naturah detrahitur , vt lum- 
mx alterius potcftati (ubiiciatur. At peregr inus homo, (i ab originis do- 
micihoauuhus,aut fcde rehd;ainahenamciuitatccommeaiit, nccciuis 
habetur,necciuitatis prsrogatiuaautimmumtate ciuibustributafrui- 
B turjneciteminfociorumjquinonplanefuntpercgrini^^necin hoftium, « i- no.i dubitoj 
aut amicorum numerum cenfetur : hcet Grxcis vetenbus ? ccque ac La- sVkur^mThc* 
tinis hoftes peregnniappellarentur, vt M.TuUius'°interpretatur, exle- "''m^lfkciis. 
gibus duodecim , lcnitate verbi rei tnftitiam mitigante : & quidem nos 
adhucpopulari verboperegrinos /^or^i^appeHamus. quivetenbus Lati- 
nis pcrduciles, nunc vero in RempubHcam coniuraiidicuntur.Sed mu- 
tatis verbis Gr^eci -^oAifj.ioi^i hoftesvocant, quia bellum aduerfus eos gera- 
tui:^'vooi vero pereerinos, quos Accurfius " pro iis vfurpauit qui vota c6- " '"'•'■''e ii^rfe- 

,.1.'-' -ly r r T dib.inftitu.C.vbt 

cepta religionis ergo peregre pronciicuntur. Inter eos autem, quos pu- finxitannnomu» 

blicisimperiisac fumma: poteftati(ubditose(rediximus,alteriquidem j.Tirinftuu.de 

naturales,alteri aflfumpti dicuntunnaturales item liberi funt aut lcrui:at- ^^""^'^- '"'^""* 

C que hi quidem inanumifti momento ** ciues fiunt : pere2;rini ferui non J^ ' ^''jciptiuis- 

A *■ /^ • r . ' ^ ,-..'■ 7. ad munici-- 

item.Quanquam Gr?civeteres (eruisquoque ciuiummanumiihs ciui- pii- & ftui ^c 

I T- -vT T^ ni • ■ i\ manuii.ilT. In- 

tatem negabant '* . Nam Uemoltliems oratoris antiquata rogatio eit, ft.ti.ciues.dein- 
quampoftclademCherrona:amad populumruierat, vt omnesincolx ^"'pi^tar.inDc* 
achberti inalbo ciuiumcefercntur:neliberti,quorum ingenseraimui- moftiiene. 
titudo , ciuitatis dominaium inuaderent , ciueique ab honoribus & im- 
periis fuffragiorum numero fummouerent. Qtiod initio Romani non 
aduertentes,pcne in hbcrtinorum potcftatem vcnerunt , nifi Fabius 
maxijipusmature prouidj(ret,aclibertinorumgentes peromnes tribus 
difiPufasin quatuor coegiifet, vttriginta & vna tribus ingcnuorum ac 
veteru ciuium^fufTragia numero vincerent: neque enim per capita,vt o- 
D hm Athenis, & nunc quoque Venetiis, fed per tribus , in comitiis tribu- 
tis, aut per cjaifes in centuriatis comitns,fuffragia legcbantur . Et quo- 

«iam id vnius Fabij Cenforis prudcntiaiinefcditione 2;eftum cft^^Ma- h Lmiusiib.9; 

i , ^ -- . Fioruscpito.104 

ximicognomentumaccepit,qua quidemre AppiiCenloriserrores c- 

medTuit : Is enim libertinos & aiTumptos ciues per omnes tribus difper- 
ferat.poftea libertis datii eft,vt ex eoru filiis vnus in patroni tribii cenfe- 
retur. Atcum tribus ill^ quatuorlibertinorum potentiores videretur, 
placuitforte ducitnbu vna,inqualibertini'5omnesfufti:agiiiferrent.at- '^ Liumsi.b.^^ 
que hic ftatus fuit libertinorum , quoufque populus rogatione tribuni- 
iia,qu^a P. Sulpitiotnbuno plebislataeft,iuflit,vtlibcrtideinceps'^m '/^XglJI"'^"' 
omnestribusdiuiderentur:qucE prima prscipuaque extitit euertendx 
Reipubhcscauia. Quemadmodum igitur feruiquidcm autnatifunt, 
autfadiKiic quoque ciues aut fiunt, aut nafcuntur:naturalis ciuis eft ho- 



de verbor 
&cat. 



48 L I B E R P R I M V S 

molibereiusciuitatisincjuanaiuseftjfiuealtcro tantiijiiuevtroquepa- 
reteciuenafcatur. Olim quide Athenis ciue vtroqueparente ciuenafci 

^"iTe'''"^^^ oportuit'^: nam quialtefutrotantumparentenatuserat nothus appel- 
labatur, quinecoptimo iureciuisefle poterat,necmaximosin Repu- 

ig DemoftKenes bUca magiftratus, ouos archotcs vocabat, adipiici'^: tameth pleriquead 

coiitra Neasrum. ?- . ^ . ^^ r J r> • 1 ■ ' • 11- 

eosmagiltratuslatenterirreplillent: led rericlis artate qumque milua 

liberorumhominumquiieipfos prociuibusferebant,fubiugumferuile 

> mifTafunt: ac propterea Periclesipfeorbatushberis,qui vtroque pa- 

19 Piutar.in Pe- Tcnte ciucs erant , rogationem ^? ad populum tulit , vt inter ciues cenfe- 
returis,quem Athenis ab vxoreperegnnafufceperat. eoque pertinetil- 

ao Liuiusiib.45. ludquodLiuius^^fcribit^Romanos coloniacofcripfifle ex iisquatuor B 

II l.i.admunici- i . . ^ . 11,-/ 

paicm. milJibus iiominum , quos Romani ex Hupanis mulieribus lulcepcrant: 

"lem^™""'" S"^^^ ciuesnonerant. fedpoftcaobtinuit vt ciuiselfet ,qui*^ patreciue 

nafceretur : & plerifquc in locis fatis eft ad ciuem conftituendu matrem 

habercciuem. Quiveroin Africa vtroq, ciueRomano natuseflctjnon 

21 i.afTumptio. minuseratciuis,quamfiRom£E oriCTinemaccepilTct^''. Ciuisautema- 

.;d municipal. ^ . ^ ■ri r 1-ri-- n ■ 

i3i.i.&i.i.ciues. lcriptus eit,quiieaiteriuslumm2 pote^itati lubiecit, &;m''Jnumerum 
pmul^^^.^aducna" ciuium confcriptus cft. Nam ciuis honorarius tantum.qui ius iuffiagio- 
•*'g"'- rumacciuitatisprofuisergaRempublicam meritisadeptuseft,rc vera 
ciuis dici non poteft , quia non fefe fub aliena^ poteftatis imperium fub- 
iungi palfus eft. Expluribus ergociuibus,(iuenati,fiuecreatiiint vcla- 
doptioneperegrinorum,velferuorummanumiflioneconflatur Relpu- C 
publica,quando ciues omnes vna continet & eade eft imperii maieftas: 
tametii moribus, legibus , inftitutis, ac iniinita gentiu varifitate inter fe 
difterant. Si vero ciues omnes iifdem legibus vtantur,non folum eadem 
Refpublica, fedetiamciuitaseadem eil,tamet(iciues huc illucpervi- 
cos,vrbes,ac municipia difperii a feipiis fedibus feiungantur . Nec vero 
potius ciuitas vrbis moenibus , quam familia tedtis scdium continetur: 
ues fx*Lpro!ifn- contraquam plerique putat*'^ . nam vt familia locoriiacregionum va- 
ciai. de verbor. rictate diuiia familix nomenretinet,cum omnesferuiacliberieiibfdem 

iigiiifi. Ancaran. ./-.,. ..... 

incap.canonum patristamilias imperio contineantur : ita quoque ciuitas plurium vico- 

ftatut.i. de cofti- 1 • • •■rj I M 1 1 J 

tut.verbo confu- ruiii ac vrbium ciuesiiidcm lcgibus ac moribus complexa moderatur. 
liUo.hba.^Ti- Rempublicam vero ex pluribus ciuitatibus acprouinciis , quce variis le- D 
dus tamen iibi gibus ac moribus vtuutur conllitui videiTius, qux tamcn ^imma qua- 

cStrarius eft in 1. *-i . •t-ir- 

ipeciahter.dete- dam imperu potcitatc cocrccntur . Quinetiam vrbiumbenehciaqusE^ 
dam funt,qua: cum fuburbiis non comunicantur : & fuburbia ipfapra:- 
rogatiuamquandam habentqu^ vicorum noh iit communis: qui ta- 
men & fubditi Reipublic2E,&: ciues funt vrbani.Nam proprie ciuis vrba- 
nus is eft,qui vrbis moenibus acrediiiciis continetur. fed optimo iure eft, 
no qui creatur, fed qui nafcitur ciuis, quique iingulari quodam vrbano- 
rum ciuiiipriuilegio vtiturfruitur.argumentoiit,quod Pr^fed:us mer- 
catorumLuteti^ncmoiit,ni{i quiinipfi vrbenatus eft : nec apud Ge- 
neuatesSyndicusautfecretiorisconiiliiSenator,niii Geneuse domici- 
liumoriginibhabuerit. quodetiam apud Heluetios & Germanos vfu 
rcceptum eft. Atque hxc breuiter de fubditis,ciuibus,ac peregrinis,deqj 

Reipu- 



DE REPVBLICA. 45 

Reipublicx , vrbis , ac ciuitatis appellatione . Scd quia nemo hacftenus 
c|uancumintcIligerepo(rum,hisdefinitionibus vfusert^rem ipfamper- 
fl- oblcuram exemphs liluftrare placet . Nam farpe graues concrouerfia: 
tumprincipib. tumetiamciuibusintcr ipfos intercedunt, propter iia- 
rumrerum ignorarionemiquinctiamilliipridirciphnxciuilisjnterpre- 
tes*Saquibusciuihs{cientiapetenda nobis erat,{ajpe ciuium ac pcre- *uccur.;ni.vTt. 

, grinorum iura, fepius etiam vrbis ac ciuitatis appellationem confudc- g'.tcmj'.c cyt 
runt. Quiveroderepubhcaiinelegumaciuris lcientiaicribuntjcon- uiTin'u.'5'^fi 
fimilitcrfaciunt, vtc|uinuIlisomnino iacStis fundamentis xdcs altifli- «««^'n-^dmKn.- 
masmoliuntur. Nam Ariftoteles**^ciuitatem definiif,(^iuiummultitu- ivkJe.mMifh 

B dinem cui omniafuppetut ad beate viuendum : nec diffcrre putat Rem- fu'rlb' i.bi^i" 
publicam a ciuitate:nec ciuitatc dici, niii ciucs omnes vno &: eodem lo- ]n^uL"c&i^i 
co contineantur : abfurde illud quidem,& ab hac fcientia pcnitus alie- "'^" w^iijfo- 

r ■ VI • /-> r \ ■ 1- ^ •■ Ti devcrb. iig. Ol- 

num,vtiatisapertedocuitCiEiarnisvcrbis*7: Omnisciuuas Hcluetia Hraj.conw 175. 
cjuatuor pagoshabet. ex quo fuis intelligitur ciuitatis verbo lus ipfum, a'tir§.i.cano.u 
jion locum ac rcgionem contineri : non vrbem, <\ux ab vrbo,id cft ara- Jfciedt ^" '"*" 
tiodidacft, quoniam, inquit Varro, Vrbium ambitusaratrodcfisna- f « i't> ?• cap.s. 

i i- O 1 uliiic. 

batui.Quarcquiextravibem quid,quodIcg!bus vctitumeiir,cxporta- 17 lib.i.comen- 
ucrit,vt in aliam eiufdem prouinciar vrbem tranfuthcat, neque rem 
extraciuirarem exportalfe*^, ncque in Ie2;emcommififre dicetur . At isic?far.a<-pu- 
PaulusCaltrcnIis*9hanc dcnnitionemiatiuspatefelcribit,necputataa- qu,s.eod 
uerluiles;em peccalie,qui res vetitas exportarit^nili excellerit ex imperij icg.u.,. 
iinibus. Actametfi nonnunquamicriptores^® vtraque confundnnt,&: ^°i,,'i^'" 
!»♦>./► avTJToir /^44,5,^1 LatiniciuitatemJ^prooppido.vrbe.aciureciuiumv- mu,.uu;.ppeiiat, 

r , . , r. . . ' f f^ . ' . ', X VV ciu.ute-, vt 

lurpant: vrbcm tamen,ideitaVociuitate3* continerivoiunt,noncontia. kta.io. & 16.& 
&quiahumanioresfunt,quiciuiIem focictatecoluntrproptcreavrbani '^oc^^n.V ' 
dicuniur , quos pofteri^J minus Latine ciuiles appellarunt: ab aftu vero ^'„J"Je7brsT. 
Grsciaftutosvocant.eadcmorisinequavibanos, iedfenfudeteriore. "^'"m- ^ 

. ' \ .-^ K. ^ rr 31 CireroadAt- 

Ac ne quis putet ea temere corundi , aut verborum eile non rerum con- ticu.i.h.^. cp>ft. 
troue#{iam,fieripoteft,vtfortifrimispropugnacuIis ac mcenibuscon- "pu^ikpe. ^* 
ftructa(itvrbs,ac hominum multitudinc reiumqueadvitamneceiTa- 
riarumcopialocupIcs,nectameciuitas{it,nifilegibusacmagiftratuum 
D imperiis ciues contineantur: fed verius «Wp^/a eft quam ciuitas appellan- 
da. contra viro, fi vi bs ipfa legibus &: armis, rerumque geftarum gloria 
i!orcat,profc£to hancciuium multitudinemiurefociatam,re(5teciuita- 
tcm.jppelIabimus,qua!tameRefpubIicanonerit: vtifuntvrbesacmu- 
nicipsa Reipublicic Venetorum. Non enim municipia Vrbis Romano- 
nljnec^cdigalesvrbesinprouinciisRefpublic^dicebantur^necReipu- 
blica:iureacpriuilegio fruebatur:id namq-,propritierat Roman^ciui- '^^^'^^;jJ°*Pf^* 
tatisvtRefpublicadicereiur,&iispriuile2:iisacbeneficiis qu^Rcipubli- miniftrat.rerum. 
caeaduenuspriuatosacmunicipiacompetut,loIavteretur:rametii t^^ei- 1^^. 
publicq^quoquedicunturipfamunicipia,fed id minus proprie. Nam ^„„.4X1)0. 
TraianusAuguftusadPliniumJ* luniorem Afi^c Proconfulem refcri- '^^Jg^jj"^.^^^^^^^^ 
bens.nec^at ciuitate Bithyniorum ius habere Reipublic?,vt priuatis cre- coi 4^ de facro. 

,,~ . . rr n \ •I-J' ' ''"" Alex.Cofil, 

ditonbusiurepignorispotior eflctc&rectej^quide. idemmpropnum ,o<j.hb.s. 



:; 1» lnl.ca:tera.dt 

fbrjEJ 
I / vrbe iiue 



50 L 1 B E R P B. 1 M V S 

crat Romana: ciuitatis,& iis, quibus fingulari iure tributum erar, vr An- 
js 1. Antiociifn tiochenfiu m J** ciuitati , qu^jc iola Ih vniuerlo imperio Driuatis creditoii* 
giucreditoru. bus lute Dignoris potior erat. Ex quibus planum eit , vrbcm Iine clruitaT 
te,hancver6rmerepublicadicipollc.c|uinetiam potcft ipdi ciuitasfibi 
conftare moenibus vrbium folo ^quatis,vel oppidis ac magis ciuibus va-^ 
cuis : vt Athenienfes bcllo Perfico vrbem penitus deferuerunt^^ naui^ 
bus falutem fibi quarfierunt: fic enim oraculum Themiftocles interpre- 
57PiutarcHusin tatus eftjCiuitatcm '^ non aliterquam ligneis moenibusferuari pot]e:id- 
eft ciuium coetum,ac multitudinem legibusfociatam, aduerfus hoftium 
copias nonaliter quam nauibus tutam fore . Idem contigit MegaJDpo- 
Jitanis,qui Cleomenisexercitu territi,vrbem omnino delertamefte paf- ft 
fifunt:non minus tamenvrbserat,quam antea,fed nequeciuitas,neque 
refpublica dicipoterat, cumciuitasquodammodoex vrbeexiiflet. Sic 
38 Dio.iib.41. enim PompeiUiS^cumducentosSenatoresacmelioremciuiumpartem 
ab Vrbequam C^farireliquerat fcduxiftet: Non eft , inquir,in parieti- 
bus refpublica . Sed quoniam duces partium ciuesa fe inuicem leiun- 
Xerant,ex vnaRepublica duasconftitulfte videbantur. Igiturciuitatis, 
vrbis,collegij,curice,famili£edeniqueverboius{ignificatur. Etquemad- 
modum fa^pe iudicatum cft ^de facra cxtra vrbis mcrnia pofira ,'«po.'x « 
autem ipfosinvrbcpriuilegiisvibanisvtidebere:proptereaqu6d «'</'»«<* 
(quam veteres LatinicuriamjVulgus parochiam vocat.; maenium ambi- 
tu\:ontineatur:licquoquede ciuitateiudicandumeft Neque ver6 cui- C 
quam mirum videbiturquod diutius aliquantum in hac difputatione 
h:treo,fimemineritquantifuit olim Carihaginen(ibusharfc*m rerum i- 
gnoratio momenti. Nam cum inSenatuRomanorumdeCarthagine 
cxcindendadccerneretur, peruulgatafamaCarthaginenfcslegatosRo- 
mam miferunt, nevibemrerumanteageftarum^loriaclarifllmam,aG 
Vrbis ipfius Romxdecus, monimetiimque vid:oriarum illuftrium de- 
leret.Nihilominus re diu muliiimqj in Senatu agitata,decretu eft ad im- 
perij Romani falutemdeleriCarthaginemoportcrc, tum propttrloci 
opportunitatem ,tumetiam propterinfiram PcEnisperfidiam,qui iam 
Romanorum focios bello lacefliucrant , & finitimos populos latenter 
ad defedlionem inuitabant. Pofteaquam itadecrctumeflet,lcgariCar- £) 
thaginefiumin Senatum venireiubentur, quibusrefponftr^n eftaCon- 
fule,vt in fide SenatuspopuliqueRomanipermanerent, obfidibustre- 
centisac nauibus populoRbmanodatis : ciuitatem Carthaginei^^fiuni 
filuam fore, iura, priuilegia, immunitates eafdem habituros quibus an- 
teafempervfifuiflent. Legati accepto refponfo^l^eti domumredeunt. 
IntereaScipio Afric^inus lunior accepraclaireCarthagine maturepro- 
ficifci iubetur,& Vrbem ferro flammaque delere faluis ciuibus ac rcbus 
omnibus quas ex vrbe exportare poffent . Scipio Cenforinum legatum 
mittit,quipofteaquamobfidesvnacumnauibus Carthaginenfiumre- 
cepiflTct^iuflitpopulumvniuerfum Carthaginenfem ex vrbe excedere: 
fictamen vt qu^cunquevelletexportare, vrbemque a portu remotio- 
'" xcm condere liceret. Carthaginenfes imperio ducis perterrefadl:i,fidem 

Senatus 



DEREPVBLICA. ^i 

Senatus populique Rom. appellant: quibusrcfpofum eft populum Ro- 
manumrcmperlidemcoIui(le,&cjui\:cunc[uelegatis eorum promifla 
fuiflent pcxftitiflexiuitatem vero moEmbus vi bis minime contineii. Ita 
Carthaginenfes verborum ambiguitate dccepti vrbem totius Afric^c 
pulcherrimamardere,& foloccquarividerunt^?. Ita frpiflime legatiiu- 3' Apphn. in 
risfoscialisaclegumnnperitunpacis adionibus fcedenbufqueVerien- cjT^.^ior! 
dis grauillime peccant.Quanquam Modeftnuis ^» icribit Canhagmcm, 'iSfacT- 
cum deleta fuit , ciuitatis nomen amililfe, ac vfu mfrudlum ciuitati reli- ^'''°"^ diutuni.i 
6tum ctiamante centelimum annum extindum fuiflerfed m eodem er- fi;c,fl"'vart'o& 
rore fuit quolegatiCarthagmenfium,quibus omniaciuitatisiura , ac S.bif '°""' 

B beneficia relida fuere.Eodem errore peccatum efl in fccdere Dcrcuflb-^' ^^^" WMm 
inter Bernates & Friburgenfes , quo focietas contrahitur tandiu vim ha- '^'^ vUiifr. 
b]tura,quadiu muri vrbisvtriurqueflabunt.Abutuntur ctiam plcrique, ^^' """'' 
qui vrbem,ciuitatem,& vniuerfitatcm Lutetiam appcllant: paitibus vr- 
bis intresregionesdiuifis:acciuitatemquidemin(u]a definiunr,vibcm 
vcr6& vniuerfitatemcis &: vltraflumcn :cLim'*'' vrbsipfamoenium & ^ii.vrbi^.acver 
fuburbiorum ambitucontineaiMr. aberramus etiam ciim vibem a fu- """"^'•^' 
burbiis & cotinentibusa:dificiis feiungimus : proptcr vrbisParilioru ac 
fuburbiorumdiuerfibeneficiaa regibus indulta.At Vniuerfitas efl: om-^ 
nium ciuium corpuscoadum: Ciuitasvero vrbis ipfius ac municipio- 
rum, tumetiamvirorum iifdemlegibusacmoribus vtentium coniun- ^ 

C (StiOjid efl prxfe^luric & comitatus Parifiorum. Grauius tamen pecca^ 
tur ab iis,qui ciuem efie negant,qui non fit imperij,fuffragiorum,confi- 
liiquepubli^iparticeps. H^ceflAriflotelis^^^difciplina^quam inftatu ^j i'b.3,c.i.&4. 
populari tantum locumhabereconfitetur. At delinitioinaniscft, qu:^ 
nonfitvniuerforum ex ipfius'*'^ Ariftotelis decretis,quorumconfLin- 44 iib.c.Topic. 
tiam fcruare oportuit. nec minus alienum efl:,quod alibi patricios ac vr- 
banos ciues magis ciues eife putar,quam rufHcos autplebeios:impube- 
res vero ciuitate primiim initiari.At veradefinitio nccdifiridliones, nec 
plus ipinufue capit quiim res ipfa, qua: in definitionem cadit.Quaquam 
illaciuisab Ariflotcle alIatadefcriptio,ne adpopularequidemftatum 
accommodaripotefl:, cum in Athcnienfium ftatu omnium populari, 

D quarta claflis qux ciuium multitudine ciEteris triplo maior erat , ab im- 
^periisaciudiQisarceretur "♦^. QuareAthenienfes ipfosin fua Republi- lo^ne."""^"'" °" 
ta,&: quidem populari,peregrinosfuiflefateaturncccfre efl: , vfque ad 
Peridis-^^xtatemjquifquisAriftotelisdefinitioncprobarevolet. Quod ^* Pi«tar.ibid. 
vero tradit patricios magis ciues cfle , quam plebeios, id abfurdum eft> 
non modoin populari AthenienfiumfLatu,fedetiam Heluetiorum, & 
Argentinenfium , vbi nobiles fere ab omnibus imperiis fummouentur. 
Veriusefta Plutarcho traditum,ciues dici quilegibusacimmunitati- 
bus ciuitatis fruuntur : quod exi£tate,fexu,ftatu & condirione cuiufque 
meticndum venit :vtpatricij quidem iurepatriciorum,plebeijiurepIe- 
beiorum. Ancorporis humanimembrade fuaconditioncquerentur? 
dicetne pes oculo,cur non in fublimi corporis loco pofitus fum? an pro- 
pterea pes inter membranon cenfebitur? Atii Ariftotelis definitionilo- 

e 2. 



-i»'-*. 



47 
car 
48 Idcni 



51 LIBERPRIMVS 

CLis fic : quam mLiltx fediciones, qLiot belhi ciuilia,quatcE ciuium ihw^ca 
in mediisciuitatibusexorienturi Cerccplebs Romananoaliamobcau- 
famapatribus feceffic, quamquod noniifdem imperiisacimmunitati- 
busquibus nobilitas, frueretur:necaJitcrfcdaripotuic,quam propofica 
Dionyf.Haii- corporis humaui fabuLi, qua fapientiiTimus Senacor ^^ Agrippaplebeni 
cum patribus conciliauit.Non Romulus '^^ille creator Vrbis plebcm ab 
imperiis,facerdotiis,omniqueaufpiciorumiurefummouit,Patriciosea 
capeflereiuirit,quifciIicetgenerisfuiftirpemducerentabiis,quosinSe- 
natumlegerar,qu6fqueiisconfcripferai.AcpopuIusquidemRomanus 
cum Hnicimos armisdib imperium fubieciflecSabinos quidem in focie- 
tatem impcrij, & in eandem ciuitatem vocauit : ad honores autem,fuf- B 
fragia,& magiftratus admifit VoIfcos,Hernicos,TufcuIanos,Arpinates, 
non tamenineandemciuitatem,cumhifuislegibus vteretur:quiquod 
eadem muneraineadem VrbecumRomaniscaperent, municipesfunt 
appellati.Romanorumigiturciuium coditio meliorextitit. Cumenim 
Catilina Romanus , a Patribus , & quidem ab antiquiirima Sergiorum 
genteoriginemduceret,M.TuIliumArpinatem ac nouum hominem 
contumeliose appellauit. Ac propterea pleraque Itali^ municipia Ro- 
manis legibus quam fuis vti maluerunt , vfque ad Tiberium Imperato- 
rern , qui popularis ftatus vmbram, quam Auguftus populo Rom. reli- 
4, Tacit.iib.t. querat,penitus ademii^^^jcum fcilicet popularia comitia a plebe ad Sena- 

tumtranftuliiret. tuncltali^^municipia Romanx ciuitatis leges repu- C 

diarut. idquod AdrianoImperatorimiriivifumeft,inquitAgellius,fed 

mirari non debuit.cum enim populares honores ac magiftraf us ad vnius 

arbitrium delatos intelligerent,fuislegibusquam alienis vti pr;rftabi- 

lius eftcducebant. Differt igitur ciuis vrbanusa ciueruftico, hicrurfus 

a municipali: vt miruiti videri non debeat,fi C^far legata pop.Romano 

fcorfum a tribubus dederit:na rufticce tribus partem populi Romani fa- 

ciebant,&cum vrbanisxquafuffragiaferebant.Tertiumgenus eratLa- 

tinorum,quorumvrbes fexagintafuerc: qui poftdiuturnabellafcedus 

cumRomanisealegepercufteruntjVtfuisquidem moribusacinftitutis 

viuerent,ciues tamenRomanifierent,quicunquelegitimaproIedomi 

5oLiuiusiib.4i. relidain Vrbeindomicilium ^° tranftuliffent . Cumtamenfcederibus D 

fraudem facerent , fuofque liberos Romanis ciuibus adoptronis aut fer- 

uitutis fpecie manciparent, vt momcnto manumifli iura ciuitatisadipif- 

cerentur.legeClaudiaex Senatusautoritatead populumlata,&q(?pfu- 

laribus edi6tis,Latini qui fraude ciuitatem obtinuerant,in vrbes Latinas 

redirecoad:ifunt:idquefadum eft Latinarumvrbiumrogatione. Eo 

pertinetquodBoctius fcribit Romanosciuitatem amitterecuminco- 

<i Liuiushb.i4. loniasLatinasmitttcrentur:& colonias^* Romanorum qua: Puteolos "^ 

ac Salernum dedudar fuerant, ciuitatem amififle. quod quidem perti- 

netad iuraluffragiorum.SicenimRhemefes,Lingones, Bituriges, Mel- 

diunenfes,Xantones, & Heduos liberos Gallorum populos iura ciuium 

Romanorumfinefuffragishabuiife Tacitusfcribit. Hedui quidemfo- 

cictatis fccdere cumRomanis coniundiores quam illi,acproptereafra- 

tres Ro- 



D E R E P V B L I C A. 53 

tres Romanoru appellati funr,& Romani Scnatores fieri potcrat.quam- 
quam Aruernife quoque fratrcs Romanorum 5^ appcUabant, & cadem ^^ Luat)u.,Ar- 
Trounorum gente oriundi. Atncmmidubium cH;,quin coloniRo- rTfe d^r/f»! 
manorum ciues eflent Romani, eodem faneuine creti , iildem moribus I^ '"'8"";"'» 

/-i\i ^i *-^i Iliacopopuh. 

aclegiDus,vtentes53: ieaquolongiusaberant colonia: Romanorumab " i-mmsi.b.i}. 
Vi be,eo mmus lucem ac fplendorem Vrbis fentiebant:co miniis hono- i1b.1i.c45f "" 
rumacfuflFragiorumparticipeserant. ItaquccolonixRomanoru,qux 
Naihonam , Lugdunum ac Viennam dedudla: fuerant,pra:clarc (ecum 
agiarbitrabantur,fiiusltalicum obtinerent. vrbes enimltalorumom- 
nes foci.etatis foedere cum Romanis erantconiundx, fua tamcn liberta- 
B teacluislegibus vtentes : & quoniam Romani armis & opibusiocio- 
rum adiuticiEteras gcntes domuerant, nec tamen patiebantur focios ad 
honorum &: magiilratuum petitionemin Vrbeadmitti: focialebellum 
in vniuerfi Italia contra Romanos exarfit.nec prius dcliir, quam multis 
cladibus vtrinque datis & acceptis, Romana ciuitas Italis?'^ omnibus h Appun.iib.i. 

.1 T 1- -1 -v 1 T 1- 1 • I • ciu;luiiii.I'lutar 

paucisexceptislegeluliatribueretur. Namltali^ vrbes partimcolonja', inSyiia. 
partim municipia,partimLatij,partim Italici Iuris,partim prarfcdur? di^ 
cebantut. ac propterea Liuius '^ , lam inde morem,inquic, Romanis co- 55 iib-i^- 
lendi iocios , ex quibus alios in ciuitatem atque a:quum ius acccpiffent, 
aliosineafortunahaberentjVtfocij elle^qudm ciues mallcnt. Hincilla 
Tibenj vox in oratione ''^ quam habuit in Senatu,qux adhuc in a:s incifa 5« Taci:.iib.n. 

C Lu(j;dunihabetur.Quidergo?NuItalicusScnatorprouincialipotioreft? 
quali diceret a:quo iure Senatoriis honoribus vtruque frui.Idem tamen 
]mperatorpallos,quiciuitatem confecutituerant, abhonorumacma- 
c^iftratuumpetitione lummouit. Ex quointelligiturid quodPlinius^^ ^^iib.i.c.i.&j. 
fcribit, Hifpaniam habere quadringentas vrbes fuprdodo & fexaginta. 
Iniis inquit,colonix xx. municipia viii.latioantiquo donataxLvjJi- 
bertate vi. foederatorum iii. ftipendiari;^ ccclxxxviii. Ac tametfi 
Laiiniardtiilimo focietatis foedere cumRomaniscopularetur, ciuesta- 
menjjionfuiireargumentoeftilludCiceronis, Nihil accrbius Latinos 
ferre folitos eiTe, quam id, quod perraro accidit , a Confulibus iuberi ex 
Vibeexirc. Nam peregrinosfa:pius Vrbepulfoslegimus^^Tantadeni- 5« Dio. 

D que fuit beneficiorum, tanta priuilegiorum inter eos, qui Romanis im- 
periistenelvntur,pra:terfocderatosachberos populosvarietas,vtnihil 
Tcrcciuium omniumRomanorumtampropriumfuerit,quamnedeli- 
bertateautcapite eoruminiuflupopuh Romani iudicaretur. id quod 
lunia roc^atione tribiiitia f^idum efl:, qua; lex facrata dicebatur, pofl ex- 
ados Vrbe reges ad populum lata 5? : deinde leges Valcria: Confulares a ^? ^'"''•' ''^-^" 
Confuhbus Publio, Marco , & Lucio e gente Valeria'^» variistempori- 7°&;-^"'"' ''"'•'■ 
bus latx, legem luniam fandiLis confirmarunt. Poftrem^ Sempronia'^» RabiS.pTrdueL 
ac Portia rofzatione , vtraq ue tribunitia,perduellionis poena legibus ad- idem m verrem 

r \ r \ 1 i n i i -I r ""j "KH aftioue. 1.4.7. 

ditatuit,quodfa;peaMagiltratibusleges violarentur. bt quidem M. vaicr.M«Ji.r. 
Tulliuspriufquam CatiUna:coniuratisciuib.Romanis,gulamincarce- 
re frangi iufTiffet, Ca:fir in Senatu diffuadere cupiens: Maiores noftri, 
inquit, Grccci;^ morem imitati verberibus animaduertebant in ciues. 

c 3 



^4 LIBERPRIMVS 

De codemnatis fummum fuplicium fumebant : poftqua Refpub.adple- 
uitlexPortiaaliarqueleges paratx funt,quibus exilaim damnatis pci- 
mifTum eft. Quam legem Cicero Conful cum vioiaffetjnon modh exu- 
lare coadus eft,fed etiam profcriptionem pafllis, domo penitus incenla, 
actempIoinareaconftrudo,quod populus libertati confecrari roga- 
tione Claudia tribunitia iuffit : qua lege territi magiftratus in ciues 
Romanosdeincepsanimaduertere minusaufifunt, etiam mutato po- 

erxiib.i®.epiftd.pulari ftatu.Nam Pliniuslunior Afia:ProconfuiadTraianum^' fcribes 
de Chriftianorum nodurniscietibus, QLiiciues erant,inquit,annotaui- 
mus in Vrbem remittcndos.ac Paulus ipfe Chriftianorii iux 2:tatis faci- 
leprincepsiulTu magiftratuumcomprehenfus, quodfeditiofisconcio- B 
nibus tranquiliitatem pubHcam conturbare diceretur, cum intellexit 
Fceliccm prouincia; Pra^fideaccufationem audire, ciuem Romanum fe 
profeifus^Ca^farem appellauit : tametG enim narione CiUx eifet, genere 
Ifiaehta BeniamiticiE tribus: nihilommus pater ipfius iura ciuitatis Ro- 
mancE adcptus erat.Pra^fes re intelled:a cum Romam mitti iuftiifet, Po- 
terat,inquit,hic homodimitti, nifi Ciefarem appellaftet. alioquiiiRo- 
manus ciuis non fuilTet, Prxfes de cauia cogniturus erat , Palxftina fcili- 
cet in prouincijE formam reda6la: vt anteaPublius Potius eiuidem pro- 
uinciic PrcEfes,Chriftum prouincialem hominem populi Romani fti- 
pendiarium capitis damnauit , quem tamen adueriariorum manibus ac 
fuplicio erepturus videbatur,{i maieftatis crimen,quod illi intentabant, C 
tam facile effugere potuifTei.Itaque Pr^efes maieftatis crimen veritus,ne 

^ Tertuiiian» quid in co pcccafle viderctur, capita & inftrumenta litisadjTiberium*^^ 
mifit. NamfiludiEorummagiflratus municipales merum imperium 
aciurifdi6i:ionem habuiffent , ipfl cognitionem fufcepiffent : fed nullam 

«4 '-J-^^^^-J- pene iurifdi£tionem habuerunt , prxter quam ^'^ quod iubere,cauere,&: 



1 



iubere.de iurif in poffeflionem mittere,pupillis ^^ etiam tenuibus dare tutores poterat 

dic. 1. ea qux. ad K, . . ^ '^ . . • 1 ^ • • • r> 

munic.pai. nulk tamcn in peregrinos aut prouinciales , multo minus in ciues Ro- 
Juilt! ''*"'' "^^ manos,acneinlibertosquidem manumiffos iurifdidio data ili.is eft, 
g6 i-rnagiftr«i- [^^ jj^ feruos ^^ tautum.quos verberibus coercere potcrant. lurifdidio 

'bus.de lurifdia. i r r -t • ■ i •! n r 

tamen derenioribus ciuitatum tandem,id elt,trecentelimo & quinqua- 

gefimo poft anno Valcntinianiprincipatutributaeft. exquibusinteili- D 

gituromneimperium ac iuris dicendipoteftate Prsefidibu^ Romanis 

datam,ca:terisadem«ptamfuifre. Fallunt enim,quiputantPontificesIu^ 

d^orum ,iudicio Chrifti abftinuiffe, quafi religione impedirent^.ir,vt 

noftri Pontilices tradunt , quo minus poenam capiralem irrogarent : ex 

e6queiudiciacapitaliatra6lare,autfententiamcruentam fe ferre pro- 

hiberi:quodabantiquitatis ignorationeprofedum cft:cum fatis,opi- 

nor, perfpicuumfitSenatumludoEorumLXXi. etiamex Sacerdotibus 

ac Leuitiscoaluifre,& capitaliaiudiciapriusexercuifre,quam Paleftina 

67 in Hierem. [j^ prouinciic forma redadafuiflfetjVt Chaldxus*^^ interpres,ipfique He- 

6$ in tituiosa- brxorum lurifconfultiin pandedlis ^^ tradiit. Hocisjitur erat lummnm 

nedrin. Piul.llic . • t« • ■ -i •! ^ \ r -a 1 

cius.MofcsMai- acprxcipuuiTi lus Romauis ciuibus tributum,ne a Magiitratibus capite 
mohb.j.nemo- ^j^j^ exilio cxtta prouoGationcm punirentur.Neque tamen confequens 

eftpro^ 



DEREPVBLICA. j^ 

cfl proLiinciales, quibus id beneficium denegatii eflet, re vera ciues non 
fuilie.AutenimciuesRomanifueruut, autfce(dcrati,autpercgrini, aut 
ferui, cu fcil.imperij Romanifinibuscoerceretur.atfGederatinofucrut: 
ciiin liberitantumpopuli,qui fua; Reipublicx maieil:atem tucbantur, 
focij Romanorum ex focderibus appellarentur : nequc item hoftcs aut 
peregrini, cumiifdem magiftratibus acimperiis,quibusca-tericiues v- 
terentur, arque lis etiam a Romanis tributaimperarentur. Oportuit igi- 
tur ciues eife^autrem omnium abfurdiiTimam confiteri, liberos lcilicet 
homines in originis fuar domicilio , qui iure maieftaris tcneantur pere- 
grinosefle. Nec vero beneficiorilm varietate ciues dcfiniuniur , fialius 

B alio plus minufue confequatur : qua: quidem beneficia varie a principi- 
bustributa videmus. nam Auguilus Gaiium homineRomanaciuitate 
donarenoluit, etiamrosanteLiuiavxorc^^ :tributorumtamenimmu- "' TM"quii.»n 
nitate lubieuare non reculauit , nec probauit quod C.C^lar pater legio - 
nem illam, quam ex Gallis confcripferar, omnelque Nouocomenfes fi- 
mulacfemelciuitate donaflet:qu6dq',M. Antdniusiuraciuitatis acce- 
pta pecunia Siculis Vendidiffet .•Pofteri tamen principesnon tantareli- 
gione ciuium Romanorum iura coluerunt. Nam Antoninus Pius om- 
ncsinipeno Romano(ubditos(feruitiaiemper excipio)ciuitateRoma- 
nadonauit,nonrcfcriptis, fedlegepopulisomnibus 7** lara: vtefletRo- ft°tuVo.°'^*'''^ 
ma gentiu omnm patria^^comunis Jn quo quide Alexadri magjni exem- ^' '• 1^0™^-*^ 

C plum quodammodo vifuseftimitari:is enim orbem teirarum ciuita- 

tem communem , fua vero caftra ciuitatis illius arcem ^* appellabat. fed Lxanl""''^"^* 
Antoninus prbe Romano contentus cft.ac tametfi ciuitas vel potius ci- 
uitatis acimmunitatumlargitio cum omnibus comunicata videreturf 
Vari^tamenciuiumimmunitatesfuerunt,vt videreeft nonmodoinlu- 
rifconfultorum 73 , qui poft Antoninum Pium floruerunt , commenta- ^''^^^,^2"' 
riis ac refpofis: fed etiam in Piincipum edi6tis .Nam Seuerus multo poft 
Antoninum,Alexandrinis dedit,vt Romani Senatores fieri pofTent. c^- 
teri vgro ^gy ptij Romani ciues non ante fieri porerant, quam Alexan- 
drixciuitatisiura confequerentur^^. Nonfunt igitur ciuesbeneficioru J^^^^k"***"^* 
am plitudine definiendi,vt qui plures habeant immunitates,ma^is ciues 

D quam ciEteri fint appellandi. nam etfi nobilitati apud nos nulla impe- 
rantur tribuia, vti fit apud Anglos,Hifpanos, Germanos: arma tame ca- 
^ere pro Repub. accxterorum ciuium falutem tueri tenentuf.alioquifi 
beneficia ciuem efficiunt,peregrini certe ciues appellandi funt, cum iura 
peregrinorumfintinterdumvberioraac melioraquamciuiuipforum: 
quia ius honorarium ciuitatis fccpe tribuitur hominibus peregrinis , qui 
tamennulhsimperiisaut muneribusneceflhriistenetur. Nam Ludoui- 
coxi. ac CtXteris deinceps Regibus Francorum Heluetij iura fu^ciui- 
tatis dederunt. ita rex Perfirum Artaxerxes Pelopidarum genti lura 
ciuitatis dedit 74 ; Cic Aihenienfes Euagoram Cypriregem,Dionyfium |h Pbuf.mfe^- 
Sicilia: ty ranUjAnticronum ac Demetrium Afice reges, imo Rhodios o- 
mnes fuaciuitate donaruntT? : ac pari munificencia Rhodij aduerfus A- ^ Comhottf^ 
thcnienfes vfi fimtfcsdere percuflb,quod foedus comunicatio ciuiiatis t gtof*e. 

e 4 



5^ L I B E R P R 1 M V S 

appellaiur.cuiurmodifoeduseftilludquod inter Valerios,&: quinque 
pagosHeluctiorumminoresidum.eftanno m. D.xxvii.tum etiamin- 
terBernates & FriburgesM. d. v. acrurfusinter Geneua-tesacBernares 
annoM.D.Lyiii.quorura focderumeaviseft,.vrmutuainteriproslItc6- 
municatio ciuitatis &c amicitiazfides :.& quiexfociis fuaciuitate deferta 
fociorum ciuitatem adire maJit, momento ciuis ac fubditus fit alterius 
ciuitatis, fine cooptatione , rogationc , aut refcripto lingulari . lus au- 
tem ciuitatis honorarium imperioneminem aftr]ngit,nili qui fu^origi- 
nisacciuitatis domicilium deferit^vt in alter;ius principis poteftatem 
veniar. Neque enim reges illi quos diximus , necicem Hercules aut A- 
lexander Magnus, cum honorarij dues Corintliibrnm fierent, imperiis B 
eorum tenebantur.CumigiturfierinonpolIit^.vtidcmciuisacperegri^ 
nus, autlociusacfubditushabeatur :.necefle eft verumciuem effici,qui 
autnafcitur,aut in altcrius imperium ac fumm^poteftatis ditionem c6- 
cedit. QLia igitur ratione, dicet aliquis, Romanorum focij, v.t apud nos 
HeduiacMallilienfes, Romaniciueseflent, cumfux maieftatisacRei- 
publica^ iura tuerentur ? aut quid eft illud quod M; Tullius exclamat, O 

77 Pro coniciio iura pfxclara^^ itquc diuinitusiam indeaprincipioRomani nominisa 
maioribus noitris comparata, ne noltrum plus quam vnius ciuitatis elle 
poflSt:(diflrimiIitudo, enim ciuitatii varietatem iurishabeatneceflTeeft.) 
nequisinuitus ciuitatemutetur,neueinciuitate mancat inuitus. H^ec 
enim funt fundamentaflrmiflimanoftr£elibertatis,fuiquemqueiuris& C 
relinendi &: dimittendi effe dominum. Idem antea dixerat,ca:teris om- 
nibuspopulisconceirumeflc, vtpluriumciuitatum quifqtvcciuis eflet. 
quoeiToreduclosvidicgometinquit,n6nullos imperitoshominesno- 
ftros ciues,Athenis in numero ludicum atque Areop.igitarum,certa tri- 
bu,certonumero, cum ignoraretanillamciuitatem eflentadepti,hanc 
fe perdidifle,nili poftliminio recupcraflent. Ha'cille. Primum quod de 

78 piutar.inSo- Athenienfibus fcribit , iampridem antiquatafuerat lex ^^ Solonis,qua: 
peregrinosomnes, exceptisexuhbus,aciuitate AihenieniiumaiTscbat: 
quam legcm Plutarchus miratur fupra modum,neque profpicit a Solo- 
' neidfa6tum,vtncmoimmunitatibusacpriuilegiisAthenienfium,&ea, 
quamhabuerunt,popularipra?rogatiuavteretur,nili Athenieniium im- D 
periis ac legibus obligaretur. at qui alien^ ciuitatis impe.rio fc?neturinui- 
tus,profc6t6 iura (ux ciuitatis amifitrquod in rcges fllos, quos antca c6- 
memorauimus,aut in Rhodios,qui ciuitatcm Atheniefium adeptifunr, 
cadere nullo modo poteft. Hocigitur voluitM.Tulliusopinor,neque 
enimfatislibiconftat, eumquireveraciuiscfletRomanus,id eft,qui 
ScnatuspopuliqueRomanilegibusoblif^aretur, ahcnx ciuitatisimpe- 
rio minimetcncripotuifle. Pomponiusenim Atticusin Vrbe Roma 
natus, ciuis Romanus erat & quidem equcftris ordinis, qui quod Athc- 

. piftoLTd* Lud- "ienfescolerct,AtticuscftappeIlatus:(ad hunc enim tresimperatores ^? 

Imra. Auguftifua^originisftirpcm retulerunt) ciuis Athcnicnfis flerinoluit: 

ne,inquitCorneliusNepos, ius Romanarciuitatisamitterct: quodve- 
rum eft de vera ciuiumiignificatione,non tamende honorariis ciuibus: 

quimul 



11$ (fli 
func lui. 



DEREPVBLICA. j7 

qui multarum ciuitatum ciues afcribi pofTunt , vnius tamen imperiis o- 
bliganturrquod (i plures ciuitates eiufdem principis imperio tencantur, 
omnium ciuisefrequifquepoteftjCiiam Romano^^iure.Tametiienim 80 i.ciusadmo. 
feruuspluriume(repotefl:,a;queacvaflallus:nontamenplurium Princi- "'"^' 
pumquifquam fubditus efle poteft,nili mutuo prmcipum confenfu: 
quoniam hi nullius imperio coercentur , vc illi quibus oflicia viciflim a 
feruispriEfl:antur:quiqueamagiftratibusferuumvedere^'coeipo(runt. *' ''■•'^* 
ni(i teruiles operas, qux (imul non poliinr,viciflim aferuo prcebeantur. 
Itaque Principes frpe videmus in impenj linibus bella gerere pro (ub- 

ditisvindicandis,qui,quemfequantur,conflituerenon{-acilepolfunr,ac 
B feipfos fccpc vindicant in libertatem, aut ab omnibus inu.iduntur. Cum 
cmm Daci Turcarii metu ab rege Polonix defeciflcnt,poflea iilde prx- 
mentibus Polonis, &:Turcarum , & Polonorum iulla ficere coadi 
funt, & vtrifque pendere tributa , anno m.d.liiii . At in finibusLo- 
tharingorum & Belgarum, pleriquc principcsacpopuli cumGallo- 
rum,aut certe Hilpanorum imperio lenerentur , tandcm omnes e- 
iurarunt:(imiliter&; inBurgund!onLihnibus,quj:rcgiointerdida dici- 
tur,fexreguli(ummuminfuosimperiumexcrcent,quodduiturn.ipra:- 
fcriptione bella mutua inter Francos & Burgundiones gefta pepere- 
runt. In Lotharingorum verofinibusComites Luma:, & Afpcrimon- 
tisjiuramaieftatis prar (e tulerunt. Itcm in Anglorum &: Scotorum fini- 
C buscontigiifeconftat,inagro vtriufqueimpcrij finitimo,qui conten- 
tiofusdicitur,quemdeferrum eflTepatiuturvtriufqueregnipiincipeSjVt 
antiquo foed^re cauetur : priuatistamen pro pafcuis vti l-aseft,ealege,vt 
pecus abigere ac vindicare cuique liceat, quod vel ante Solis ortum , vel 
poft obitum pafcitur^id enim ab Hem-ico Francorum rcge ii.cum fcep- 
traScotorumpronuru re^eret,impetratumcft.Heluetij tamen,quiha- 
bent imperiadiuifa (funtenimciuiratestredecim, quarumvnaquarque 
in fuos (ummum imperij ius habet.)ad oppida,quiE (unt omnium com- 
munias viciifim magiftratus ac prxddes mittere conlueuerunt. fcd cum 
varia religionevtantur , grauisobortafcditio eft,anno m.d. liiii. pro- 
pterea quod Prarfes eius prouinciar communes fubditos a noua religio- 
D ne ad ritus veteres reuocare, poena propofita, conabatur : & quidem res 
ad arma prokpfura videbatur,ni(i Glarefes,& Abbati ccllani, qui vtran- 
cjue religionem probant , legatos ad communes focios mififlent. quam 
quid«tt ad rem legatus, regis Francorum incredibile ftudium,curam ac 
foUicitudinem adhibuit, vt inter (cCc concfliarentur:idque tandem con- 
fecit.Cumigitur perfuafumfitprincipumduorumfubditum acciuem 
fieripofreneminem,dubiumnonefl-,eaqu2ediximusdciureciuitatum 

pcregrinisconce(fo,adimmunitates&honoresrantiii pcrtinere. Atque 
cofp^edatEduardiregis Anglorumedidum,quoBritannosomnesAr- 

moricos,ciuitatc donauit Nam quod ait Cicero,ciuitatem retinere,aut 
amittere Romanis, modo vellcniS^licuifl^e^nihileislicuit^quodomni- f* I^^ii^^p^f^^J; 
bus populis in eo genere non liceret : idque potiflimum in populari fta- c^ 
tu^vbiciuesfinguiimaieftatis quodammodQ participesfum:necfacile 



id J nihil ime»- 
cft cod. 



.^S L I B E R P R I M V S 

pere2;rinosadiuraciuiumadmittunc. Nani Athenis adciuitatemcuni 
S5 Dcmofti.enes peregrino communicandam iex ^5 millia ciuium occultis (ufiragiis coii- 
cont,. Eubui- ^,^^^.^^ neceffe fuit. quibus vero locis ac regionibus Tyranni dominan- 
tur,aut qux foli fterilitatc, aut coelifpirabilis intemperic ab incolis deCc- 
runturtno modo ciues,fed etiam peregrini fa:pe a principibus exire pro- 
80 sigifmundu'; l-,;J3entur:vt iu Mofchouia^^^^TartariajyEtliiopia^^ ; eoquc magis fi pcre- 
cho. (Tonus homomgenio exceilerevideaturrcumiuracmitaiisapua Vene- 

Aiuarcfe mi" t^os aut Rhagufios nou fme mcrccde, aut maguis m RempubHcam me- 
ftona AEthiopi- j.-^-^ contintTant. Ac tamccfi Romano ^^ iure amitcere ciuitatem cuique 
86 i.^.deMpti- intec^rum. eft.' ^ iu Hifpania Iiberum cuique alio commigrare,& aliena: 
cod. " "" ' ° ciuitati afcribi, dumidteftatoapudprincipemfiat:omnibus tameprin-B 
cipibusacciuitatibuspro iure maieftatis ac imperij ciues domi conti- 
nerefemperlicuitaclicebit. Itaqueinfanciendisfosderibusprincipesil- 
ludobteftantur , fcfa-deracorum fubditos ac vafallos minimeadmiflu- 
srproCorneio ros.Cofimihs cft apud Ciceronem^^cIaufuIafoEderisGadicani, Nequis 
foederacorumapopuIoRomano ciuis reciperecur,ni(i is populusfun- 
dus fadus effec, id eft audor.Nam in e6 verfacur illius cauff? ftacus,quia 
CorneIiusBalbusciuiseracfoederaca:ciuicacis,non pocerac igicur con- 
trafoedusaPompeiofineconfenfionefoEderacorum, Romanaciuicace 
donari. Idem Cicero fcribit^foederibus Gallorum cum Romanis exce- 
pcum effe^nequis eoru a Romanis ciuis reciperetur. Iifdem legibus hoc 
ipfo cempore adhuc vcimur.Nam ecfi nobiicum Heluecij ardiftima ne- C 
cefticudine&amicicia coniugancur,nihiIominus eadem claufulacon- 
cepcaefteofoederequodcumillis idtii eft anno m.d. xx. ^urfus cum 
fociecacem & amicitiam quinque Hclueciorum pagi minores incer fe 
coirenccxcepcum eft ne ciues foEderatorum reciperentur: aut fi ius alic- 
ss anno 1510. j^^ 88 ciuicacis peCerenc,non aliter impecrarent:quam pra:diis ac bonis o- 
mnibusexcepcis. Ac,neinfulaquidempacriciis AngIorij,Scotorum,ac 
Danorumfine veniaprincipisexirelicec:eoque iureamaioribus acce- 
86Mathje.Afflic. pto cciamnum vcuncuc Neapolitani ^^ : quod iampridem ab Aiceufto 

90 Tranqmi.in traclu videtui'. is cnim feucrillime ^" ianxit,nequis benacoriniuiiu prin- 
"° °' cipisexltaliaexcederet. Hifpanisvero ciuibusin Indiam traiiccrefine 

' principis venia non Iicet:quod etiam Carthaginefium lege caucum fuic, D 
cum imperacor Hanno primus adHefperidum feu Canari(ts infulasap- 
puliffec. At Mediolani Senacus decreco nec ius ahen^e ciuicacis caper^, 
necfociecacem cum vllisprincipibusaucciuicacibus coire,nec d(^mici- 
lium in eiufdem imperij finibus commucare fas eft , nifi prius impecraca 

91 piin ub.ioe- venia & honorario principi foluco. Ita Bychynnis ^^ incerdidum eft o- 

lim,ne quemquaminciuicacem alcilcerenc,propcer eas,qu2e Dichynnis 
pri.vit.de muni- contigcranc, immunicates, vel iudicismutandicaufa,vel vc tribucisac 
srpiiiippiBciii vedigalibus fefehberarenc. namineoslacalex^^eft, vccribucaduobus 
'hllx^^^vsvZZ- locispenderccogerentur: quodeciam noftris legibus recepcum eft^^. 
ns vt c^iius re- SubcUius Camcn Philippus Lons:us Rex Francorun-i?^ ne domicilij mu- • 

fert parte 4. Ci- , . . TT . O ^ ' 

roiiv.& caiou candi libercascuiquameripiacur,neuerraus vlia hat vedtigaiibusactri- 
^4 'anuoi5i8. butiSjiubecMagillratus alignaj ciuitatiafcriptos mutatis fedibus in fuani 

afcifcant 



D E R E P V B L I C A. 5^ 

arcifcantciuitatemealege, vteodem ipfo anno in ea cuiirateinc|uam 
commigrauerintdomum cuiusprccium tribusaurcis drachmisarft,ma- 
tur,(ibicoemant,acpatrono,penesquemdomicilijoriginis iurifdKaio 
fit per viatorem notum £iciat:deinde vt in ca ciuitate in quam afcitifuc- 
rintaCalendis Nouemb. vfc]ucadfextumCal.Iull.c6fifl:cre,& eadem 
tributa qux ante confucuerant pendere cogantur : modo nullum liiibus 
eodem anno cum eo fufceptis pra:iudicium fiat. Ac tamctfi cuique inte- 
grum eft domicilium commutare, nemini tamcn patriam reptidiare li- 
cet9^:multominus^^cenfitis& afcriptis j^leba:, quos manufmortuas 55 iii.afn,ptio. 
^ ^ amus. liludigiturin vniueriumdefiniatur,ciuitareiTiinuituamit- i.i.cod.Bart.i.in 
B tere,autfuoprincipipra:iudicare97 pofTe nemincm domicilij commu- g.u" rne miic 
tatione:vti nec vafallus patroni obfcquium,nec viciflim patronus vafal- '^""''' ^""''°"" 
li clientelam ac tutela eiurare fine iuila caufa potefl: , nifi mutuo vtriuf- ^-^^'^-^- f •^p>^'- 

'C r r \r rr r ■ ■ ■ r ^r r ^ ■ 'la'- defundo m- 

quecolenlu.SedliexpreIiaruerir,auttacitavtriulquecolenlio,cumquis i^rufto.socin.ca 
fcilicet exula principe confentiente , alterius potcll:ati fponte fc fu- couuiei.hh.i!' 
biiciat eique acccprus fit:prioris impcrio ^^ non tenetur, nec alitcr quam ltttrprW.V"m^ 
poflliminio poftca in priorcciuitate.quaiipercsrinusredirepoteft. Na § '"icipientcr, 1. 

r ■ ri^ ■ ■ r } ■ ' .*. . jncolas.admuni- 

l^piilime prmcipes ingeniofoshomines pra:mioru maj^nitudine acim- cipaie.Baid.mu- 

]] 1 ■ "" 1 r I r w- ■ • '^ • • 1 I - tiil. deniaiorita- 

mumtatuin illecebrisadlepertrahunt:liucad nnitimos principcs debi- te. 
Iitandos,fiue ad fnos ciues erudiendos, liue ad opes & copias cogcndas, dcmumcTpibx' 
fiueadimmortalecloria quam fcfeadcpturos fperar,fi oppidaaicfun- '■ •iiTi.mpno. ad 

Cr 1 ^ l i if-i luunic^pjl.Alex. 

data ciuium multiiudine acreruomniu abundantia reddar clanora. Sic confi.no iib.j. 

»-rl r ■ • t r ■ ■ A 1 --r 1 ^^ dcc.l. cap. 

1 hcleus '°° peregrinis omnibus propolita ciuitate Athcniclium vrbem xoiof.^s^ 
totius Grxci-c clanlhmam effccit. fic Alexander magnus vrbem ad oftia qulta vaiTaUus 
Niliconditam,quam Alexandriamappcllauit,propo(itis pra:miis ' om- |"'^^%,„j„ ^^ 
niumT^cryptivrbium ampliflimam&mcrcaturaquarfluoliflimam re- Thefco. 

V ■ r j \ ^ r. J 1 r • ' lolephus lib.j. 

iiquit. licLudouicusxi.rexiuraciuiumBurdcgalenlium,qu£maxima bciiiiudaici. 

1^^ ■• 1 aV*" /"■^1 jN--^i Boer.U5 dccif^ 

unt,peregrinis omnibus,pra:terquam Anglis propoluit*,modo in ciui- ,,priu,icgia def-. 

tate ledcs conflituiflent.lic Francifcus maior vibis illius,qua: efl ad oflia "^J^^j^^^^^j^^ey^ft 
Sequana' creator , quam portum Gracia: appellant,propohta tributo- 147^ 
rum iiiTmunitateiisomnibus,qui eam incolcrct,breuipopuIohfrimam 
rcddidit.Lodinum vero nec tantis opibus,nec tanta multitudine ciuium 
D abundaret,nifiRichardusrexAnglia^ omnes immunitatcsciuibustri- 
butas percgrtnispropofuifret.quimododcce annos vrbe incoluiflent: 
quod quidemfpatiumtcmporis ad ciuitatein adipifcendam pcregrinis 
omnj^us xque propofucrunt ex Heluctiis plerique ac Germani : id au- 
tem Romanorum Icgibus confentaneum eft ? . At Venetias annos qua- 3 uiues.de incci* 
tuordccimincolereneceneeftiis, quiiura ciuium pI.ebeiorum adipifci 
velint, qui tamen ab impcriis omnibus & omni iure fulfragiorum fum- ^ ^j^^-^.^^^- 
mouentur. Ferrarienfes decenio conteti funt,modo incolx cadem qux ^d ^^^^^^-^^^^^^ 
ciuesoncratantifpcrfubeant.Nequetame fatiseftadiuraciuitatis con- legat.c.Barto.in 

r 1 111 II l-ir^ r r f lc 1-X dcregulaCa- 

lcquenda tempusilludquodleges incolis dehnicrunt , niii lint exuies, to.c..ftreniisini. 
autfpontealienaciuitate donari velint, ( quam plerique oblatam vltro ll''^;!^';^^ 
recufant) &afcifcanturlSedIurifconfuItiJ fatisefredefimunt,adlegata -=,|;;';^^^^^^^^ 
vclh^reditates capiendastempuspr^fcriptiiin aliena ciuitateexegifTe, confi.31.iiM. 



^o .LIBERPRIMVS 

ne fdlicet teftamenta rumpantur,aut legata peregrinis (quos diuina lex 
non minore caritate fouere,quam viduas ac pupillos iubet fiant)caduca. 
In ca:teris omnibus vt quis opdmo iure ciuitatis vtatur fruatur , decurfo 
temporis illiusfpacio,& peti & obtineri debet. Quemadmodum enim 



niji4. 



larc^itio inutilis ed^mli&c quidonodat, &cui donaruraiTentirivelitjal- 

ter quidem laro-iendo, alter accipiendo: ita nec ciuis efficitur qui noluit, 

necllvelitpoirit,alterutroprincipeintcrccdente. Qu^are confulcs illi, - 

quorum alter Numantinis, alter Samnitibus deditus eft a patre patrato, 

quodpaceminiuflupopuli cum hoftibus inierant,Romani ciues clfe 

non dcfierunt:quia rccepti ab hoftibus non fuiflent.qu^ tamen quseftio 

« i.vinma.deie- nondum ^ plaue definiri potuit, propter Bruti ac Scaruolce fententias in- B 

ter fe diflidentes . Cum enim Confui deditus Samnitibus Romam re- 

dicnsinScnatumvenifletjTribunusplebis exire e Senatucompulit:Se- 

riarus tamen ita decreuit , iura ciuitatis eum non amififle , quem hoftes 

fada deditione,recufaflent:cum tame fummo iure & ciuis efle defiiflet, 

7 d.i.4.vbiine- & fcruus hoftium fadus 7 efl^et: lcniorcm ramenfententiarri fecutuseft 

«*^tinicodicis,v° Senatus . Quod fi peregrinus iura fu? ciuitatis retinet inuitus,cLim fefe 

S^ckeronfTn altcrius ptiucipis imperio fubiecit, a quo repuKam paflus eft: multo ma- 

Topifis. sisfiiusciuitaiisalien^nonpetiit. Exquointelligituridquod Senatus 

dec1r.Neap.384. Neapolitanus^ nonaenniit,anisquitotum vita: luxtempusinaJiena 

pBal.in l.i.dein- .• r ■ rf r .«^ •• /" ... ■ r rT 

fantib.iibens. & ciuitatc tranlcgiliet, luam rctinerct ? Suntquiiuralu£eciuitatisamililie 
hora.'^" ^^^^^" putent*. Egoillumciuitatealiteramittcrenonpotuifleopinor, quam Q 

eo quo dixi modo, nifi exul efTet, aut fui principis confenlu patriam re- 
10 anno.1584.iu- pudiafl!et.Na curia Parifiorum '" ludicauit Gallum hominerm ciuitatem 
non amifilTe , qui annos quinquaginta Venetiis exegerat , fed legitimas 
hccreditatesproximorum iurc creuifle:nihil tamen hoftile inpatriam 
fecerat,neccrimenadmiferatcuius caufaciuitatepriuarideberet , nec 
a principe domum reuocatus iufl^a rccufarat,nec Venetiarum ciuitatem 
fibitribuipetierat. Tacitavero confenfio obeffe debetnemini,fiahter 
uc«^ de"rceTi' confentientes " voluntatem interprctaripofTimus, nifiaperte qiiidve- 
lib.fi.&ini.i § jitverbisautfacfliscxprefrerit. Exquibusintelli^itur quid iudicandum 

cjui ticuit. de in- ^. ^. X ^•T>tir^f 

terrog.n.aaio.s: Iit de quarltionc propolita,quam curia Burdegalenlis ludicum omnium 
"de^fidauf- ccEtu coadio dcfinirc non potuit:an fcilicct Hifpanus homo in Hifpania D 
natus &educatus,GallitamenfiIiusinGalliam reuerfus a^rincipe ref- 
criptum impetrare iure potuifTet, vt iura ciuium confequeretur. mihi 
perfuafum cftplane peregrinumfuiflc^nihilominusquceftio ad f^nnci- 
pemdelataeft. Quod fiperegrinus homo ciuile refcriptumab alieno 
principe impetrauerir, nec tame fub ditione principis illius domicilium 
conftituat , refcriptii in utile fit: quia fidionem duplicatam legitima iura 

iiBar.ini.it^iiia. non patiuntut'''. ItaqucLudouicus xii.rexFrancorumeosomnes,qui 
eco itiKapec. rcfcripta ciuilia impctraucrant , ac dcfcrta Gallia domiiredieranr,pere- 

wi^KJ/.^"'^ grinos eflfc declarauit.Noftris enimmonbus 'J adiura ciuium cofequen- 
da,piincipis refcriptum impetrare, & impetratum a rationum magiftris 
pecuniampendereneceflfe eft . Exquibusnonmodointelligiturquan- 
tumdiftetperegrinusaciue,fedetiamquantumciuesaciuibus , quos 

quidem 



mus 
for. 



D E R E P V B L I C A. ^x 

quidemfimunerum vacationeacimmunitatemetimur,infinita fitva- 
rietas ciuium : cum fepe in cadem ciuitate peregrmum efTe pr^flabilius 
fitc]uamciuem:potiflimiiminciuitatibus,qu:£iyrannorumcrudclita»^ 
te ac Jibidine premuntur.Nam plcrique Florentini ciues rogationem ad 
principemtulerunt, vtinterperegrinos cenfercnturjnec tamen impe- 
trauerunt. quinquagintaauteperegrinosad ciuitatempetcndam, pro- 
pofitis magiitratibus & imperiis, Cofmus pellexerat , quo flidum ell vc 
creatis quinquagintaciuibusjabiifdem aureorum quinquaginiamillia 
expreflerit , nouoriimque ciuium dominatum fraude partum cofirma- 
uent, &coniuratorumopes fregerit. Ita quondam Veneti Gcnucnfi 
BbelloattritisopibuSj&ciuitatepecuniis ac ciuibusexhaufta, trecentos 
Ciues,quosip{icitadinosappellanr,acceptapcruniain patriciorumalbo 
conlcripferunt^vc eadem qua patricij prxrogatiua fruerentur. exquo 
magnampecunixvim coegerunt,&nouorumciuiumincremento plc- 
beiorumpotentiam injfinnarunt. Verum igituracproprium ciuisape- 
regrino difcrimen efl:, quod alter imperio ac poteftatc ciuili obligatur, 

alteriufraprincipisalienirefpuei^poteftiillumprincepsabhofliumac- 
qoeacciuiuminiuriatueri tenetur,huncnonitem,niii rogatus &. hu- 
manitarisofficiisimpulfus. Cartera qux adimmunicates ciuium pcrri- 
nent,vtimperiis,vt magifl:ratibus,vt curationibus,vtfacerdotiisfiuan- 
tur,ciuium definitionenon continentur:etiamfiperegrinivbiqueftre 

Camuneribuspublicis, & potiffimijafacerdotiis & magiflratibus fum- 
mouentur .ac tametd Pontifices Romani omnia facerdotia omnibus 
tnbucrefuo^ure feculisomnibus tenrauerut,principcs tamen ambitio- 
failLirefcripta Pontificii fscpiirimereiecerunt : Hifpanos regesexcipio- 
feruos Potilicum Romanorumobfequentiflimos, quinonfinemagna 
mcrcedeimpetraueruntSixtiPontificis Romani refcripto, nepercgri- 
nis facerdotiatribuerentur. Lono;ealiterHeluetii,quilegeinconuenti- ^ 

buspromulgata m.d xx.refcriptaPoniificiiRomani,quibusfacerdotia 
peregrjinis tribuerenon dubirarat:publicelaceranda,&quiiis vteretur, 
carceribus,acvinculiscoercedosfanxcriit. Polonorii^'* quoque legibus, Hjn^ftatutisPo- 
iam inde a Cafimiro magno vfque ad Sigifmundi AugulH principatum, 

Dperegriniab omnibusfacerdotiisprocularcentur.quod Germanipadis 
conuentis^a^Pontificibus iampridem expreiTerunt . quibus concordix 

t^6tis Metenfes comprchenfi fuere:ac meritoqueftifuntapud Caro- 
um ix.regem Francorum ^^jpadta conuentaPotificum Romanorum ^i ^^^om- 
frauo^violari. Hocampliusciuibusquamperegrinis tribuitur,quod 
vbique fere vacationem ^^ quorundam munerum ac immunitatem irfBji.ini.quoi 

111 ■ ■ • r XT A U fauore.de l'gib, 

quandam habent , qua peregnni vrgeri conlueuerunt. fMam Atne- Aiexand. comij, 

nisciues ab omnibus tributis immunesfuere:apcregrinisverotribu- J°' Dcmofth 
tum fingulare,quod,"€r«''';ov dicebant»7^exigebatur. lam veroteftamenta «6tra • 

ciuibus,non item peregrinis condere licebat: aut fi cui quid a peregrino 
legarum effet earum rerum qu^ extra patriam qu^fita fuiffent^caducum 
fieri legatum ,ac principis fifco cefTifle^noftrifque moribus cedere cotri- 
tumefl. HocenimiureinvniuerfaGallia vtimur,quodItalisfereom* 

f 



en. 

Ncxtaoi- 



6% LIBER PRIMVS 

nibusacSiculis, imoetiam Afiaticis & Africx populis commune eft: 

t drait £Ah- idque t Albinagium,noi1;rofermone vocatur. Quanquam Turcarum 

hetne. prmcipes non modo peregrinorum hxreditates vniuerfascernere, fed 

etiam eorum , quos ipfi Timariotas feu beneficiarios appellant,prxdia, 

& reliqux plcbeiorum multitudinis harreditates decimare confueue- 

18 ikmofthe.c5 1-unt.Id ab autiquis ^^ Athenicniibus & Romanis origincm traxifle vidc- 

tur.namhitotamh?reditatcmperegrinorum,illilextampartcmieruol- 

que omnes in vrbe natos fifco vindicabat.Itaqi fiHit Diodorus,qui^gy 

ptiosxqueacRomanosbona peregrinorum legiiimis ha:redibus reh- 

quiife fcribit'^: quod fatis illum coarguit in Romano iure fuifle peregri- 

lo udehirc- num.Quidenimfrequentius^^^occurritquamperegrinorumbonalifco B 

d.b.infticu.c.i.i. cedere? atne peresrinoquidc a ciue quicquam lesiari poterat : quod 

«luidi.depcEn.si. LatisM. 1 u]liusapertedocet,cummexiliumpullus,contraieges ciuis 

litarltefta.L r§" eife ttott defiiifet. Quis,inquit,ciuis Romanus qui mihi legare teftamen- 

penuit.Jeiisqui j.^ dubitarit?antea dixerat pro Archia poeta,ipfum iure teltamentum fe- 

pro nonlcnptis. ^ i t ^ ^ ^ ■ rr \ r n 

ciiTe^quod certe no hcuiifet,fiRomanus ciuis jio fuiifet.Eode vius eft ar- 

ii contraEubu- guiTiento Demofthcnes*^ , vt EuxiteriFjin ciuem Athenienfem eilc con- 

uinceret : Nonne proximi , inquit, patris fuperftitis ha;reditatem creue- 

runt? Et quemadmodum in Gallia perinde vt in Anglia priuatiquoque 

hicrcditates capiunt peregrinorum , qui modo in fiuT Iurifdi6tionis fini- 

bus moriuntur : ita quoque Romani peregrinorum,quos in clientelam 

fuam receperant,h^reditaria bona Romx relid:a more maiorum capie- C 

u ckeroadQ. bant : idquc ius applicat'onis " appellabant. Exquoperfpicuumeftius 

^Mt^c&in ora- jlJLidfiueappiicationis, f]uealbinagij,antiquiftimumacv/:tuftiirimum 

efle, &cuidem omniumferepopulorumcommunc. cuiFridericusii. 

munTdc^fUcMf Germanorumlmperatorderogare cupiens,permifit*3 omnibuscondc- 

c. reteftamenta,acvoIuntatearbitri6quefuohxredes fcribere, aut fi mo- 

reretur intcftati,proximum quemque h:erediiatem cernere. fed legis il- 

husneinGermaniaquidemvUavis efttmulio minusinltalia,vbi cum 

peregrinis multo acerbius agitur quam in Gallia.Nam moribustnoftris 

aclegibus,pcregrinoIicetpra!diatii vrbana tum ruftica, & pecuniarum 

14 ludicatum iu vim infinitam quxrcre , & qu:sfita pra^dia fc viuo ac fpirante vendere*'*, 

id.bus Nou°emb! ^c diftrahere,vel etia peregrinis jeque ac ciuibus largiri:iufque ciuiii exi- D 

«544- gLia pecunia in a:rari{j publicii collataimpetrare, vt teftamcto legarcjaut 

h^rede fcribere,que velitjpoftit.At in plerifqiGcrmanii^regionibus^Mn 

confii.iT/.hb"'. vniuerfaBohemiaacpenetotainItalia,pr^cipue Ferrarix, neglebaqui- 

is 'Ancharan.in ^'^ ^^§^'^ pcrcgrinis iurc dominij habere fis *' eft : nec poifeffione prxdio- 

cap.canonuib- iLim percgrino accipcrc licct moribus *** Pcruzinoru m : at ne vfurtlfru- 

tuti.de coftitut. o.i Tii-i-I- ..^,. , 

x7 Aic^caud.coii. ctum quidem *7 Mediolani,aut cum peregnnis conubia contrahere,pce- 
t8 coft.tui.Me- napublicationisbonorum^-^indidla. Hocveroiniquius, quod cum pe'f 
J'°["f-"'"^°'^' regrinisbonapra^diadebitorum addida funt, eadem ciuibus vendere 
50 B.iptiftaPio- necefteeft. nec itapridemCarolus v.Imperator perc2;rinos omneslata 

tus «juinquagin- • \ . . ,^ , f. 1 -i ' r • 

ta iimitationes lcge a ciuium Mcdiolancnfium hsireditatibus lummouit*^. Veneto- 

fcriplitaJ leeem • ., . . 1 1. 1. 1 I- 

caroii. rum ctiam moribusperegrino ciuem obligare licet. ea tamen obliga- 

t'L'v'cuctw.'^' '^'^""^ ^^" tenentur J^harrcdeSjniflquantum ad eos emolumenti perue- 

y neritt 



catum m 
il.tviar- 



DEREPVBLICA. ^ 

nerit:in quo iuri ciuili Romanorum inique derogatur. At moribus Bri- 

xiorum vxorperegrini bonapr2dia,autpr^diorum a:(timationemin 

peregrinos transferrc nullo modo poteft.Nihil eft ergo cur Itali de Gal- 

lis querantur, cum ne pignori quidem Anglorum pr^dia pere^rini cre- 

ditores fubiicere poflmt : qua de re legati exterarum getium f^pius con- 

queftifunt: proximos tamen peregrinorumfupelledilem acpecuniam 

capere perm ittunt : contra^^ quam fit in Lituania, Mofchouia, Tartaria, ?« sigifmundi^ 

&invniuerfoTurcarumimperio,quibuslocisperegrinorummorien- mScouiJ''^""* 

tium pecunia filco vindicatur,perinde vt in Gallia: in qua tame peregri- 

nis dacum e{l,vt fi extra Galliam morianturs* tcftamentu condere^acfi- ''■ '"<5i"tuiactt 

»»l-/^lirr 1 J^-/~l 1 r 1 ii^Panl.Febr.i}.^ 

Bliosm Gallialulccptos ab vxore ,qua:mociociuis(it, hTredes lcribere aunoijig. 
pofiint.claufula veroin refcriptisciuilibusadie<5tam,MoDo haeredes 
siNT RFCNicoLA E. iudiccs Iic interpretantui', vtincola^rcgni^propin- 
qui eorum quiciuitatem adeptifunt, ab harreditate fummoucantJJ cx- " '"n" 

Tl T. n- - 1 • •!• 1 I ' •! • N curu P-i 

terosqui cxtraGalli^ nncsdomiciliumhabet. Filij veropcregrinorum tij^^annox^jj. 

in Galliafufceptijpatrish^reditatem, (non quidem tefl:ameto,quod pe- 

resrinis condere nonIicct,)fed!lbinteft:atocapiuntJimater ^^ciuisfue- '^* i"dic.itumifi 

O ^ ' r'^ cun.i l'.irli. 17- 

rit cumhxreditasdefeitur . HocampIiusabre2;ibusnoftrisiurefin^u- Augufti anno 
lari tributumeltmercatonbuspercgrinis, qui ad nundinas Campania: & 155«. a<c. u. 
ac Lugduni proficifcuntur : nihil de bonis corum,fi interim moriantur, .Jop.R^ynut'.' 
decerpere fifcoliceat. code iure mercatores Ano;Iiin Aquitaniafruun- '" ^"^° ^'^''^* 

r C 1 zi.im nu.io^x. 

C tur. Artefijvcrc), Hannoncs, Turnefij,Cameracenfesineodeiurefunt 3s rcrvnptophi- 

' . j • r ,r • '' 1 • • n. lppiVaki3,z339. 

quocuies,quantum attinetadiuralucceliionis:idq;pi"incipum noitro- & caroii vir. 
rum^^^cdid^irefqueiudicatx^/fa^piuscomprobarunt: iistamen condi- jrJnnoi406.& 
tionibus, vtidemnobisliceatquod illis. Mercatoresitem vrbium illa- 'f^f''^^^;'!'^^ 
rum quxad mare Bahicum focietatem inierunt, eadem & ccrte vberio- i'^"fi^ 
rabeneficiaiam inde a Ludouico iuniore cofccuti !unt, & fincStiiisa Ca- 
rolo viii.res;cconfirmata:qu22 annisfuperioribus a DanezioGalloa- 
pud Dani:^ regcm Icgato ad Carolum i x. regem milla funt, vt ab eo re- 
nouaf entur.Beneficium tamen mercatoribus illis tributum,n6 pertinet 
ad mcrcatorcs peregrinos,qui iura ciuium adipifcuntur,vt Senatus^* de- js «nno ^e?. 
creuit. Ex his tot ac tatis reeum noftrorum in pereg-rinos beneficiis nul- 
D lum in Graecia,nullum in Afia , nullum in Africa noftri homines impe- 
trarcpotuount. Namcctatc noftraCrozilusTuronenfis, quimercatu- 
famqu^cftuofiftimamanteafeccrat, ciim moriens ducentafere aureo- 
rum millia reliquilTet, nihil ad proximos peruenit,fed omniaTurcarum 
princeps Abrahamo prcefedo pr^torio dono dcdit.Aliud prsetcr eaqu? 'xraJquT,nCx- 
diximus,difcrimen eft intcrciuesacpcregrinos, quodilliexantiquale- J^^^';jj^^^i^''"'' 
ceP^etiliaJ? acIuIiabonisccdcrepolTunt, hinonitem:alioquiperegri- 40 contraperc- 

^ ,, , ri- vr ffrinuxnercatorf 

nisciuiumbonadiripcre '"' acforocedcreimpune liceret:quamquam iud,cata«ftincu 
haudpauciores, &certeplures funtquiforo,quam qui bonisccdunt. "^]^^"'' ''""'* 
HocitemdifFertciuisapcregrino,qu6dhicvbique terrarupriufquam j;'^/^*};'^^^-^/^^ 
aeerc poftit.fiuc in rem,fiue in pcrfonam,cauere debet iudicatum folui. lat.rdat. & lud.- 

n r\ r rr • •/! CX- catuin cuna Pa- 

At noftri '^^ ciucs nih bonis aut foro ceflerint , cautionem iltam pr^ltarc nf contra pcre- 
non coguntur. In perfonam vero quum a6tio intenditur, reus feu ciuis Ij'"^^*,,^^,"; 

i i. 



6. L 1 B E Pv P R I M V S 



'4 



41 nunndu^in {^gjjpe^eCT^ii^^g caiieienon teneturiiidicatum'»* fokii,vt olim in Ro- 

Spccul. tit.ilclJ- rt?' , .... ^IJ -.lA 

tird §.aiao.v.rf. manasqueacinPanliorum^^ cunaiudicatumerat. Secleademcuna'^'^ 
ij^^GXfp^aite.. a maiorum fententia difceflit ac iudicauit xquum ellejVt peregrinus fiue 
qua^ft. 4.. anuo ^^^^^^ j|^^^ ^c^^^ ^^Qm, fatifdet iudicatum fclui. Eft etiam aduerfus perc- 
44 annoi5S7. crnnos ive^s/e/airMo^^^^qu.^im nonoulli oppiornerationem'*^, M. Varro clari- 

4^ in authent. t> .^ r j -j 1 1 O ^ i . . . r ir 

co.iftit.si.&i54- .gationem,Pemoll:henes*Wp<jA«4m,IuriIconluitiiunioresreprelailia,no- 

4Sin cap.i.deln- ^ . i . • 11-' 1 r • ^- J^ 

mnis & d.mno ftri hommes narcarum lus appellat , cjuo aduerlusciues vti non modo 
«I^^ZdcKfh luftinianus'^^ (cA etiam Fnderichus 1 1 . Imperator farpe refcripfit, & cu- 
tut.fpoiiat. cyn' riaPariliorum fipiusiudicauif^^.etiam bellofacro, quo nuper GaUia 

inautK.nt. habi- ■r.nN r-1 -r 

ta. ncfiiiuspro tota dcna2;rauit. Poitremoperegrinumnnibusarcere,atqueetiamnncs 
47Nouei.c6ftit. prajteruedlum eiicerelicet,nonmodo fibellumindid:umfit,verume- B 
da^de de°cunon ^^^^'^ Jp^*^ pacis tcmporc : ne vel ciuium mores peregrinorum confuetu- 
c- dine corrumpantur,vt ob eam tantum caufam Lycurgusarsenti & auri 

4« annoiv«7. , *■ .... \ rr ■ \ tI-n— - l-TTr 

49 Piutar.inLy vlu Laced.Tmoniis ^*^ interdixilie videatut. Indi vero binaru populiHu- 
"'^°' panis intimos regionis aditus aperiri vetuerunt indidacapitali poEna. 

Quamobrem Cicero non (atis profpexit qus malaa peregrinis impen- 
deant,cum ita fcriberet, Male qui peregrinos vrbibus prohibent eofque 
cxterminant vt Penuus apud patres noftros , Papius nuper, nam fereab 
eiufmodiperegrinisquimagnaexparteexulant ciuium mores optimi 
deprauantur . At indidlo bello qui antea vel focius vel peregrinus erat 
hoftisappellabitur, & iurc bellicaptiuusretineripoterit. quod alioqui 
non licet nifi dcbiti aut (celeris alicuius obligatione contrad.i. Quod ii C 
peregrinus inuito vel non alTentiete principe , alterius imperio feipfum 
fubiecerit,abe6queafcitus fit inciuem, nihilominusprinQipifuoa^ter- 
na in illumaud:oritasefl:,aciuspreheniionis,vt inferuumfugitiuum,e- 
tiah adfelegatusveneritanouoprincipe miffus. Sic cnimTheodofius 
MagnusDanumtyrannum perduellempronuntiauit,ipiiufquelegatos 
fuar poteftati fubie6los carceribus ac vinculis mancipauit:fic Carolus v. 
Imp.MediolaniDucislegatum duciiuflit , cum inteilexitDucem vna 
cum aliis principibus fibi bellum indixiffe. ac tametfi Granuella Garoli 
legatus in carcercm iuffu regis conic^lus eflet, paulo momento edud:us 
efl:replaneintelled:a,fcilicet legatos Francorum, Anglorum,ac Vene- 
torumcumfecuritate publica exHifpaniadimilTos. NequeveroCaro- D 
tus.dek"a.io°* ^^^ ^^^^^ gentiu m violafie , aut in legem 5° commififlc videtitr : cum Ro- 
^i 1. jj.de ciptj- maniciuem transfugamacerbiusquamhoftem punirent?'. EtquiRin- 
conij ac Fregodj legatorum ad principem Turcarum c^dem excu^abat, 
fpeciem transfugarum obiecerunt : quod alter Hifpanus elTet, alter Ge- 
nuenfis focderatus, qui a Caroload regem Francorum defecerant, vt res 
nouascum Turcarum principemolirentur.Quamquam Caroluslmpe- 
rator, nec£id:um probauit, & vlturum fe promifit, fi cardisauthores iti 
fuam poreflatem venirent.Non poteft igitur alien.-e maieflatis imperio 
fubditus feipfum eximere, non fi regiam ipfe potcftatem adipifcatunvti 
Io'ri'/'^^**^^^ nec Barbarius5» Philippus homo feruilis coditionis , cum vrbanam pra:- 
turamfliavirtutefibi peperiffetjdomino prariudicauit, aquo quidenri 
SSi"''"^'' CMip(yiu4^far?tur prolibertate tranfegit'^ Idenimlurifconfultorum 

.<: i , . decrctis 



D E R E P V B L I C A. . c^ 

decretisconftitutum eft , etiam piincipesipfosafuo piincipe clomum 
reuocari^^pofTe. vtnonita pridcm Elizabeta AntTlixrcirinaLcnoxium '' ivit.jcHe- 

^ . ^v ri- -l^ ^- , crctis.iboid.l.i. 

Comitem vnacumnlio quipauloantc Scotix regmam vxorcmduxe- &ii>i B.iitoi. dc 

rat,ad (c redire iufrit,& cum iulla recurarent,bona"coru profcripfit, quia f noSoiuS-'ic- 

contra morem maiorum Anglia: finibus miulTi exceilerant , ac connu- S'cmSo^s'T 

biumreginavetantecontraxerant. Ciuisautemvbivbifucritprmcipis P"'osq8- 

fui legibusin perfonam conceptis obligatur: adeo vt, fi quid maritus Vr 

xori dono dederit, extra fines fux ciuitatts , in qua largitio eiufmo- 

dileeeproliibeatur, donatiofiatcaduca^'»: quiafubditosoblieandino- ^+ ' mcicatorcs 

/1 11 n. 1 i c ■ ^ i; "' ■ .^ s-.ibiB,iUi.<icc6- 

teitasnuUiseftreo-ionibusderinita. Quorit vt principes roeationibus niercii^. Ak-x,y. 

B mutuisergaievtanturvtfuos ciues domum reuocent, aut pajcre co> cip. n..x-.c..p.vir. 

gant iis in locis , in quibusipfi imperandi ius non habent:aut clarigatio- £.f V,m3,j> 

ne mutuapercerinismanuminiiciunt quoufque pareatur. Nam cum l't-r ic.uia„c m 

1 T' T? 1- • T -11 • 1 1 lihiniU:-..!cc- 

MarchionifLiRotchna quarDucisLongauiliani tutelam gerebat inius uiftiomi.. 
vocaretur,vt apud hbellorum iudices curix Parifiorum Nouocaflri c6- 
trouerfia difccptanpateretur,Bernateshteeuocarunt, quoddc prrrdio, 
quod in eorum finibuspofitu esat, iudiciu conflituendum circt. Atque 
\ixc de ciuium ac peregrinorum difcrimine quata brcuitatc ficri potuit, 
nefingulafubtihus exquirantur. Ciuiumauteminteripfos nonminor, 
atquehaudfcioanmaiorvarietasreperiatur:( dequa nonnihi! anteadi- 
ximus) nonmodopatriciosinteracnobiles,fed etiam nobiles inter ac 
C plebeios, quantum vero plebeij a feipfis diffcrat, & quo: ad fcxum,ad a:- 
tatem,,ad fLitum cuiufque pertinent,figil!atim perfequi vel!c prope in- 
£nicum fit.Nam fieri'' potefl,&iurequidem,vtciuiumpartimab om- ss i.iHi.) §.se. 

, » ., ' ., -11 • • .utoies.l.pciiiilt. 

nibus muneribus &:oneribusvacationemhabcant,partimomniaonera desc..utor.B.u..rt 
fubeant:ita quoque focietas ita coiri potefl: , vt fociorum altcr commo- oiarJ!q"'i'r<t.' 
daferat,nec vlladctrimentatautincommoda^'^ collapfc focictatis pa- ^^jjjj^ '",,';^,fj; 
tiatur. Ex quibusintellisiturnufquamfietium vllamefre,autantcafuif- cftremis conii. 
le Rempublicamquantumuispopulare, feuveramfeuhominumopi- si.i.b.i. AiwaJ. 
nione fidlam , in quaciuesomnesomnino iureciuitatis exxquarentur. lj°cl'piAfoim. 

adno"t,is Ale.vad. 
cod.l.i.deccnli- 

Ve^atrocimo i(^ climtela^c^uantumc^uefocms aperegrino, ciuii a/ocio, bu^ & wto ri.de 

Dcliens ahytrociue diflet, , gn.t.c 

^ 5« 1. Mutiiis.pto 

,« ^ ■}.' ' '■■ ■■ ■ ibcio. 

* Ca p V t. VII. 

m 

^^ I c T v M nobis efl quid publico imperio fubditus differata ci- 
^^1' ue,quid item ciuis a peregrino:nunc de fociis ac focderatis.ac 
^ ^Si primi'irn de clientibus deque toto iure clientelarum accu- 
\^te^&>l rate nobis efl differendum^eoque accuratius, quod cum nul- 
la fit ad ReipubliciE vim & naturam intelhgedam fruduofior cognitio, 
&ignoratioperniciofior:eamtamenabiisomnibusqui eo de gencre 
fcripferunt videmus effe pra^termifTam . Verbum ClientelcT (quam qui 
minus latine , aduocatiam, aut protedionem, appellant) latifrime patet 
adomnegenus fubditorum, feuferui, feu Uberti, feu valalU,feu ciues 
fuerint,qui fumma: cuiufdam poteftatis imperio tenctur. Nam vt prin- 

f 3 



66 . L 1 B E R P K i M V S 

cipes fua: poteftati fubditos armis ac legibus ab iniuria vindicareuta fub' 
ditiprincipesobreciuio,amoie,cura& oiiiciis omnibus colere acpro- 
fequidebent. Hxcprimaprxcipuaqueell omniumclientela,qu^ca:te- 
rasomnes complexatuetui: putaheriacferuijpatroni &liberti,domini 
ac vailalli : liberti quidem patronis, vaialli domino , ierui lieris debent 
obfequium, fed pofl:principemtame,cui iidem iine exceptiorie pra:- 
flant.Ac tametiiprotediionisreu clientela! verbum de iis omnibusdici- 
tLomneddift:!. tur & lcge militari cauetut % militem qui duccm In bello non prbtexe- 
deremiutari. j-it; (^.^^p^jg pLiniendum:nihilominus in foederibus & pacis ailirtnilpUs^qu^^ 
interprincipes aut populos focietate & amicitia coniundtiiliti-iasian- 
cientur,eam vimhabet,vtnecalteralteripareatnecimperet,fcdvtalrer B 
alterjus maieltatem obferuare, iine vlla maieftatis imminutione tenea- 
tur. Iraqueiusilludclientelarefeu protedionis, omnium maximumac 
pulcherrimuminterprincipescenfetur. Heri quidcmaferuis ,patroni 
a Jibertisjdominia vafallis magnas vtilitatesadipifcuntur: at principeS 
populive , qui alios in clientelam accipiut , nihil prxter dignitdtis ac ve-^ 
rxlaudisiucundiflImosfru6Uis iperar^-, fcd chentes opibus & auxiliis 
aduerfus hoflium copias iinemercedetueri debcntrcum ex omnibuS 
humanitatis ofHciis nullum maius fir,quam vt quiique maxime opis in- 
digeat,itaeipotiiIimumopitulari,necofficij mercedem vllam pr^ter 
gratiam iperare. quod ii quid amplius quifquam paciicatur,patroni feii 
prote£lorisnomenamittit. perinde vt exmutuo vel commodato lucri G 
ii.rogafti.fitibi. ii qLiid iiat,& mutui & commodati nome * perit, vt mercenaria & quce- 
i.i.§.iic6ucnerit. ituarialocatio dicatur.Na quiquid aitcriie racturugratuito^quispromi»- 
acpoim.i.Luci . ^^^ i Jipf^i i-Q (ine mercede pra:ftare legibus tcnetur: quia promiiit : iin ex 
5 UmaBdwi. officio id iiat,etiamfi non promiferit,officio tamcn mcrces no debetur^'. 
At nullius obligatio tam eft efficax quam eorum,qui tenuium cobra po- 
tentiores,bonorum aduerfus improbos , innocetium contra fceleratos, 
caput,famam,ac fortunas tueri promiferut. Itaque Romulus Vrbis Ro- 
ma: creator, cii ciuium ordines ac Reipub. let^es defcriberct, vt miituam 
omnium inter fe concordiam tueretur , patribus quos in Senatum alle- 
gerar plebem adfcripfit, & vnumquemque Senatorem plcbeiorum cer- 
tumnumerumin fuam clientelamfuicipere iuflit, tumetiamomnibus D 
4DionyfiusHa- exccrationibus deuouit eosqui"*cIientes deferuiifent. Ecpertinetil- 

lyc.lrn.il. lib. 1- & . lirT II ^ll IH •( 

M.Tui. 1.1 diui lud quod Feitus icribit,patrociniaappellari cocpta,cum plebs diltribut«, 

eft inter patres, vteorumopibustutaeifet. Lexvero duodecim facro- 

^scruiusiniiKid fan6ta de iure clientelari his * verbis concepta eit. Si p a t ronvs 

/\tneido'i , Aut i-,i i r M • 

fraus inncxa CLIENTl FRAVDEM FACIT, SACER ESTO. PlUtafCriUS tamcn icriDlt 

ci'=nt'. clientes pecuniamadcollocandas filias Patroniscontuliire: quodnuf- 

quaalibifcriptumemini:fraudemenim clientibushacrationefeciiTent: 
- - fedfieripotelt, vtchetes prolibertisaccipiat: tametiienim vtriquefunt 

cienres , libertorum tamen aduerfus eos,quifemanumiferantobliga- 
tio maior extitit , quam clientum ingenuorum, quorum nulli erant pa- 
troni^ fed aduocatiquicaufas clientumfufcipiebant.Apudnosquidcm 
hbertis, quos manufmortuas vocant, pecuniam imperant Patroni,vt 

fihas 



DEREPVBLICA. c-j 

filiashonefliuscollocare^poirint. quod a Romanis adnosncrmanafle «Gaiioruni.ivo- 
credibile eit. lamvero cumextcnpopuli clientes Romanosabmiuria <i,catis(:vpccon- 
potentiorum tutos efle animaduerterent , non modo (insjuli, fed c- '"'"''"""^- 
tiamvniuerfi , atque adeo vrbesac prouincii^, in clienieiam Scnato- 
rumieiplitsdederunt. SicenimgensMarccllorum vrbis Syracufarum 
Clicntelam,Antonij Bononien{ium,ac deinceps alij aliorum prqfidium 
fufcipiebanf.fictamenvtquajcunque moricnsin Vrbepercgrinuspof- 
fideret,eapatronuscaperctiurcapplicationis, feu clientelari. ab iifdem 
Romanis,quiGalIias coloniarum multitudine illuftrauerunt , ius hoc 
clientelare, quodabaduocatis,non aclicntibus, aduocatiam ^-|-appcl- 7 \MoifonoH 
B lamus , originem traxifle verilimile ell:. At plurmium differunt a clien- "'"»«'''«■• 
tibus ingenuis ipii liberti : tum hoc maxmie qu od hi a libcrtate in ferui- 
tute vindicaripoterat, {iaducr(uspatronosm2;rato ^animofuifTecoar- «toto tit.de iure 
^ lentes ingenuinon item.liberti luasoperaspatronopra:- 

ftare coguntur -.clientes vero aduocatos quidemobicruareac mutua^ y i.noiKiubito, 
officia non feruiles operas prarftare tencntur , nec li quid \\\ h"audcm ad- '■"^""'^' 
uocatorumfecerint hbercatemafliiccunt. patroni iibcrcorum hxicdita- 
tes delibare'°, ex lege confueuerant : aduocati de clientis ha^reditate 10 Ui.debonis 
nihildecerperepolTunt". Ac tam^tli tam mulca funt clientibus cum Ifp^o^nynHaiy. 
vafallis communia, vteodcm pepeiurecenfeantur , plurimumtamen '^■•ri'^!. 
inter fe differunt. nam vafillus dominum,fummafide oblcruarc"& i-- tit. defijci 

C, / . • . . .1 ..-,-. (Y vaflal.prxftand. 

colere,eique periclitantiopem&: omniariumanitatisomciaprcitarcte- 

neturrac (idominofraudemfccerit,eiufquedignitatemluggillarit, aut 

perfide illum eiurarit, aut etiam medacium ^^ obiecerit,co inlo fcudum uiudicauitcuria 

• -/f J • J- J- ,. . V . cr y c -1 -1 r.inl,orui5-De- 

lure commilli domino adiudjcatur:clienti vero minus omciolo, ninu c- ceiub.itc^ 

ripi poteft. QuodfivalTailusline vllaexccptionelidcm dederic,limo- 

do maiorem domino agnofcat neminem: non folum iuratus , fed ctiam 

iniuratusdominieiufdemqiprincipisimperiotenetui. quo folutusdici 

non poteft, quatumcunquefeudo celIerit:arclientesaduocatorumim- 

perio non oblicratur. Vallallus liue Rex liuc '^ P6tifex,fiue quis aUus fit, i4B.iUiMi.fidfi 

r, • o r n \ -r • \- ■ nJC. $.lilibcrtus. 

fidem&:obfequiiidominodebet,nifi'5 feudocellerit: cliensingenuus, deuuusvoc. 
fiuePrinceps^fiuepriuatusab omni obfcquio&impcrio potctiorisad- vlirX'qmc"on^ 
D uocati immunis eil:. Dcnique ius feudorum quodammodo nouum vi- [['^;,']'''^''"'-^"" 
detur, & anr^Langobardoruminltaliam incurliones ignotum :at ius 
ciientelare antiquiflimum eft , & ante Romuli tempora no modo Grx- 
ciSjfed etiam Celtis,Illyricis, Afiaticis, ^gyptiis vfitatiffimum ^^ , vt te- jJ^DionynHaiy; 
nuesfpotentiorumvi&iniuriis tutiores eirent: tametfi nullos agros, dcrcruftica. 
nulla pra:dia haberent, vt vafallus qui {.tit ab obfequio ac fidelitate li- 

1 n • r I- N--J ....irC-v 17 ludicatum in 

berarenonpoteft,etiamhrexeligatur,autaprincipe adoptetur '. ^^ ^^,,^s;:.nLm- 
quo intclligitur eos errare ac decipi qui ex C^faris comentariis foldurios 
acdeuotosinterpretanturvalTallos, qui finefeudis nulhfunt^tum quod 
deuotiautferuieirentautparumadmodum a feruis different , quippe 
vitam,caput,ac fortunas pro falute domini confecrarent . quo nihil ma- 
gis feruile dici potefl: : nec certe tantum principi fummo debetur. Qux 
omnia eo pertinent, vt plane percipiatur, quidquatumque interfit mter 

f 4 



68 LIBERPRIMVS 

iusclientclare,patronatus,acfeuclale, qu^aplerifque propter rinulitLt- 
is cip Yjco.ie Jinem confufa videmus.Varallusdomino datfidem,necaccipit'*:tliens 

rorm.indcli.cap. ^ .„ • rT ■ ■ 

i.dcfcudoacfun datfidem, accipitqueviciflmi: vtncjue tamenvtnlque mutuis otticiis 
P«ukn™'""' obligantur:fed infcriores fuperionbus obfequiadebent,nequeillis mu- 
tuadcbcntur. Illud etiam vtrifque commune eft,quoda<^usle^itimiiic 
folcnnes mutux obligationisab vtrifquc dantur & accipiuntur vidque 
"^ notiffimumliprincepsaliumprincipempercufrisfoedenbus incliente- 
lam accipit : idque rcnouatur alterutro principe mortuo. nam ius clien- 
telarc non pertinetad ha;redes , nififoedcrc id comprehcnfum fueritt &c 
vtcuquecaucatur, nihilominusaltcrutroprincipe mortuo fucccirorem 
a6lis lcintimischentclam profiteri,ac foederarenouare necefTc efl:. Sed B 
vtclientclareiusinter principes magispcrfpicuum fit,difreramus illud, 
uum princeps, qui fe alterius elientelce fubiecit , alieno imperio fubditns 
videatur? certe quidcm fi alteri parere iure vel iniuria necefle habet,iura 
maieftatisacfummcEpoteftatisamifit. quid autem principis maieftate 
indi^nius autabic6liuseft,quamfefein altcrius tutelam & clientelam' 
dare ac fuperiorem confiteri ? Nam clitntela inter fummos principes a- 
liud nihil efl:,quam foederata confociatio, qua quidem alter alterius ma- 
ieftatem obferuare tenctur,vt ab iniuria potentiorum tutior effe pollit. 
Fit etiam intcrdu (ine foedere ac focieratccum fcil.princepshoftiii mctu 
alterius fines ingredi cogitur , quem fi hoftcs perfequantur , non fit ho- 
ftiu, fed illius captiuus,in cuius fines fe rccepit : vt iudicatu eft ab iis , qui C 
aregibusGallorum&Hifpanorum adpacis ad:iones conuenerantan- 
no M.D.Lv.cum Hifpaniquidammetunoftri exercitus in^fines imperij 
Anglici cuafifrent.capti nihilominus & abdu(5li eflent a noftris. Cancel- 
larius Anglorum ncgabat a Fracis iure capi potuiiTc. Nam quod dicifo- 
let, vnicuiqucfcrasaut hoftes inagro fuo Iacefrere,acfugicntes infocio- 
rum agros perfequi liccre , hanc habet exceptionem , nifi focii agrorum 
domini prohibcant.Fugam enim Hifpanorum interceperat Ptcefes Ca- 
lefiorum, & in fuam tutclam ad fc fugientes excepiffe dicebatui",t.imetfi 
a Francis abdudti eflcnt. Sed alicnx- maieftati fubditus , chens altcrius fi- 
nc fui principis afTenfione fieri non poteft : vt poftea dicemus. priiis ta- 
menpropofitamqua^ftionemdefinireplacct, num fcilicetprinceps qui D 
fe clientcm altcrius profitetur iurafux maieftatis amittat , \5t altcri con- 
cedat : ita quidem plerifque vidctur , ego vero aliter fentio , maicftateAi 
19 i.nonJubiro. retincre fuam. idque Proculus rcfponfo finsiulari^^ definiens, Non du- 

decaptiuis. ... • r 1 • 11 ■ 1 ■ ■ r *' • 

lo in p.uideais biio,mquit,quin rcEderati,& libcri nobis externi non fint^": nequeintec 

Floreutinidegi- n\- ■ ■ rT r ■ 1 ■ /1 

turdctiafta uc- nos atquc cos pottfiminium cfle. Ltenimquid intcrnosatqueeospoft- 

gatione. hminio opus eft? ciim &c ilh apud nos & libertatem fuam & dominium 

rerum fuarum xqiieatque apud fe retineant,& eadem nobis apud eos 

contingant? Libcrautepopuluscft is,qui nulliusalteriuspoteftati fub- 

iectus cftjfiue is focdcratus eft,fiue a:quo fccdere in amicitiam venit:fiue 

fccdcrecomprehenfumeft,vtispopulusalteriuspopuli comiter maie- 

^orL^""'' 12 ft'itemconfcruaret". Hocenimadiicitur,vtintelligaturalterumpopu- 

lunc ciaufuiain ium fuperiorcm efTe , non vt intelligatur alterum noR cffe hberum. Et 

mterprctatur. x ' o 

quemad- 



D E R E P V B L I C A. .C9 

quemadmodumclientesnoftros intelligimus liberos efle, etiamfi ne- 
qucautoritate,neque dignitate,nequciureomninobis paresfuntcfic & 
eosquimaieftatemnoftracomitcrconferuaredcbet, bberoseflemtcl- 
Jigendu eft. Hisaute verbis qua: fccdcribus inferebanrur ,ft:ilicet comi- 
TER MAiEsTATEM c oN sE K V A RE,non fignificatur fine fraude,vt qui- 
dam intcrpretantui*%(ed eam vmi habcnt,inquitTullius,vt iitalter po- am,!lViu'rcuJ 
pulus in focdere inferior:quod deinceps capite poftremo libri quarti co- ^'^- 
pioie expiicatur. C^teri qui nec fubdiri funt,nec focij:aut fociorum funt 
focij,aut hoftes,aut neutri: quosomncsperegrinoriiappellatione com- 
pledlor.Nam focij fociorum,noftri focij non funi*3:qui tamcn in focde- ^5^i^^°«'«"^fof';' 

B ribusfinciendisexcipiuntur,vt Rh^torumciuiratescum Heluctiisanti- 
quofccdere fociatasin fccderibus,qua: cumHeluetiispercuflafucrean- 
jioM.D.xxi. diferteexcipiuntur:quitanQemiEquofocdcre & iiidemlc- 
gibuscum Heluetiisin Francorum iocietatemyeneriitanno m.d.l. Et- 
li enim Rhxti cofociati tuiflent cequis legibus eo focdere quod cum mi- 
rjoribusHeluctioruciuit.itibus percufteiiJtannoM. ccccxcvui. Hel- 
uetiorum tamen imperiis parer^cogebantur , ii decretares eflet in con- 
uentuHeluctiarumciuiratum .quod cum indigne ferrcnt Rhetorum 
populi focictatem dirimcre cogitabant , niii legatus Francorum rem 
compofuiffet. Idveroclam tentabatur a Carolo v. Imperarore, aureo- 
rum vndccim millium largitione in principes ciuiiatum eftula, qui ma- 

^ ieftatisaccufari,& quicftioneadmotacofem^dccemaureorum millium 
jnul(5t^ nomine fifco depederc danati funt: vt quidem ex comcntariis le- 
gati Francor^imadHcluetios didicimus. lifdcm Francorum & Heluc- 
liorumfoedenbus exccptifunt Geneuates, quicumBernatibusfocieta- 
tem coieruntanno m D.xxvii.inannos xxx.deindcfoedcrarenouariit 
anno m.d.l. Vtautem locietatii omnmnullafirmioracftabilior eft,ea 
qu^ &: fempirerna eft & eofde hoftcs, eofde etiam amicoshabet fine vl- 
iiusexccprione:ficetiamnuilainfirmiQracdcbilior,quamqu^verfituE 
infolfiiLire commcrciorum&hofpitij:quxtamet(i luris gentium effe 
vidcantur,prohiberi tamen a principibus ix^c vid^rmus, ne aut ciues re- 
rum inuedarum copiaad luxum abutantur , aut euedarum inopia pre- 

P mantur.Itaquevidemusiuracommerciorumfingularibuspadispopu- 
lorumacprmcipum conuentiscontincri:cuiufmodi funtea qua^aregi- 
l?us Francorum tributa funt Balticis ciuitatibus,quas ipfi Ofterlanos ap- 
pellant : & ea quse Mediolancnfibus cum Heluctils contrada funt,qui* 

busfcilicettriticimodus &a:ftimatio,qua Mediolanefcs Heluetiisper- 
inittuntcomprehefa eft:qu^pacT:a legati Francorumabrumpercfa^pif- 
firac conati funt,propterea quod Heluetij Mediolanos Francorurn ho- 
ftes infeftare, aut ao;ros populari nollent , nc frumcntatio prohiberetur: 
quod cum MediolaniPizEfesfecifTctanno m.d.l. pariiabfuitquinHel- 
uetij cum Mcdiolanis focietatem coirent , aut certe inter foederatGS qui 
ncurri funr,exciperentur.Huius autem fcEderis ea vis eft,vt qui eo foede- 
rc cxcipiuntur,fcEderatorum captiui fieri non po{rint:cum tamen pere- 

grinvetiamii hoftesnoneirentiure capientium fierenf.fic enimPom? 

^r;iv 



^o -I I B E R P R I M V S 

i4i.po(iiimMni. poniLis^^+adQuintumMutiumfcribitiNamficumgentealiciiiajinquir, 
dc «puui..ff. nequeamicitiam, neque hofpitiu, neque foedus amicitix caufafadum 
habemus, hi hoftes quidem non funt, quod autcm adeos ex noftro per- 
uenitillorumfit: &Hberhomonofter ab eis captus fit feruus eorum. 
idemque eft&fiabilUsadnos aliquid perueniat,h2EC ille. Sedeoiure 
nunc non vtimur,propter enm, qu? homini cum homine intercedit ha- 
is 1. iioft-s.de nianitatisrationem. Hoftiuauteappellationeveniuntii,quibus*^nos, 

veibor.figm. i 1- \ 1 -^ r J • • 1 11 

aut qui nobis publice denunciarunt, aut Ime denunciatione bellum m- 

tulerunt : cceteri proedones aut pirat^ iudicantur, quibus cum nulla 

1« d.i.Koftes.& iurisfocietasautcommunicatio intercedere*^ debet. Eratetiamolim 

l.i.dclega.x. . , 

apud Grarcos padio,qua ius peti poterat in aiiena ciuitate, vt in Grsco- g 
i/apudDemoft. rum *7 jibris Icgimus: fedtandemomnium populorumfummaconfpi- 
rationeobtinuit, vt peregrinisa^qjacciuibus iusdiceretur, Inomniau- 
tem foedere, feupa6tione,feu fponfioneiuramaieftatis cuiquc principi 
populove faluafint oportet: aut alterum in alterius poteftatem ac fidem 
venire,vtf2epetenues potentiorum opibus & armis leges accipere co- 
guntur: quod in focietate qu:^ arquo f&dere contrahitur fieri non folet, 
inquatenuiflima: quasque ciuitates cum potentiffimis rcgibus acpo- 
pulisarquoiurefo^derumex^quantur: necpotctiorum maieftatemob- 
feruare, ncc loco cedere tenetur: vt in eo foedere,quod Reges Perfarum 
bpi^'r^''"^*' ^^"^ ciuitateThebanorum coieruni** . Perfarum enim imperia lifdem 

pene finibus quibus Solis curfus , ab Hellefponto fciticet ad intimos vf- C 
que Indix recelfus finiebantur:ciuitatem vero Thebanoru angufta moe- 
niavtager Bceotixcontinebat:vtriquetamen^quo foeder^e in focieta- 
temvenerunt. Atcum diximusinfoederepriores obferuari abiis, qui- 
bufcum amicitiaminierunt:noncopertinet,vt infoederetantumprio- 
res fcribantur : fcd etiam vt in fcederatorum ciuitatc & in omni confeflu 
\ primas fedes obtineant,& foederatos antecedant:qui fi squo focdere fo- 
i9i.nondubito. ciarcntur, in foederatorum ciuitate loco*? cederent. sequum eft enim 

decaptims. ' T 

quemque domifuce principem locumobtinere.Heluetij quicjenf^ antea 
cumprincipe Allobrogumfociati erant,ifque inter foederatos primus 
erat : contradia vero cum rege Ludouico xi, focietate,regem tum pro- 
pterregiammaieftatem,tum etiampropter penfionesannuas,foedcra- D 
torum principcmpronunciarunt:cumtamen omnes sqiso foederefe- 
cum iphconiugarentur. Curergo(dicataliquis)peregrinorumlocoh4- 
bentur,quinobifcumfoEdereomnium ardiiflimo confociatifurjt,qui 
nobifcum eofdem habenthoftes, eofdem amicos,quilegibusacmori- 
bus iifdem vtuntur,eofdem fimul habent conuentus?fic enim confocia- 
tifuntHeluetij. nonfacittamenillaneceftitudinis & amiciti^e fumma 
confociatio,vt ciues fintomnesomnium:quodfinonfuntciues,pere- 
grinos ^^t s aut fere peregrinorum iurc cenferi necefte cft. Nam Latini 
vetereseodem, quoHeluetij ,foedere cumRomanis focietatem coiie- 
rarit ,, ac propterea Latini vnam & eadem omniii ciuitate efle contende- 
30 Liuiusiib.8. batjhac oratione 3° per legatos habita in Senatu Romanorii: Si focietas, 
(dicebat ipfi) equatio iuris eft, fi focialis exercitus illis eft quo duplicent 

vires 



DEREPVBLICA. ^, 

viresfuaSjCurnon omniaa:cjuantui?ibipars viriu.vbi&impcrijnarseft. 
lidempaulopoft.Vnumpopulum, vnam Rcmpublicam hcri axiuum 

eft.TumConfulRomanus,AudiIuppiterha'clceIcra,pcrtgrinosCc)n- 
fulcs, & pcregrinum Senatum iu tuo tcmplo &c. Latnn i^ucrcbantur fe 
xnagiftratibus&imperjis,quibusRomaniciuesfrueban[ur, arccii. At 
Confulperegrinosappellat, quiomnium ardiflinio locieiatis fccdcrc 
cum Romanis ita copulati fuerant,vt vna & eadcm omniiim ciuitas cfle 
videretur. Atnemunicipesquidem ciuesfuiflcdocet F>.ftus,cu(usvcr- 
badefcribereplaccr,Mumcipium,inquit,idg.'nushomitmdicitur,c)ui 
cum Romam veniflent, nequeciuesRomani cfrcnt, participes t.-mcn 

B fuerunt omniumrcrum admunusfuno-endum vnacuui Romanisc ui- 
buspra:tcrquamdefuftragioferendo,aut magiftiatucap:eJo:ficiafue- 
runtFudani,Formiani,Cumani,Acerrani,Lanunini,Tuiculanii:]uipoft 
abquot annos ciues Romani eftc6lilunt. Aho modoid gcnushominu 
dicitur,quorum ciuitasvniucilain ciuitateir.Roman.m vcnir,vi Arici- 
nijCerites, Anagnini.Teriio dcliniuniurij qui ad ciuiratem Romanam 
'itavcneruntjVtmunicipia cireni*lua:cuiulqueciuitatis colonice, vt Ti- 
burtcs, Pra:neftini, Pifani, Arpinates, Nolani, Bononicnle?,Piaccntini, 
SutrinijLucefes.Vidcoauteqr.amplurimosin eoerrore vcriari,vtHcl- 
uetiorum vnam putent &c eandcm eflcciuitate;cu'Ti tame rredccim Re- 
{publicxfinibus& imperiodiuilarlmt. Anteaquidcm omnium vnafuit 

C imperij Gcrmanici prouincia, qux ab Imperacoris vicario rcgcbatiir. 
Principesdcfcclionis hiere Suitenfcs, Vrani, Vnderualdi,quianno M. 
ccc XV. foc^us fandiiftimum percuflerunt: ac primo capiie cauerunt, 
ncquisimpcriii principis vlliusadmiticret.Dcindeanni m cccxxxii. 
Lucerna in focietatem vcn t:a'iquanto poft,id cft anno m ccc. l i. Ti- 
gurini locietaris foedere coniundli funt : anno fequi nti Tugicnlcs,B^r- 
natcs,acBicnnenfcs. Poftcladem Sempachi.imnobiliratcHeluctioium 
aplcbeisfufaacproftrata,quodfid:umemorantanno m ccccLXXxr. 
Solo(iorenfes6c Glarenfesvnacumfuperionbus^quifoedcrarcnouabat 
in aniicitiam vcnerunt. Bahlc a tande acccftit anno m d i .vna cum Scha- 
fufianis : quos proxime fccutifunt Abbatictllan.i ac Fi iburgenles anno 

D M.D.xin. AdhxcHcluctiorumoppida acceftit cocnobiarcha Sangal- 
lus,tumML"iulani& R.otuillcnfesrubannum' circitcr m.d. xv poftre- 
^o ValefijannoM d xxvii.quoannoGcneuates,quifelein libertateni 
vindi.caranr,Bcrnatibusfoedcreconiun(5tifunt.quorumomniumfocis- 
tates*^ac fcederaad me dclata funrconcclfu Cruciani Francorum apud 
Heluetios legati. Ex quibusintclligitur viginti Refpublicas finibus 6c 
imneriodiuifas,xquofo£dcrein focictatem & amicitiam conueniffe: 
Jegibustaihen&conduionibusdiuerfis.Bernatesenm-i Vranorum:Sui- 

tenlRim,& Vnderualdcnfium opes & auxilia aduocare poflunt : vt Ti- 
guriniacBernatesfeipfosviciflimeuocant. &:abLucernatibusenocan- 
tur quinquepriores,exquibus Suirenfes,Vrani,& Vnderualdcnles om- 
niumconfcquentiumauxiliis&opibus,li bello laceftiti rucrint,adiu- 
uantur,varns tamen ex caufts. Omnium auttmHeluetiorumconueius 



y^ LIBERPRIMVS 

feorfumaRh^tis, Geneuatibus & Valeriiscogunturfingulisannis : S<. 
quce a legatis ciuitatum maxima parte decreta funt , omnes tenent. Ha- 
bentauiefins;uliiuramaieftatis,fuosinquamagiftratus,CErarium,agrum 
fuis finibus diuifum, fl;emmata,tefleram, nomen, numifmata, figillum, 
iurifdi£lionem,lecres,mores,&inftitutaafeinuicemdiuira. Sivniusci- 
uitatis opibus &armis finesagrorum propagatifint,id propriuefteius 
ciuitatis,cuiusaufpiciispartaeft vi6toria:vtquidem iudicauitFracifcus 
i.rexFrancorumaibiterabHeluetiisacceptus. NamBcrnates ex quo 
in libertatem feipfos vindicarunt , quadraginta circiter oppida imperio 
domefticoadiecerunt, quibus imperantexercitus,tributa,leges:inqux 
tamen carteri nullum ius habent. quinetiam Bafilienfes, cum anno m.d. B 
LX.quinquagintaaureorum milliaregiFrancorum mutuo^ediflTentjfi- 
deiuflbres acceperunt Solodurenfes. Quoniaauteprxfeduras nouem 
communibus omnilim auxfliis in deditionem acceperunt,fingula: ciui- 
tatesviciffimprartoremmittereconfueueruntad ius dicendum,vt fua 
cuiqueHeluetisciuitati iura & obfequia tribuantur . Badenfe etiam 
oppidum vbi conuentusannui cogiitiA- , communc eft odto ciuitatum, 
qu^ poft vidoriam Sempachiam fimul coalueriit. Satis etiam omnibus 
perfuafum eft,opinor,non vnam omnium effe religionem: nec dubium 
quinarmisacferro iampridem decernere concupierint.idquod Ponti- 
fex Romanus per legatos efficerc fspe conatus eft , & confeda res efler, 
nifi fapientiifimis regum noftrorum confiliis reuocarentur : twm pro- C 

f»ter mutuam ergafociosnecelfitudinem^tum etiam quod ab eorum fa- 
uteac tranquillitate fecuriias Francorum quodammodq-vpendere vi- 
deatur. Accerte vnaomnium Refpublicaplerifquc videri poffit^pro- 
pterea quoddecreta in comitiis communibus communi confeniione 
probata,omnes tenet:vt quidem fatis intelledii eft ex eo,quod a feptem 
ciuitatumlegatisdecretumeftanno m.d.liiii. quo tempore,cum Prae- 
tores earum ciuitatum quseantiquam religione acerrijne tuentur,com- 
munesprarfe6turasiureiurandoadigcrent,ne religionum ritusveteres 
innouarent:qua religionis fpecie,communes fubditi carceribus ac fia- 
pliciorum metu aRomanzereligionisPrartoribuscathohcisvrgebatur, 
nificiuitates nou;^ religionis intercefTiflent : & quidem res ad viin & D 
armaprolapfuravidcbatur,nifi legati Francorum diffidia-compofijif- 
fent,ealege vta(5taiurifiurandiacommunibus fubditis extorta refcirf- 
derentur, & vt communesfubditinouamreligioncm cotrafoedysfuf^ 
ceptam eiurarecogerentur,fi maximaparsciuitatum Heluetiarum ita 
dccreuiflet. Adhanc pacisa6tionemmagnumattuleruntadiumentum 
Glarenfes & AbbaticcUani communes focij , qui vtramque religionem 
fufcipiuntacprobant. Exquocfficitur,vtquodmaximaparsfociarum 
ciuitatumdecreuerit,(ingulosteneat. Atnefocietatemquidem,autfa:- 
dus,aut amicitiam cum vllo principe contrahere fociis licet, nifi confpi- 
rante omnium confenfu.Cum enim ciuitates Heluetiorum,qu? nouam 
rehgionem probarunt,focietatem cum Philippo Heflforum principe, & 
cum ciuitate Argentjna coiflfent, abeafbciisexpoftulaniibusdifcedere 

coa^ti 



DE REPVBLICA: 75 

coa^i funt. Et qui Romanam rcligionem colunt focictatcm cum Au- 
flracis contradam delerere coadi lunt. Ac tametfi cum Pio 1 1 1 1 . Ponti- 
licemax.foedusreligionistuendiE caufa perculliiTent, id tamen quan- 
tumuisa pontificibus prxmiispropofitis pollicerentur,rcnouare lamen 
noluerunt. Cum autemageretur de fccderibus cum Francifco i. rege 

Francorumfancicndis,diutifrmieintercefreruntciuitatesHeIuctJorum, 
qua-nouareligione non itapridem imbuta:fuerant,Zuinglij theoloai 
acerrimis concionibus perfuafi cjui peregrinis principibus militarc ncfas 
c{fecontendebat:actantuprofecit, vtfuinonaliter quamamiciti:^ cau- 
fafocietatem cumregenoitrocoirent.Renouatis autcm cum Hcnrico 

B II. foederibuSjBafilienfcs & Schaffufianicum ciuitatibus catholicisnon 
tantumadamicitiamfed etiamadauxiliares exercitus cu m Francis fefe 
adiiixerunt:Tigurini tamen ac Bernates fuos,indid:a capitali pccna, reo-i 
Francorum mererivetuerunt,annoM.D.Liiii. Atciuitas Vnderualden- 
lium CardinaliTridentinoexercitumconfcribcnte fubditos abexerci- 
tu reuocauit, capitis ac bonorum propofita poena fi quis alteri,quam re- 
giFrancorummiliraret. QiKTQertiilimafuntargumenta tot efleapud 
Heluetios Refpublicas,quot ciuitates. Ita quoque tres RhxtcLum ciui- 
tates3% qua: quinquaginta collcgiis conf1;ant,diuifa feorfum imperia 31 vuigoGrifo- 
moderantur.Quptiesautemconuentus habenr,maxima Rh^torumci- ""'ffc"^"^- 
uitas legatos odlo ac viginti mittere confueuit: fecunda x xii 11 .minima 

C xiiii.iisconditionibus, vt eaqui^pars legatorum maxima decreuerit 
derebusad vniuerfitatem&communes focios pertinentibus,fin2;ulos 
teneat . Interdum etiam plcbs vniuerfa cogitur ad en,qu^ in republica 
grauifrimafunt,diiudicanda.FalIutigitur quivnamexiribusciuitatibus 
Rempublicamconflariputant. Namcommunesconuentus,agercom- 
munis^hofles &amicicommunes,rempubIicamnonefficiunt eandem: 
non etiamfi a^rarium omnium idem fit: fed fumma imperadi prohiben- 
dique potefI:as,quaqua:queciuitas fuoscoercerepotefl,vtfuolocodi{^ 
feretur:neque enimfiplurespatresfamiliasbonorumomniumfocieta- 
tem coeant,propterea vnam familiam efficcre poffunt. Ide iudicandum 
nobisrelinquitur defociisltaliicciuitatibus, quarxquofcedere in Ro- 

D manorum focietatem venerant,vteofdem haberent hoftes &amicos: 
finguIcEtamenciuitatesfuxmaieflatisiura tuebantur : vt Amphydio- 
fumquoqueciuitatesfeptempcrcuiris foedenbus cxteras fereGra:co- 
rum ciuitatesin fbcietarem perrraxerunt:& cum flngulisannisconuen- 
tus^^^iiaberent^legatiomniumfereciuitatumeoconueniebant^vtdere- iJ.^^^X^^il^] 
busrationibus inter ipfos communibus decerneretur,ab iis,quos ipfi 4- 
Myrios appellabant ^^ . Ab his Lacedcemonij quinquaginta auri talenta ^X^^.l^T^^i^. 
Thebanis quibus Cadm.-eam eripuerant contra foedus,pendere dam- dorusiib.is. 
natifunt:&: quia Amphydbionum decretacontempferant,duplicataeft 
mulda. Phocefes quoque , cum ficrum Delphorum cerarium deripuif- 
fenr, id reftituere Amphydionum decreto iufTi fuerunt:fed quia decre- 
to non paruerant,agrum Phocefiiim ApolliniDelphico iudices facrum 
pronuncidrunt. IndePhilippo regi Macedonix libido incefTit vt Pho; 



74 . L I B E R P ^ 1 M V S 

cenfibusbellum faa-um indiceret . & eorum oppidapopularetur. Hic 
videri pofTit vniuerfa Grxcia vna & eadem refpublica , qux tamen toti- 
dempene rcfpublicashabuitquot vrbes, quceAmphydionumdecretis 
, non alitcr obligari potuere , quam ex paclo conuento , perinde vt in ar- 
bitros compromittifolet: at ncque Lac^demonij, nequePhocefes Am- 
phydionumarbitriareceperant:nequc adidinuiti iurecogi poterant: 
itaque Amphidionum aduerfus Laceda^monios & Phocenles edi6la 
templo Delphorum propofita concerpferunt ac lacerarunt. Et cimi 
Laced^emonij Phocenfibusopem prxbuifl'ent,ab Amphydionumco- 
uentu acfoedcre exclufi funt. Ex quo apparet Laced^Emonios prius Am- 
phydtionu foederibus ac focietate exceptos fuiffe : at quoties inter fe fo- B 
cij difcrepant, ad communes focios arbitrium defertur, etiamli hoc, foe- 
deri comprehenfum non {it.Eofdemfere conuentus maiores noftros cx 
vniuerfa Gallia conuocare confueuifTcjidque a Vercingentorige Gallo- 
j4 hb.6. rumimperatorefadumfuiffefcribitCxfar^'*. Actametfi Hedni, Car- 
nutes,Gergobia Arnenorum^Bellocaffij haberent optimatum imperia, 
&:quidemafeinuicemdiuifa:acBiturigesin Heduorum:AnariciinBi- 
turigum fide ac ditione efTentj nihilominus principum ac ciuitatum in- 
ter ipfasdiflidiaDruidarumdecretisaciudiciisdirimebantur.Acfi quis 
rebusiudicatisparererecufaret,uic facris pubhcis,aqua,ignihominum 
comercio execradu in modu interdicebatur.Diuifa tame miperiafuere, 
accerticuique ciuitatifines,& fuacuiq; maieflas.Quodfifcedcrat^ciui- C 
tatesinvniusprincipisautpkirium optimatum fidem veniant, vna 8c 
eadem refpubhca cenfeturtquod non ficile iudicaripoteft. Na Achceo- 
rum focietas tribus initio ciuitatibus conftabat , qu^ arquo fcEdere iun- 
gebantur, & cum eofdemhoftes, eofdem etiamamicos haberent, falua 
tamen erat initio ciuitatis cuiufque maieftas : cum autem afTiduisbellis 
infcftarentur, ac farpiflime couentus habere cogeretur , legatorum con- 
ucntustandcm perfecit vtin vnam optimatum Rempubhcam coirent: 
ac paulatim Achaia; totiufque Peloponefi ciuitates omnesin fbcietacis 
fcedus pertraherentur : qua: focietas ab Ach^is nomen accepit , vt Sui- 
tenfium,quos Heluetij veieres appellabant,ab exiguo Schuitenfium pa- 
go famam traxit :propterea quod primi.c^efo pr;rfide, ab imperio Ger- D 
manico defeciffent . Et quemadmodum Acha^i tyrannoij^um magiflri 
diccbantur : id quoque nomen fummacumfualaudeadeptifunt Sui-- 
tenfes. QuinetiamItaIia:popuIipoflcladem Pythagorxorum,qui po- 
pulares flatus ad paucoru imperia detulerant, turbatis rebus ad AJ:n;ro- 
i^piuJr.inAra- ^'^^^ opcs^^ & fidcm confugcrunt.Vt autem ex omnibus ciuitatibuscvi- 
"' Paufanias in ^^'^"^^ ^'^^publica conflarctur , autot fuit Aratus3^,quiobtinuitvtinfin- 
AcKaicis. stiabo gulos anuos vuus Aclieorum prxtor crearetur.penes quem belliseren- 

lib.fi.Polyb.hb. S. . rTTAi ^ • ^ ■ 1 n^ ■ 

3.Liuiusiib.3i. aiiinperium ellet. Is Acn;rorumprincepserat, ideit omniumprimus 
qui comitiacogebat. Et cum antealegatos fingula:ciuitates cum man- 
datisad conuentus Acharorum mitterent,vtabHeIuetiisficrifolet, A- 
ratus perfecit,vt legatorum coetus dece Demiurgos crearet ,quibus de- 
cernendifummapoteftas effct: cseteris vero legatis confulendi tantum 

ac de- 



D E R E P'V B L IC A. ^^ 

acdeliberandi. Hxcduocapita vnius Reipublicx optimatum confti- 

tuenda: prx'cipua fuere:in quam paulatim tyrannorum ac populares fta- 

tus concelfere , partim fponte , partim vi & armis coadi. Hoftium vcro 

fpolia non fingularum ciuitatum fcd omnium fiebant. Adextremum, Ach^crumfo: 

tanta faederatorum confpiratio fuit ac tantus confenfus,vt iifdem impe- ""'*'• 

riis,iirde legibus, eadereligione,eade lingua, fermone,nfdciudiciis, ea- 

dem di(ciplma,iifdem moribus,iifdem nummis,iifdem menfuris,iifdem 

ponderibusvterentur3^nectamfingulifibi,quamomnesomniumfi-?7Poiybiusiib.3, 

railes effent. Quinetiam Macedoni? reges,Philippus inquam vterque, 

A.atigonus,Demetrius infoedusAchxorum veneiunt,ac Pra:tores A- 

B cha!orumcreatifunt,faluatameninfuosimperijmaieftate.AtcumRo- 
mani compertum haberent Grxciam inuidam fore , quandiu ftaret fo- 
cietas Acha:orum, Gallo Proconfuli in mandatis dederunt, vt modis o- 
mnibus focietatem illam dirimeret,neque id fruftra tentatum. Nam 
plerorque ciuitates querebanturfcederis arqui fpecieimperiu fibiadem- 
ptu fuide. Indc Gallus accepta occafione ciuitates defe6lione medi tan- 
tes Fvornanorij propofitis opibi» acrius infiamauit . Quod cum Aratus 
intelIexi{let,rogationemtulitad conucntus,vtqusftionedccretacoer- 
cerentur, quiab Acha:orum focietatedeficerent: tunc plera-queciuita- 
tesaduerlus Achxosrebellarunt, &: cum Romanis fcedus percuiferunt. 
Sed cLim Acha:isinui£l:aRomanorumpotentiavideretur,cumillispro 

C fualibcrcateamicitiaminierunt : ealegetamen vtdeinceps Lacedemo- 
nijquosab Acha:orum imperio Romani quodammodo diftraxerant, 
inAcha:orumfideacditioneeftent, nifidecapite ac fortunisomnibus 
Lacedxmonijciuisageretur5S,quodaRomaniscallidiftimo commen- ^s Paufan.iib./. 
to£i(5lum eft,vteftet perpetuaLaced<Emonios inter& Achxosmateria 
diflidiorum ac ciuilium bellorum: nam ii omnino Laceda:monij in A- 
ch.Torumpoteftatefuiffentcorum opibus focietatem valde auxiffent: 
fi hberos omnino Lacedxmonios Romani clle paterentur,metuendum 
eratneprilcam virtutemcum fuaRepublicarecuperarent. lifdemarti- 
bus Romani ^tolorumciuitatesafe inuicemdiliunxerunt39,cum ex ssLiuiusiib.ji. 
tribusvnaRefpublicacoaluiffet^quxconuentusannuoscogebat, Sena- ^tohrumfa. 

D tum creabar,cui vnus imperator prxerat.Nam quo pauciores funt ciui- curas. 
tates,ecfacLliusexomnibusvna refpubhca conflatur. Difficilius enim y""^'*^ •/"* 
^es&vigintiLycix vrbes vnamexoptimatibus Rempublicam confti- 
tncrunt,aquibusLyciarchosimperator annuuscreabatur. Illudtamen 
proi^ium fuit eiusreipublica-,quod maximarum Vrbiumlceati triplex lomcafmetM. 

f ,,.^ 1 I A . ^ . .^ , . ,1 • • ^ ^ HttrufcA fo' 

lultragium habuere in comitiis,mediocrium duplex,minimarum vc- „>,^, 
ro vnicum,vt eft apud Strabonem. At vrbes tredecim Ionic?,duodecim Latina. focie- 
Hetrurix , feptem & quadragintaLatinx arcliffima quidem focietatem '^' 
inieranr, ac fspius, non tamen femper, imperatorem , nec nifii belli ge- 
rendicaufacreare,&conuentus annuos haberefolebant:faluocuique 
ciuitati iure maieftatis,vt apud Heluetios. Roma ipfa Latinorum fcede- 
recoprehenfafuit, acSeruiusipfeTullius,deindeTarquinius fuperbus 
regesRomanorumaLatinis imperatorescreatifunf^^^nihil tamende^o DionyrHa-. 



^C LIBERPRIMVS 

regum maieflatc , aut ciuitatum imperio detrahebatur,quominusRef- 
puijlicasarbitriofuo moderarentur. In cjuopleriqueBUi pofTuntjfi e- 
iufmodiciuitatum cofociationem, Ach^orum & /€tolorumRcipubU- 
C2E confimilem eiTc arbitrantur. SedhisnullaReipublica: forma,earuni 
quas nouimus,a!C]uari poteft,prcTterquam Germanorum , quam a mo- 
narchia penitus aliena, & optimatum RempubHcam eife fuo loco pla- 
num faciemus. Hoc tamc omnium fociarum ciuitatum commune eft, 
quod impcratorem,cum bellum aduerfus hoftes geritur, vel m hngulos 
annoSjVelperpetuumfacereconfueuerunt.Etquemadmodum Ach^o- 
rumrefpublicaMacedonice RegesfibiDuces creauerunt : ita quoquc 

41 Liuiusiib.i7- LatiniRomanorumreges:^toIi Attalum regem'*' : Germaniperegri- B 
nos principesacciuerunt, Gulielmum Battanorum rcgulum, Hericum, 
Luffemburgum, Alphonfumx. & Carolu v. Caftilixreges, quitametfi 
vit^ius acnecisinfuoshaberent,aIienistamenimperiis tencbaturrnam 
qui belli Prxtor aut imperator creatur in aliena ciuitate, ftatum Reipu- 
blicx alien^ non mutat. Philippus enim Valeiius rex Francorum legio- 
num ecclefiafticarum imperator fadas eft, vt videmus in eo foedete 

41 anno.J333. quod idum ^** cft intcr Philippum Valcfium , & Henricum Palatinum 

comitem,quipoftImperator eft a Germaniseledus . Necitapridem 

AdolphusFridericiDanorum regisauuncuIusBalticarum vrbium im- 

perator a ciuitatibus ditlus eft. At etiam Veneti, quoties bellum gefturi 

lunt, quemuispotiusperegrinumducem accerfere, quam ciuemcon- C 

fueuerunt. Germanorum verolmperatoresaltiusquiddafpirantquam 

ij quosantea diximus: necfebelUtantumducesacpra:tores,fedetiam ' 

monarchas efte contcdunt : quod an verum (it,fuo Ioco:ccrte Fcrdinan- 

dus ImpcratorCaroIifrater,perlegatosvetuitGrombachum & coniu- 

ratos,quiab imperialicuria profcriptierant, hofpitioab Heluetiis exci- 

pi,quod cum imperare maj^is quim rogare videretur,Heluetij Iiberi po 

puli aliquantum commoti funt . Antea quoque Morletus Mufseus Re- 

gis Francorum apud Heluetios legatus,regem admonuit,Mediojanen- 

fem pra:(idemvetuifreCardinaIemScdunenfem fui iuris principemac 

Heluetiorumfocium,quominuscum Fracis fcedus inirettinterdidium 

tamen illud irrifit Cardinalis , & in regis noftri focietatem venit : a quo D 

trecentosaureosannux penfionisaccepit. Nondubitoeg^o quin Ger- 

maniprincipesHeIuetios,{ipoflint, fub imperium reuocare concntUi.". 

HincillainomnibusfcEderibus HeIuetiorum,qucEcumexterisprinci- 

pibusferiuntur,imperij Germanici exceptio,qu? (empcr tacitaquadam 

ratione inefte dicitur , nifi diferte & exprefta claufula reiiciantur. Quod 

vtfieretaduerfus imperatorcmineofcederequodHeluetij cumFran- 

cifcoregecontraxerunt,annoM.D.xxi.curauit Guifcaregislegatus,id- 

quehabuitinmandatis. Nam^tatefuperiori Sigifmundus Imperator 

Heluetios ad armacapienda aduerfus Fridericum Auftriacum, contra 

fdedera AuftriactEgentiSjCum diceret hoc ab Heluetiisimperij Germa- 

nici maieftatidebcri:in omnibus autem foederibus maieftatem fuperio- 

ristacite femper excipi : id quod verum eft,quantiim ad iura maieftatis 

attinet: 



DEREPVBLICA. ^^ 

attinet:non tamen Hcluctios opnior,impeno Gcrmanico pioptcrca tc- 
nerijfcd Germanorum maiellatem fuperiorem cofiteri, atque adeo Im- 
peratoremipfum,c[uieftmimperij Germanicifide,acditionc. Namin 
focdere o6lo ciuitatum Heluetiarum,Tigurini,Bernates,Suitcnfes,Vn- 
derualdi, quod antea imperij Gcrmanici parte feciffcnt, exccpcrunt im- 
perij Germanici maieftatem,neGermanisfraudiefler, quod fcedusfan- 
cirent. Nec ita pridem Tigurini, Lucernates, Vrani, Glarenfes per lega- 
tos ad Ferdinandum,quum Augufts conucntus habcret,peticrunt vt fi- 
bi priuilegiorum libertate vtifrui liceret. Ac iampridem antiquo fcede- 
re,quodcum imperio Germanico & Heluctiorum ciuitatibus idum 

B eft, cauetur ne cum exteris principibus focietatem Heluetiis inire Jiceat 
vt bellum intra fines imperij Germanicigeratur. Nam propterea Caro- 
Jus V. Imperator ^i queftus cft per Jitcras ad Heluetios icriptas , antiqua ^3 Anno i^/,; 
foederacum Germanis percuflaviolariabexercituHeluetioru, quinon 
dubitarat coniundis copiis cu rege noftro,Gcrmanoru agris vaftitatem 
inferre. NecmuItopoftabHcluetiispetiit, vtpa:nasfumerentdeexer- 
citu, quiin Auftriacosagros inHa(iflet,conirafoedusquod inter Auftri^ 
principes & Heluetios idlum eft anno M.ccccLXvri.ac renouatum an- ■ 
no M.D.i. quo fccdere Romanus Pontifex, Imperium Germanicum , ac 
domus Auftriaexcipiuntur, penfionis lege did:a,qua fingulis Heluetio- 
rumciuitatibusducentifloreni in fingulosannos darentur. AcrurfuS 

C anno m d.liiii.'*'* renouatumfoeduseft. Nam fctdusFrancorumcum 
HeIuetiiscontra(5lum eftadtuendosfociorumfines, nonadexterosin- 
uadcndos: qua; ratio facit quominus Heluetij fines Germanorum & 
Auftri;E gentis inuadcre velint:non quia imperij legibus tencatur, quod 
fandiius cautum eft in foedcribus Francorum & Heluetiorum renouan- 
disarmo m.d xlix. quibus exeluduntur omnes quinecGermanisfub- 
ditifunt,neclinguaGermanicavtuntur. Acfxpiflniic Carolus v.Impe- 
rator ab Heluetiis petiit, vt ager Mediolanenlis vna cum regno Neapo- 
icos,acSicili^fccderibusAuftriacisexciperentur,quodpIanerecufarunt 
Heluetij anno m .d. l v.Idem iudicandum nobis rclinquitur de Rhccto- 
rumciuitatibusabimperio Gcrmanorum auulfis,quxnecimperij,nec 

D Imperatoris edi(5tis fe teneri fatis declarauerut,cum ne principe quidein 
Gcrmanu,qui ab ImperatorePotifexRhoetoru erat defignatus,ferre vo- 
Arierint: fed cum inter fe tres ciuitates Rhetorum de Pontificis creatione 
difliderent,HeIuetijdifridiorum,quxinter ciuitatesfuboriuntur,exfce- 
derc^rbitros fefe ferentes, Pontificemeum efreiufTerunt^quieratacoi- 
iegio facerdotum cooptatus,& in pofterum Pontifices cfTe decrcuit eos, 
quibus Cadorum tribus fuffragaretur . Et quoniam de iure fcEciaIi,deq> 
foEderibus difputatio eft,dubitari poffit an fubditos liccat fccdera fecum 
ipfis & cum exteris iungere , fine fuiprincipis venia . Principes quidem 
inodis omnibus prouidere folent ne id fiat , maxime vero cum exteris. 
Nam Rex Hifpanorum fubditis omnibus interdixit. Et cum Ludouicus 
Dux Aureliorum, is quiLutetiar cxfus eft,muItorum calumniis preme- 
letur , nihil grauius cxCi manibus obiedtum eft,quam quod faedus cum 

g 3 



"X 



/ 



78 L I B E R P K I M V S 

Henricho iOuceLancaftrioclam percufTiffet. Principes tamen Germd- 
nihocfibilicere putant,&recum,& cumexteris prmcipibusiuxfaliitis 
caufa focietate coire,mod6 id line imperij Germanici fraude fiar. Nam 
qu^fosderaaUter contiahiitur,nu.lUus funt momenti. Cdm autem im- 
perium excipiatur,non propterea cxcipitur Imperator, vt fa^pe quidem, 
fed nunquam apertius mtelle^tum eft, quam in foEdere,quod Germani 
principes cum Henricho ii.rege Francorum,Chamborti,pro imperij 
Germanicituendapercufleruntaduerfus Carolum v.Imperatore anno 
M.D. Ln. quofocdereHenricumregemfuperioreTnagnouerunt,eiuf- 
.quemaieftatemcomiterobferuarefpoponderunt,ac belUgerendidu- 
cemcommunibusfuffragiiscreauerunt. Rexautem Suecorum&Go- B 
thorum vnacum Marchione Aflembergo, ducibusBrunfuicho, & CU- 
nienfj,principe Aura{io,&: comite Acutimontano, ac plerifque Germa- 
norum ciuitatibus fcedus Cux falutis ac dignitatis tuende caufa inierunt, 
anno m.d.lix. quoannorex Dania:,Dux Saxoni^,LangrauiusHalfi^, 
ducesBauaris, & Holfatia:, pontifex Viciburgends, & Bambergeniis, 
Nuremberga,Lubeca,ac plera^que itenrGermanorum ciuitates populi- 
que cum Sigifmundo Augufto rege Polonix contraxerunt. Quinetiam 
Carolus ipfelmperatorfocietatem cumduceBauarixacprincipibusca 
tholicis iniuit, vtFerdinandum fratremRomanorum rege delignaret. 
Paulo poft etiam Franconica focietas contrada eft cum Auftria gente, 
duce Bauari2,tribusFraconixpontificibus,Salifburgen{iArchiepifco- C 
po,acciuitateNurimbergen(i & Auguftana. AtetiamFerdinandusca- 
tholicir religionis ergo,amicitie foedus percufTit cum Archiepifcopo Sa- 
lifburgend. Antea quidem & in annos quadraginta focietas,quce Sueui- 
ca dicebatur, contrada fuerat a ciuitatibus Germanise fuperioris, in qua 
nihilpra:terimpcrium Germanicumexceperunt-.nec multb poft Van- 
dalorum ciuitates imperiales Lubeca inquam Hamburgum, Vimara, 
Roftoca,Brema,SuedafocietatemrimuI coierunt,acbelIigerendicau(a. 
ducem Holfatiumcrearuntrln omnibustamen foederibusexccptf" fem- 
per eft imperij Germanici maieftas. Sed Dania: nobilitas focdus pro fua 
libertatecum SigifmundoregePolonice,acciuitate Lubecaaduerftis i- 
pfum Danire regem percuflit : quo maieftatis crimine haud fcio an gra- D 
uiits vllum cogitari poftir^fi Danix rex fummam in fuos pQ-«^eftatem ha- 
bdrijt'^ ac decus regix maieftatis tueretur : qua de re fuus' crit, ac de tot6 
iLVr'€ fceciali difputandi locus :prius tamen de iure maieftatis difteren- 
dlinlvidetur. 



<«5C' 



iO'! lii 



~ De. iure ^m^iej-atis. 



Reipublicit fH/i ^ 
dwnentHm. J^ 



<p>b, ; '- ~ -^f : ^^^^ imiejtam. C a p v t . ; v i im 

^^^fp||'AiBSTAs eft fummainciues ac fubditos lcgibiifcjue foluta ' 
f rioteftis, quam Gixci^^^x-ft^v^^otjtTkiyxmtxAam zveiav dp^^^luiy & Kuexovischi- 
i^^^^M' J'*"^"^*^ If^U feOToriam^ HebrseijBs^Ts^J^- id eft maius impcrium 
f4m^M^\i^^t\hhv: eft enim; maieftas,inquitFeftus,a magnitudine 
oida.i^rincijJlo-cJe^feieiidafLMt' rtiaieftas,quam nec philofophorum nec - 
luf ifc~<i)iij{iilcor4j^f^\:^ifquam definiit : quum tamen nihil ad Reipublic^ 
5 ^: naturam 



D E R E:p.;V B L I C A. ^^ 

natLiram intclligendum maius, aut magis neccflarium elTe videatur. Ec 
cjuoniam fuperiusRempublicam definiuimusredam plurium tamilia- 
rum acrerum inter ipfas communium cum iumma perpctuaque pote- 
ll:ate,gubernationem:expIicanclum eft quid veniat fumma' ac perpetua: 
potcftatis appellatione. Perpetuam diximus effe oporterc,quia lieri po- 
teft vt vni pluribufvc fumma in ciues poteilas, nectamen perpetua tri- 
buatur, redadbreuetempus, cuius decurfufumma poteitateabdicant. 
Non igiturfummiprincipcs dicipoiTunt, ied potiusfummx poteilatis 
acimperij cuftodes tandiu fmt, quoadfummus princcps populufve de- 
poiitum imperium rcpofcat , cuius ipii funt vcriirmii poHeilbres ac do- 
B mini, non aliter quam qui res fuas commodato, vel pi2;nori, dcdcrunt^: ^ '■ i"' r'g"°fJ 

r • rjA- ■ ■' 1 ■ r ^ r i dcvlucip.l.quod 

autiuamiuiudidtionemimpcriumve aiteti rrtiendum, iiucad ccrtum mco.de acquir, 
tempus,iiue precario permiferunt, fu^epotcilatisiuriidittionifquear- ^" ' 
■ bitriacpoircilbreseiI'enondefinunL\SicIurilconfultus3pr^Fe(n:umAu- i i.muie.ieiu- 
guilicxaAo magiilratudepoiitumimperiumredderedixit. Necinter- eod.'^' "" '^"'* 
eil vtrum minor maiorvc poteilas tribuatur:alioqui ii fumma pote- a.a! AuSaS". 
llas lcgato principis prccario cor?ceila maieftas diccretur,ea pateilatc v- ■ - ^- • 
tifuoiurc poil'et,aducrfus ipfum principcm,cuinihilpra;ter inaneprin- 
cipis nome rclinquerctur:quinetiam ieruus domino impcraret: quo ni- 
hilabfurdius cogitari poteti:: ciim in omni imperio,TOagiil:ratibusaut 
priuatis concelfo principis pcrfona fempcr cxcipiatui'^ : vt quatumcun- ^^'/^''['^"^^^"ijg 
C que iic impcrium,quodahcritribuitur,miniisUiamcnliteo,quodiure pot.reg.a.s. 17. 

■ n ■ ri ■ r ■ r }■ r /i ^ cap.dudum.de 

maieitatisiibircleruauit:nec vnquam Ipoiiatus iumma poteltate cen- inxbcndis.iib.<f. 
fctur , quin farum rerum quas magiftratibus cui^cltGribufue attribuit 
cosnitionem fufcipere'*, liue anticipatione, ilue concurfu,iuieeuo- ^ i- in'^>c"]foi- 

O r l ^ ^ • r uitur.dc ludic. 1. 

catione , omncmque poteftatem mafriftratibus coriccilam cripere^ iuo loietde luufdic. 

X- X ^ rr ■ TSr^ n TI 7 Alexand.inl. 

lurcpoUit. ExquibuscfnciturnecDictatorem Romanorum, necHar- vit. de lunfdift. 
moiien Lacedxmoniorum,nccEiymna'tum Theflalorii, nec Archon- JoSeTffiV. 
ta Mclitenilum , nccBaliam Florentinorum cum populari potelhre V- °^J„'™;-^^ 
tcrcnrin-, neceos,quianoftrishominibusRcgentes rcgni appellantur, ecciciurum.eod. 
nec vllos omnino magiftratuscuratorefve , quibus iummapoteftas eft, 
non tamen perpetuaconceiru principispopul(vettibuta,iurarTiaieftatis 
D habcre:acneillosquidemantiquosdi6latoresfLim,riiumiushabuifle,ta- 

metfi o p T I MA L E G E ' dicebantur, a quibus prouocari ^ non poterat, & oinimaVcgrpiu 
^uorumcrcatione ma^iftratus omnes abdicabant: quoufqucrogatio- «r. m quifti.n. 
neluniafacrataTribuni plebis popularis libertatis cuftodes, tatblunt, 
qui (ficlatore creatojibcru ius intcrceftionis habuefiit: vt ii prouDcare- 
tura diclatore^Tribunicogerdnt plebe,apud qua de prouocatione cer- 
tAbatur. Nam DidatorPapiriusFabiuMax. i. adFabiusMax.ir.Minu- 
' tiumcquitummagiftros,quodc6ntramandatumDidatorLHndmiiGal- 
fcnt,capitis damnarunt:quitamen ex prouocationc,populiiudicio iibe- 
rati{unt:ficenimLiuius9,TumpaterFabij,Tribunos,inquit,a'ppdlo6^ 9 lib. 7, 
prouoco ad populum,qui plus quara tuadicaatura poteft,cuifexTullus 
'Hoftilitis ceirit.Quibus vcrbis plariiHitDiaatore,heqi principe, nequ,e 
fummrifuifl'emagiftr"atu,vtpleriqaeputarutyfedcurator€,quemn 
?olu§ai) g 4 



80 L I.B E R P Rl M V S 

comilTarium vocant ,necalrud illitributum fuifle, prajter curationem 
belli geredi, aut feditionis fedandSjaut Reipub.conllituend;r,aut magi- 
Ilratuumcreandorum,autclauifigendi. Maieftasvero necmaiorepo- 
teftate,nec]egibusvllis, necteporedefinitur. Atnedecemuiriquidem 
legumferedarum,tametfi fummamac legibuslblutampoteftatemha- 
berent, & magiftratus omnes creatione decemuirorum abdicaflent, ius 
maieftatishabuere,cumeoriiimperium legibusduodecim tabularum 
adpopulumpromulgatisfineacciperetiid quod curationumomnium 
commune eil: nam Cincinatus didtator creatus belli gerendi cau(a,cum 
intradiesquindecim hoftiumcopias fregiffetjacbellum confeciflet,di- 
(Staturaftatim abdicauit;Seruihus Prifcus intra diem 0(flauum:Mamer- B 
cus eodem ipfo die,quo didator dictus eft. Dicebatur autcm Didator 
non a Senatu populove , nec item a magiftratibus, aut rogatione a^d po- 
pulum , aut vllis legibus , quae ad magiftratuum creationem fcraper ne- 
ccflariie fuerunt, fed ab Interrege , qui modo patricio fanguine ortus ef- 
fet:neque enim fitis erat nobilem efle Senatorem , qui Di6tatorem di- 
loNouusquipri ceret"". Quod fi quis obiiciat Sullamiciannos lxxx. Di<ftatoremIegc 
"Jubii«°Ve"- Valeriadi6l;umefle,reponamilludCiceronis",ncquedi(fbaturam, ne- 
EomTonliS- *1"^ legem,fed crudeliflimam tyrannidem fuifle,qua tamcn quarto pofl 
liusrpitricius qui anno, quam Ditlator fad:us eft abdicauir, cum fcflicet bellorii ciuilium 
fenyisaRomu- flamiTias ciuium fanguiue rcftinxiflet , fiilua Tribunorum plcbis inter- 
«bft'.'^^^'" " ceflione. Ac tametfi quadragefimo poft anno CxCar perpetuam Di^fla- q 
gibus'''*'"**^''" turamcumlibertateplebis inuafiifet, interceflionem tamen Tribunis 
plebis reliquit:fed cum antea Pompeij fingulari Cofulatu Didlatur? no- 
men de republica fublatum eflet,& contra legcm Pompciam Ciefar Di- 
6batoremfelegeSeruiacrearicurairet,c6iurationeprincipumcjEfuseft 
in medio Senalu.Sed demus vni pluribufve fummam ac legibusfolutam 
poteftatem extra interceflionem,aut prouocationem a populo dari, 
num maieftatis ius habere dicemus ? nam is maieftatem habet , qui poft 
Deumimmortalem,feipfomaiorem videtneminem:fictamenjil:atuQ 
non ineflTe in illis maieftatem , fcd in populo a quo poteftate precariam 
habentjVelad certum tempus, cuius temporis decurfu,imperium depo- 
neretenentur:necpopulusfuafepoteftatcexuerecenfetur,etiamfifum- D 
mum ac legibus folutu imperium vni pluribufve tribuat , vlque ad cer- 
tumtempus,ndprecario:&; vtr6quemodo,quifummiiilIudimperiuit:^ 
habuit,rerumafegeftarum principipopuloverationem redderetene- 
tur : princeps vero, populufve,in quibus maieftas ineft,rationem rerum 
geftarum nemini,pra:terquam immortah Deo reddere coguntur. Quid 
igitur fi fummum fllud imperium in annos decem vni pluribufve con- 
cedatur i vt olim apud Atnenienfes Archon vnus,quem etiam ludiceiti 
appellabant, fummsinrepubIicapoteftatipr*Eerat:non fuit tamcnpc- 
nes eum Reipublic;^ maieftas, cum potius populi curator procuratorvc 
eflet, & rationem imperij gefti reddere teneretur . Qmd fi fumma illa, 
quanj dixi, poteftas vni pluribufve ea lege in annum tributa fucrit , nc 
rationerji rerum a fe, geft;arum rcddcre cogatur ? fic enim Cnidij in 
.! - fingulos 



DEREPVBLICA. st 

iingulosannosfexagintacJues,(|uosip(iAmymonasvocabar, idcft, o- 
mni exceptione ac reprehefione maiorcs. Non tame fuit in iilis imperij 
maieftas , cum depolitum imperium anno vertete populo rellituerc te- 
nerentur :liuncigitur magiftratum quidem rummu,acpoteftatcm ma- 
ximam appellare poftumuSjprincipemfummumnon poflumus-.nam 
alter dommus,alter lubditus eft,alter poflcflbr " ac proprietarius mipe- '^'-"'ort ii«:et. 
rij,alter,nec imperij poflfeflbr, nec dominus dici poteft^fcd cuftos. Idem onHimmdica.h 
nobis iudicandumeftdeiis,c|uosFranciRegentes regniappcliant,qui cmtid«'eft'l^ 
vel obinfantiam,velfurorem,vel abfentiam regiscrearifolent,fiue co- "''^" 

rumaomine,manu,acfigillo,leges, edi6la,refcripta,iuflradenic]iomnia 
Bfanciantur ( vtquidem fiebat moremaiorum , ante lcgem Caroli v.re- 
gis Francorum) fiueregiafigillanomenque regium legibus ac manda- 
tis proponanturmihil enim,aut parum admodum inter vtrunque inter- 
cft,ciim qu£ea procuratore geratur, probantc domjno, ab iplo domino 
gerivideatur'3. At redloresillircgijac regniprocuratoresiunt:(icenim n i- cene.Mc 
Theobaldus Blefen(iumcomes,is quibonus vlurpatur jfeipfumregni wt^dcVcMent. 
procuratorem vocabat Quare cum quid procuratorio nomine impera- ^'^^°'°""'"''^ 
tur,extraregis,autdominiappelLuionem,nonprocuratoris autcurato- 
ris Reipublica; ,fed regis ipfius eft mandatum.Sic enim Senatus Medio- 
lanendsacNeapolitanusabfenteregeHifpanorumomnia cuinfumma 
poteftatercgionomineiubetac vetat:id enimCaroli v.Ca^firisconfti- 
C tutionecaueturhis verbisconcepta:Senatus Mcdiolanenfis poteftatcm 
, habeat conftitutiones Principis confirmandi, infirmandi, tollendi, dif- 
, penfindicontraftatuta, habiiitationes,pr^rogationes, reftitutiones fa- 
jciendi&c. AScnatu ne prouocari poflit &:c. &: quicquidfaciet ,parera 
, vim habeat vtfiaprincipe fi6i:umac decretum eiret: non tamen poffit 
, delidlorum veniamtribuere ,autIiterasfaluicondud;us,reis criminum 
, dare. Ha:c prope infinita potclias Senatui Mediolaned ac Neapolitano 
lege data,non tam regia Hifpani maicftatem, quam laborcm, curas,fol~ 
licitudincm minuere videtur : eiufmodi tamen eft qux facile reuocari 
pofTit. Quid (itantapoteftas legatorcgis aut prarfidi quandiu vixerita 
principefruendapermittatur,nuin eomaicftatem ineiredicemus,cuni 
D fumma (it ac pcrpetua poteftas tributa? alioqui fi perpetuam iuterprcte-" 
mur potcftatemqua; nullum fitexitumhabitura,nulla(it,pr^terquam 
jp popujari &c optmiaiii ftatu,futura maicftas, propterea quod immor- 
talis eft populus, nifi a ftirpe fimui deleatur: aut fi perpetuum interpre- 
temiTr de regibus & eorum ftirpe futura, non effet maieftas in illis regi- 
bus qui fulfragiis populi creatur. Si magiftratus eft annuus,aut qui tem- 
pore definitum habet imperium,is quidem extratempus,aut fponte fu- 
pcrioris , aut per vim imperium retinet: fi vi retinet imperium, tyrannis 
eft: tamet(ityranniquoquemaieftaseft,vt quivioieterpoflreflionialie- 
nx incumbit,tametfi contra lege id fir^pofl^cflio tamen ^* eft,quod fi vo- '^^j^^g^^'^^ 
luntatefuperiorisfummumimperiuminmagiftratu continuatur,non 
tamen propterea maieftatem illi tribuemus,cum nihil habeat nifi preca- 
rio:<juiautem precariohabet,nec donunuseftjnecpofrefTor. Quacenim 



8i L I B E R P R I M V S 

tantafuit vnqLmm vllius magiftiatus poft principem , quanta fuit fupe- 
rioribus annis Henrico 1 1 . Andium duci poteftas a Carolo i x. fratre tri- 
buta? fuitenim fumma & quidem perpetua , fine vlla regalis poteftatis 
exceptione:nontamenfummafuitcum legatus fuiprincipis diceretur: 
fubie^Sta vulgari claufula, qvoad videbiItvr, qu? precariu imperium 
fatis fio^nilicat. Lee^ativero poteftas,a;que ac magiftratuum omnium 
principepra.'fentepenituseuanefcit. Quid fi populus alicui fummam 
perpetuamque,quoad vixerit,poteftatem dederit? fubfiftomam fi pote- 
ftas illa lei^ibus ibluta fine magiftratus, aut legati, aut re6loris,curatorif- 
veappelIatione,necprecari6 data iit,profc6l6iuraeidcmconceftafuif- 
feconfitendumerit:quiapopulusfuafelponteimperiofpoliauir,vtal- B 
teri omnia iura maieftatis fine coditione donaret , perinde vt fi quis pu- 
radonationereifuardominiumacpoftelfionemtradidiflet: tunc enim 

15 i.perfeaa.de peifedta donatio,c6ditiones nullas capit '^, Adbunc modum de fummo 
modo.c. principeIexabiurifconfultoregiadiciturlatafuifle,cumpopuIusEi et 

IN EVM OMNEM POTESTATEM CONTVLIT. Scd fi populus Omnc 

fuum imperium cuiquam tribuat quond vixerit , idqj cum magiftratus, 
aut curaioris , aut lesjati appellatione , huic neque ius maieftatis, neque 
principis-fummiappellario congruit, fedmagiftratus autprocuratoris. 
Etquemadmodummagiftratus qui legato iurifdidiionem ita manda- 
uit, vtnihilomninoretinere auiagere videatur, non tamen in legato 

16 i.s.deoffic. imperandiprohibendique poteftas.aut leg:is ad:io ineft, fed in iplb'^ C 

Proconful. 1. & ^n ^ sjn J 1 ' Ll • 

quiac.i.fokt.de magiitiatu. quod li pr^Eter mandatum quid a^at imperetve, nihil agi- 
offiSmsqufmi tur,nifi ratum habeat quimadauit. nequetamenratihabitiomagiftra- 
'^^"- tus in rebus grauioribus qu^ ad iurifdi6tionem pertinent retrotrahitur, 

vt principis cuius fumma eft in Republica poteftas . Na quicquid a Ca- 
rolo V. Delphinate Francorum regnicuratore geftum eft abfente patre, 
qui captiuusin Angliamabdud;userat, cumpoftliminiopaterrediiflet 
rarumhabuitlesitimis acfolennibusadlis.Siue is:iturcurationisinmo- 
du, fiue iure magiftratus aliena poteftate quis vtatur, fiue ad breu,e tem- 
pus,fiuein perpetuum,ismaiefl:atem non habet,etiamficuratorioin- 
ftrunicnto red:oris, aut legati, appellatio non contineatur: non etiamfi 
patriiE moribus,autinftitutis, autlege,poteftas illadefertur : vt apud D 

17 Heftor.Boet. Scotos antiqua lege ^^^ regni curatioad proximumqueqtve regispupil- 
1 or. cot. li^autquiminor efletannis vigintiquinque,deferebatur,iiscondiriond- 

bus, vt omnia regio nomine gererentur : qucE lex olim abrogata fuit,ne 

periculum pupillo Regicrearetur a propinquis aft'ed:antibus reg^num, 

cuius caufa , Ca^far fceleratum efle licere putabat . Ca:tera definitionis 

propofita: membraperfequamur : diximus poteftatemlegibusfblutam 

congruere maieftati. Nam populus fummum perpetuumqi imperium, 

^Sr^'^''"'* ^" ^'^^^ ' ^^ vita:,necifque poteftatem, legibus omnibus folutam, vni ex 

ciuibus tribuerepoteft,vtquemcunque voletimpcrijfucccftorem de- 

fignarepoflit:& quemadmodum fu*Equifquereimoderator&arbiter, 

ig i.perfcfta.de pt'tedonarepoteft,nonaliaquamIiberalitatisfubie6l:acaufa,qu? qu6d 

moX.c."^ ^"'' itaconfeda eft,vtnullampoftea'^ conditionemcapiat,verapropriaque 

acceptio- 



DEREPVBLICA. 83 

acceptione,donatioappeIlacui^?:cxter:Edonationes quibus innexa eft i? i.idedonat. 

implexaquealiacaura,conclitione,clonationcsnon^°runt:ricquoque, ioi.i.eod. 
'fummumimpcriuconditionealiqua,vellegedatum,rummumnonefl 
nec legibus folutumrnifi lex aut condicio maicftati dida diuinis, aut na- 

tura;lcgibus fitcompreheniajVti fitinRegeTartaroruminitiando:nam Tartaromr^ 
mortuo principe,populus vnum ex filiis optat, aut qui fratris filius fic^ac g^nllZJill 
fublimem , aureo folio infidere iubet : deinde carmme folenni a maiori- 
bus accepto, pontifex, ad regem oratione conucrfa , Nos, inquit, abs te 
petimus ac iubemus vt imperes : Tum rex, Quandoquidem ,inquit,im- 
peraremevuItis,omniamca iuffavos diligenter exequi neceife ell:,vt 

B quemcunqueoccidimandauerojhunc eodcmmomento necari:fum- 
mamque rerum omnium poteftatem,arbitrio meo committi. Ad ha:c 
populusclara voce refpondet,efto. Rexiterum,meavox,inquit,profc- 
cure,pro gladio futura eft:ad hunc fermoncm populus vniuerfusap- 
plaudit. His ita geftis,de fublimi (ede Rex dimouetur.ac viliirimx tabu- 
liEfuperpo(itushumiconftituitur,ad quem Pontifcx orationem con- 
uertens, Sufpice cxlum,inquit,ai:Deum prarpotentem vniuerfitatis re- 
gem agnofce: nam fi iufte imperaueris, omnia ex animi tui fenteiia con- 
fequere : fin muneris cfhciique tui obUuifcare , prxceps ex alto ac fubli- 
mi loco deied;us, regali poteftate ac bonis omnibus ita fpoliabere,vt ne 
tabulaquidemhxc,cuiinfideas,tibi relinquatur.Verbisitaconceptis,in 

C fublime attollitur, & ab vniuerfo populo Tartnrorum rexrenunciatur. 
Ha:ctantapoteftasapopuloregitributa, abomniconditionellbera, & 
planelegibusfolutadicipotefl;,quianihilampliushabet,quam quoddi- 
uinis,acnatura: legibusimperatur,acprohibetur.Interdum etiam confi- 
milisratioacformainregibus initiandis &conferuandisadhibetur,ta- 
metfiiurefuccefTionispoteftatemadipifcantur . Nihiltamenabiediius 
memini.quam quodinCarintiorumduceinitiandofierifoIitumacce- j/^'" "'■^"'^ 
pimus . Extatadhucnonprocul abvrbe Vitiinpratomarmoreuslapis, tw. 
quemconfcenditrufticushomoadquemfuccelforio iure delata pote- 
ftaseft : SicmediusinterBouematrum,&: cquam macietabefcentem, 
conftitutus, circunftantc populo, ducem nouum paftorishabitu vilifli- 

D mo,vna cum principibus, ac purpuratis magiftratibus venientem con- 
fpicatus, ScL^^uonicalingua (ic alloquitur, Qnis hic, incefTu & comitatu 
t»mfuperbogloriatur?hicpopulus,nofter,inquit,princeps:adha;crufti- 
cus, An eft, inquit, iudex? an de patria: filutc folhcitus ? an libera: condi- 
tionis*homo? an eo dignus honore? an rehgionis cultor ? Eft,inquir, po- / 

pulus, ac deinceps erit:tum rufticus leui co.Iapho ducis ore verberato,ab 
omnibusmunenbusvacationemhabct:poftca princeps lapidem con- 
fcendit,& gladium manu vibrans, populo fe intuenti, virum bonum, ac 
iuftumfore polhcetur: tumeopaftorishabitufacrafacit: facris autem, 
rire ac iPiOre foleni peradis,fpeciem iHam paftoris exuit,ac principis ha- 
bitum induens, rurfus lapidem confcendir,fidemque a vaftallis accipit. 
Olim quidem,CarinthiiEdux,Imperatorisvenatormaximusdicebatur: 

Carinthia vero , cum imperio Germaniie !^confufa, Venatoris maximi " ««0 «J'*- 



§4 L l; B E R P R 1 M V S 

munus,&inaugurandiforiTiavetus obfoleuit: Carinthiavero,Stiria, 

Croatia,Gilia,Tirolia,cumAuftriacacliiioneconiuncl;a:funt. Qujrau- 

Ratioimtiandi ((.qi ^^ recribus Arao"onum initiandis tradantur iampridem exoleuerur. 

regis r.igonii. ^^^^^^^^ acccpimus ticri confueuitre-.Pra^tor maximus Aragonu,queni 

iurtitiam magnam appellat,regem ficaffatur: Nos, qui nec virtute infe- 

i-iores,&: poteftate fuperiores teipfo lumus, regem te creamus , his con- 

ditionibus legibufque,vt vnus aliquis plus habeat quam tu poteftatis ac 

imperij. In quo falHt is, qui fcribit regem a populo creatum: Nam San- 

t^ius mas;nus Taraconefi regno Mauros poft annum feptingentefimu, 

quam Hifpaniam citerioreminuaferantfugauit:acdeincepseius pofte- 

nvtriufquefexus,regnum illud lucceflbrioiurehabucrunt. QuinetiamB 

li infpecdq.§. Pettus BelJu2;a",qui de regno Taraconeliaccurate fcripfit,ne2;at crean- 

I0.14.BU.6. di regis populo lus copetere niiiregia gente penitus extincta. Illud item 

nouum & plane abfurdum , vt populi couentus rege fuperiores fuerint, 

15 ina.fpecuio. cLim ipieBclluga''^ confiteatur, necconuocari populi conuentus,ncc 

$.poft nuaiede conuocatos iniulTu rei^is abire polTe . Illud etiam abfurdius- , c]uod hxc 

pacis. in fa. Ji. & oratio haberctur a Pra^core ad cum , qoi lurc luccellorio rcgnum ade- 

d%rthTit£- pf"5 ^^^^^ quiquc Prxtorem maximu creabat, & quoties libcret abdica- 

diai.enat.&exc. reiubeb;;!!:. Nam Matcinum Diddtu m Prxtorem maximumabvxore 

.CertUin.II.q.5. .lirA r-l- ■ «1 1- CL 

Alphonli Aragonum ac Sicukt regis creatum , & ab cade poteltate cxii- 
tit 15 uefu^^"' ^^^ fuifte conftaL-'^ , Ac tametli Prxtor maximus lites &: controuerfias, 

qua: principicumpopulointercedunt dirimerefolet, vci fitin Anglia, C 

vbilitesciufmodimoxacuriamaiorcqu^exPontificis &:patriciiscon- 

flatur,mox etiain ab co magiftratu ^quemipfi iuftitia mngnam Anglici 

vocanc,&peneabomnibusFrancorumiudicibus difceptantur :nihilo- 

minus tamen Rexipfecomitiorum popularium vbique aibiter eft ac 

Cenfor , vt velpopuh rogationes pvobare, vel repudiarepoftit,quod 

15 PctrusBdiu- ipfumdeCaftulonum,dequeFrancorum regibusconfirmant*^:quos 

mu"^iJ.nuTo. etiam poteftatcm abfolutam,ficenimloquuntur,habere tradunt. Quidi 

fiuif"^"''"" autem fit abfoluta,ve] potius folutalege poteftas nemo definiit. JSIam fi 

legibusomnibusiblucam definiamus,nullusomnino princepsiurama- 

ieftacis habere comperiatur : cum omnes teneat lex diuina, lex item na- 

turar-^tum etiam lex omnium getium communis,qua:a natura: lcgibus D 

acdiuinisdiuifirshabctrationes. Concravero ficri potefi:,>:t quisomni- 

bus ciuitatis fua; legibus.ac magiftratuum omniuin impcriis folutus fk, 

quiiura maicftatis non habeat:vt Cn. Pompeius , qui lcge Gabinia legi- 

bus iolutus eiV-'^, cLim imperium ei extraordinem datum ellet inannos 

quinque,vtaducrfus piratasbellum gereret:ncqueenimnouum cft ci- 

uem lcgibus a populo folui , cum id Senatus intcrdum finc populi iuiru 

cwifehanam. '" f^cetet , vfquc ad legem Corneliam^^Xribunitiam^quaScnatus Ro- 

manorumprohibcturquenquam lcgefoluere nifi duceti Senatoresaf- 

18 C'c«o pro fyifi^nt. Naleo-eduodecimitacauebatur : PRi viLEGLA nisi comi- 

domo. O 

TIIS '•^ CENTVRIATIS NE IRROGANTO , Q.VI SECVS FAXlT CA- 

PiTAL EsTo. cui legi derogatumcrat a Senatu. Qui autem vnalege, 
pluribufve, aut ommbus foiutus cftjeorum tamen impcrio quiiura ma- 

ieftatis 



iSPlutar.inPo- 
peio. 



D E R E P V B L I C A. 8^ 

leftatis habent tenetur : etiamfi omnibus patiis legibus in perpetuo fo- 
lutus fit.vt Auguftus : qui tametfi populi Romani princeps efTer, ideft irt' ' 

Repub. omnia primus,populo tamen vniuerfo,in quo Reipubfica: ma- 
ieftas ei^at,mferiorem (e limulans rogationes ad populum l^piffime fi- 
xebat^cupopulus leges iuberet non Auguftus:& m magiftratibus crean- 
dis ciuium manus prehenfabat, vt candidatos populo commendaret. 

Eum autem, qui iura maieftatis habeat, nuUius imperio tcneri oportet: 
quod argute iignificans Tiberius,his verbis ad Senatum , Non aliter, in- 
.quit,ratio conftat , quam ii nulli reddatur , de iure maieftatis differcbat: 
cuiuseftnomodo finguIis,fedetiamvniuerfis,legesdare,&latasabro- 
B garerquod ab eo fieri non poteft,qui alterius iuflis,ac imperiis teneatur. 
Idcirc6 lex ipfa *? principem legibus foluit : legis autem verbo , impe- x. i.Pnncep.dc 
riumquoquefignilicatureius,in quoReipub.maieftasincft. Itaquevi- I£xeod'"'* 
demusin legibus ferendis,exceptionem Icgumomnium, quccle2;ilatx 
contrarice fint ,abrogatoriam,aut fl, cum latalege quadam ex par"te pu- 
gnent,derogatoriam(ubiici3%fiuelegesabaliisrctroprincipibus,{iueab3oi.forma.dcof- 
eode principe lata: fuerint. Id en^m (citu eft , no modo priuilcgia,(cd ne tV.c^tlnui 
Jeges quidem,aut edida,mortuo principe vim relinere (uam,ni(i confe- fuL^.°; i' lu"-' 
qucntiu principii audoritate,vel confeniione tacita/anciatur. Na cum • ■3">n'tc.& in 
BartolusS'adCarolum iiii. Germanorumlmperatorelegatus eiret, vt 'h,.Ejid.ihi'.rer- 

Peruzinxciuitatispriuilegiacon(irmarentur,obtinuitilIudquidem,fed mV^-"'^'^^^^^^ 
C caconditione,vttandiu vim haberent, quoad reuocarenturapofteris 5TBm.°'co7iii- 
Imperatoribus^quibus^etiamficlaufulafubiedlanon fui(rct,pra2iudi- f"t-«''r pr'meu- 

• II • • iV 1 X 1 1 - I 'iir veibo rcges, 

ciumnullum.creari^^-potuiliet. QuamobremMichaelHofpitalis.Fran- nu ucjftrenfis 

C1I- -I r c\- \ t ■ ^ ^ 1 ' r> coii io7.01drad. 

anceilarius,priuilegia, vicoiantti Mauri a Carolo ix.Rege conii.iog. 

concefta^flgillo regiomunire, obftinatoanimo,ctiampetenteRegina, rcSand/v^! 

rccufaiiit,pro«tereaqu6dperpetuamtributorumimmunitatemconti- {'^^"'f''"' Fe- 

' L l 1 i l liii.iirCJ|M.nii.^. 

nerent,contranaturampriuileeiorum,qucEperfonistribuuntur,&con- deprobar.^fH.c. 
lequentiumprincipum poteifcatipra:iudicarevidcrentur:ncquetamen, g^ii.i m procc- 
fi in pejrpetuum concefta fuerint , corporibus , aut collegiis, qux fcmpi- i""f;|,"nuvfon^I 
ternafunt,principislargientis vita,diuturniorafuntfutura, qu:^ fi a po- »'•''''•'■"""• 
pulo , vel optimatum Repubhca, corporibus , aut vniuerfitati in perpe- 
I^ tuumtribuantur ,{empiternaforenecefleeft: autcerte quandiu tiuiras ?; Tranqaii. iti 
illapopuIarif»ftabit.Namcum popuIiRomani maieftasad dominatum 
\fiius, a quo priuilegia peti oporteret, delata videretur. Tiberius ^^' Au- 
quftifucceifor Indultabeneficiaa defundtisprincipibus, non alitervim 
habere voluit,quamfifucce(Ibresratahaberent,cumanteaprincipisbe- 
ne(icium,ni(i ad tcmpus datum e{ret,perpetuum haberetur. ItaCjUe Re- 
gesnoftri, beneficia corporibus&colles;iisiributa, renouare confue- 
uerunt:atque adeo Curiarum omnium iurifdid:iones & imperia confir- ,4 inie iquo.j. 

_. \ t ,- . 1). . 1-1 1 !• tempeftiuuin ai 

mare.Quoa(iprincepsnuliismaiorumlegibusobl!gatur,quonammo- Trebei.i. penuit. 
do fuis obligaretur? nam aliorum quidem imperium fufcipi,fibi ipfi vc- Jo'utde"eft?" 
roimpcrare^* nemopotcft. Nulla,inquit Pomponius^',obIigatiocon- ^^^,,J^j™^i' 
fiftere poteft , quxavoluntatepromittentis ftatumcapit:qu2ecertcra- big.i.fi quisio 
tio,non modo probabilis eft,ied etiam ad perfuadendum necciTariajfci- gl^ ° * ^' 

h 



26 LIBER PRIMVS, 

licct principem fuis les;ibus ac iufTis obligari nuHomodo poiTe. Vt cnini 
^scminiiXui. ponnlices maximoslibiiprismantis 5^ vincire pollenegant Pootiiieij 
duconarcomra iuris interpretes:ita ncc fummusquoquc princcps,imo necmagiltratus^ 
S>rhb.^"ex'«?' aqt priuatus quifquam edicere aut imperare fibi poteft. Hinc ilia la fine 
"'nTi'i'c1i?i'ds l&^Lun omnium ac edidorum fubieda cLuifula , q,via sip nobis 
rap. & ui rcgui. pLACviT, Vtabomnibus intelUcLatur , leges tametd iullas, ab vnius 

cu< licet dc rc-2ii. , /> i i -i 1- • • II " " 

i.b.fi.c.dudc, je iubeiitis voluntate pendere. Sedlegibus diuinisacnaturalibus,p!'incipcs 
prxbend.hb.6. ^^^^^^^^ ^^ populi a^quc obligautur, quas qui pcrrumpere, aut infirmare 
tentabunt,diuin:E niaieftatis iudicia non effugiet.Quod igitur fummum 
in RcpublicaimpcriumlegibusfolutumdiximuSjnihiladdiuinaSjaut 
naturxle2;es pertinet. Naminter Pontifices, isquiiuramaieftatis om- B 
nium opnmenorat,& qui fereomniumImperatorum,ac Principum 
57 innocetius 4- Chriftiaiiorum poteftatemfibifubiecerat^^fummum im.perium eiiis 
LT'"""*^^^^" effe dixit,qui ordinarioiuri, (ideft,vt ego interpretor,patriis legibus) 
cieaiou.cxtra. Jt.rogare potcft . Numigitur princepspatriislcgibus, in quasiurauifi , 
obligaturPDiftindione res opus habct. Si Princeps feipfum iibi iureiuSi 
rando adegtrit , obhgatiQ iurifiurandi , proptcr ea qucu diximus , conli- 
^si.iiirirg-tinra. ftei-enon poteft ^* :cum ne priuatos quidcm teneats? iufiurandum mu'- 

K.ii l'l.ig ). can. . J . I -l r ■ r i-r o. 

luiiuianduin.ia. tua intcr iplos obligatione contrattu m, ii ciu (modi lu nt pncta con ucn- 
J^iA-k quifitif- ta, a quibus difcederalex ipfi patiatur : etiam li pada honeftati confcn- 
darecog.-tf. tanea fint. At fi Princep.s,aheri principi,iurciurando lcgesaie vela ma- 

ionbus latas non violaturum i'c promiierit, obligatus teneiur, fi quid al- C 

teriusPrincipisintereft: iinihileftquod alterius Principii interlit , ne 

40 C3ro!«sMo-ipiequidcmquiiurauit,obligatur.ActametfiAlexanderl!Tiolenfis,om- 

ious^mlmiora fiibus fere commentariis , ac rerponfis ftatuit, pada conuenta, quae nul- 

Aiex.mdrj. |^ ^jj-^^ h.ibituta fui(Ient,fola VI iurifiurandi vim accipere (qux fcnten- 

■41 Alrxiud. coli. ' ' n •! -1 

:.ii^.Ub.6.k Bii. tia nulla vel ratione probabui, vcl autoritate confirmari ^*" pote(i:)nihil- 

Inl.clari.de fidci . r^ . ^- r • 1 ■ o • I 1 • • • J 

c6m.ir.c.& ca- ominus tamen Pnncipes luis edictis ac legibus, quas etiam lurciurando 
rftn!aiomf'°K eonfirmauerint,tenerinegauii'*'. Idem iudicandumrelinquitur,fi Prin- 
p.inormiu. '" ceps iLuatus, 011 id ptomiicrit priuatis. QuodaurediximusiuratcsPrin- 

cap.pro illorura. ' £ ' 1 1 1 ^^~ - ■ n 

dc pr.i;bendis. ^cipcs iis pa(flis, G us cum ahisPrincipibus ,aut fi.ibditis feccrint,ii iufta 

41 B.d.in l.dona- t r . ^ ■ , ^ ■ , r ^ J • ■ f • T " 1 "1 Ul: 

cs. dcdonat.. iint, obhgari, non ideo id ht.quod lurati iunt, aut quia luis legibus obli- 



tionc; 

intcr virum & v 



mcmx.cynus gantut : fcd quia iuftis conuentionibus quifi]ue tenetur, ii quid alterius D 
&B....m i.digna jnferfitifiue iuratus,fiue iniuratus fit:& ex iiidem caufis,q^«ibuspriuatuS 
Bart. sc ciftrenf acfubditus quiioue in intcfirum.fi captifi.!nr,reftitui poteft:nuealiefia 

inl.princt.p'; de r 1 1 ) r r ■ A ^ " 

icg.bus. A.uon. rraudeacdolo, iiueerrore, liue metucircunuentus eit:non tantum m 

ButriOjlmoh.Pa .. 1 . . ^ . . . ,'...... J ; ... * 

normitan.Feh,!. us qua; ad lura maieltatis miminura?,led etia in iis, qux ad priuata com- 
b"t"^ '" '^'^'° modarationefquedomefticasattinent. Atqueineo quidcmpierofque, 
43 PetrusBciiu- j^j-^-| labi ac dccipi ^* videmus,quipa£laconuenta, Principum legesefte 

gain Ipccul.citi. ^ i 'JI ^ . . ^- V. 

44notatinfum- putant,quam quile2;espactionatas,(vteoruvcrbisvtamur) appellani'*?: 

niadccond.c.m- \ r -V ■ ^ !•! I- •l-J^ 

deb.&incap.i.d; cum Icilicet priuceps, rogationc populi legem tuiit, acceptis ob idapo- 
pcnXdmuUn- P'^^'^ pecuniis,vel exado tributo : tunc enim Aragonenfes regem fua le- 
terviruj^vxore. o;e tencri aiuut, ca'teris leSiibus non item :quibus tamen derosare poiTc 

C. Innocctius in » ' p 1 1 n J T 

c.ip.nou.t. deiu- conntcntur,Iublatacaula, propter quamlataiexeit:quod vtverum lit, 
dcVftiou! ' &:ratione'*'f,acaudoritateconfirmaripoflir,nihiltamenpecuniisopus 

eft^aut 



DEREPVBLICA. g^ 

eil, aiuiiireiuranclo/irubciitorLiinterritlegemferuari: vbxenim Prin- 
cipisinftar oraculiefledebet: dignitasautem principis agitur/ivelfub- 
diti ta improbum elle opinetur, vt nifi iurato credi non debeat : vel tam 
auarum,vt pa6la conuenta Imemercede feruaturum non putent. Hdc 
jgiturteneamus,principilcges afelatas fuavolutate,ac fmcfubditorum 
confenfu,abrogare,vel cjuadam exparte legib. derogarci Velfubrogare, 
vel obrogare liccre, ac lemper licuifTe^fi iEcjuitas ipfa id poftulare videa- 
tur:derogatiover6,velabrogatio,veletiamobrogatio5nonobfcurajaut 
ambigua, fedlingulariverborum conceptione fieri debef^J. QuodH 4? BaU.in i.hu; 
nulla legis abrogandx caufa probabilis eft, contra officium boni Princi- bus.clArcindal 
B pis faciat, i\ legem abrogare velit : nectamen obligatione maiorum tc- coniiu' irs!'''' 
netui-^^ nifi quatenus vtilitatem ab iis percepit. Exemplo Iit illud.quod f "p ^'^ '''^■«- 

r 1- nr IaIIT ^, derelcrijtiiglo- 

Aragonenles populiqueitiiuntapud Alpnonlumre2;em,le2;esnumi{- '^'" '"pi"»- 
matumabeo demmutaseiie,raiiavtilitatislpecie,non Imemaximo lub- fraudem. 
ditorum detrimento , contra pa6ta couenta Licobi Fortunati regis Ara- 
goni^eanno m.cclxv.& Petrire2;isanno m. cccxxxvl. quiiuratipO- 
pulo promiferunt le numilmatuleges inuiolabileshabituros:e6qUe no- 
mine , populus leptimo quoque anno a fingulis fingulos exigere Ma- ' 
ranedios,(id efl: duodccimam fere partem allis Romani)eorum quiMa- 
ranediosquindecim incenfu habuerint,&:in:rrariiiPrincipisinfeirc te- 
netur. AtrcgnumTaroconenfehorreditariumeft^&quidemadfuccef- 
C fores vtriufque fexus dclatum:fublata vero caufa legis Iterend^^id eil tri- 
buto, nihil obftat quo minus princeps legem abrbgare pollit . Non eft 
igitur conuentionum:acIegum pcrturbandaratio: cum lex ab eius vo- 
luntate pendeat,qui fummuam in Repub.poteftatem adeptus eft,& qui 
lua lege , lubditos omnes tenere ^^ , ipie vero teneri non poteit : at con- dehg.bus.c. 
uentio intcr ciues, ac principemmutuam habet obhgationem^^ , a qua ^jVoJ;'|g^„'Jf.'''^ 
difcedifine mutuo '^^ confenlu non poteft.In quo g-encre Princeps nihil 49 i.abe|rp:io- 

i ir /-ri 1«i'N ^iril nedepaais.i.ni- 

habet^quofubditisfuperiorJ^^eifevideatur^iliudtatum.quodlubhtacaU h.itamnatuuiei 
faferenda: legis ,in quam ipfe iurauit , nec fua lege tenctur nec ilireiu- ,o'cynus. BaU. 
rando^^ ciuis tenetur . Quanquam Principes benc a do£lrina informati, 5,^"°^^"^ 
nullo Cde iurifilirandi vinculo patiuntur obli2;ari,cum de lesibus agitur, gib.curo.ini.i. 

r ~ c> c' (je colutut. prin- 

D autcertefummumReipublicccimperiumnonhabent. Cur igitur.dicet cip.c. Feim. iri 

,. 1 ^- . . . ^i V/i- j- c.ip. tranflato dc 

aiiquis,Imp^'ator Gcrmanorum j qui Principes omnes Cnriltianosdi- conftitut. 
a^nit.iteantecedit,priufquam initiatus & ficrisaufpiciis inauguratus /ir, ^d/fi'Jei"c6x'pa- 
Liiiurandum prsftare folet,vcrbisaPoritifice Agripineniiconceptis,fe •|°^-j;^'^^^^^^^ 
Ic2:eb*imperiiminiineviolaturu,ciuibusex arquo bono iura datururri: bendis.Aiexand. 
Pontificis maximi maieltatem comitcr obicruaturum, Komanam leii- confii.ii2.&:itf. 
gionem fumma pietatc dcfenfurum,pupillos,egetes,acperegrinos,om- "*• 
ni charitate amplcxuru m. Hanc formulam iurifiurandi qua fe Carolus 
v.ImpcratorobIigauitcuminitiaretur,CardinahsCaietanusadPonti- 

ficem Max.mifiiTc dicirur.Neque id mirum.cum Impcrator Germano- 

ru m Principum legibus ac dccretis teneatur,vt fuo loco dicemus. At e- 

tiam Epirotarum Res^es,ineunte imperio,patriadecretafefeobferuatu- 

• ros iurciurandofpondereconfueuerunt:acfubditiquoqucprincipis,ei 

h a 



<c 



88 LIBERPRIMVS 

maiorummoribus&inftitutis feiuffa £id:uros,Regium nomen (an- 
dura eft,& auguftum,fecl plerique, non tam reipra,quam appellatione, 
Reges funt, vt de Regibus Danise, & Bohemix feriur. Idem quoque de 
regibusEpirotarum iudiciumfaciemus. Neque vero maiorcs noftrj, 
iufiurandum a regibus,vt leges feruarct extorc]ueri voIuerunt.Teftis eft 
fuftHrandum formula, exanticjuis Rhemenfuim Archiuis accepta,quam defcnbere 
PhtitppiA.Re- placct. luliani ad Erigium regem Anno m.lvih. Henricorcgnante '' 
^HenTflHm. XXXII. iiii. Calend. lunij, EgoPhihppusDeopropiciantemox futu- " 
rus rex Fracorum,in die ordinationis niex,promitto coram Deo & fan- " 
dtis eius, quod vnicuique de nobis commilEis canonicum priuilegium, 
&debitamlegem, atqueluftitiam conferuabo ,& defenfionem,adiu-B 
uanteDomino,quantumpotero exhibebo,{IcutRcxinfuoregnovni- " 
cuique Epifcopo,6c EcclefirE iibi commiflse per recSlum exhibere debet: '* 
populo quoque nobiscredito,me difpenfationemleguinfuo iurecon-" 
liftentem, noftra audoritate concefTurum. ConfimiHs eft formulain '* 
Bellocafliorum Bibliotheca , & eiufdem Rec;is: vtraque ta-men Pontifi- 
ciumaliquidfapit, Atego formuIa,qua nihilpurius acmeliusfieripo- 
teft, exantiquiflimisBibliothecse Gergobiorum Archiuis excerptam, 
omnibus Regibusadintuendum &ad imitadumproponam. lurocgo " 
' perDeumornnipotem,acpromittomeiuftere8;naturum:Iudicium,x- " 
quitatem,acmifericordiamfa(fLurum:qua:certe formuIa,ex ipfiusHie- '' 
51 cap.?. remia: ^* verbisexpreflavidetur. Ego, inquitDeusfempiternus, quifa- C 
cio iudiciurrijiuftitiam, & mifericordiam, & iniisfummam capio volu- 
ptatem. Qua: formuliE fatis indicant, iufiurandum non it.;i pridem typis 
excufumincolibello quiinfcribitur Regis initiatiopopularifermone: 
Sacre dv roy. abantiquaformulavaIdediuerfumefIe:in vtroque 
tamen, nullaeftlegisergaprincipem obligatio pofita. At neregesqui- 
dem ipfos , Hebrirorum populus,nec Samuel in Saule, nec item Hclias, 
aut Helifa;us in regibus renunciandis vllaiurifiurandi obligatione illos 
deuinxerunt: nullatamenex omnibus formulis efficacior vifa a->.ihi eft, 
quamHenriciAndium ducis, cum PolonixRcxalegatisrenuciaretur, 
his verbis concepta: Ego Henrichus Rex PoIonix,&c. luro Deo omni- " 
potenti, quodomnia iura,hbertates ,priuilegia publica & priuataiuri D 
communinoncontraria,EccIefiis,Principibus,Baronibu5-,nobiIibus,ci- " 
uibus,incoIis, pcr meos prsdeceflbres Reges, & quofcunque Principts " 
dominos,RegniPoIonia;iufteconcefla, & quxin interregno decreta** 
funt, feruabo, iufque omnibus incolis more maioru reddam. Ac h qui- " 
dem (quod abfit) flicramentum meum violaucro, nullam nobis in- " 
cola: regni obedientiam prarftare tenebuntur , &c. fic Deus adiuuet. '' 
Ha^cformulanonregiam maieftarem,fed Principis,(ideftinRepublica 
primi) conditionem iapit. Quantum vero ad imperij leges attinet, cum 
fint cum ipfi maieftate coniund:x,Princeps nec eas abrogare,nec iis de- 
rogare po(funt:cuiufmodi eft lex Salica,regni huiusfirmiftimum funda- 
mentum : quod filegibusimperii derogatumfit,hocfarcirifoIetama- 
giftratibus, mortuo principe, fiquid erit contra leges imperij decretum, 

aut de 



D E R E P V B L I C A. gj^ 

.lutdeiurc i-naicHatis deniinutum^aut dc prxdiisad Rempublicam per- 
tinentibusvfurpatum. Hic obiiciet aliquis,Hcnrichum v. AncTloium 
Rcgem,cum Cathaiinam Caroli vi. filiam fibidcfponderct, & Franco- 
yumrexrenuciarecur, lureiurado promiliirclibertarcm,ac maieftatem 
Senatus Francorum ie minmie violaturum , ac modis omnibus operam 
datunijVtius a maglibatibus,exlegum pr^lcripto^dicereturtfic enim iu- 
raiTediciturannoM.ccccxx.A.D.x.Cal. lanuar. Sedhocideofadum 
eft quodpcregrinushomo inhuiusimperij ,rceptra,c6traleges&: inlli- 
tutamaioruminualii]et,&-Carolum vii.quem per Scnatumparricidij 

damnari,acregniiuremdignum,propalamincuriaPaririorumdcclara- 
B n iuflilFetdegibus autem municlpalibus qua: de lurc priuatoru latx funt, 
non aliterapud nos dcrogatur,aut fubrogatur, Cjuam cuiurcjuc ciuitatis 
ordinibus conuocatis,P6tilicibus,inquam,nobilitateac plebe, & vnum 
in]ocum,pcr duumuirosaprinclpedatos,]egitimecoa(5tis:neqi tameii 
Princcpsiislegibusmuniclpalibus,aut comitiorumiufFragilsobllgatur, 
quo minusiisderogarefuo iure, fiveiit^poirif.idquemaxime^fiarquitas 
ipla poftulare videatur . Atque in eo quidem Pnncipis maieftas elucct, 
cumpopuli trlbus& ordines, humili habiiu ad principem rogationes 
ferunt , nec vllam Imperandl prohibendive, ncc fufl-ragiorum potci1:a- 
tem habent : led Princeps arbitrio fuo, ac voluntate, omnia moderatur, 
&'qua;cunquedccreuit,ac iuilit,ca]e2;um vimhabet. EorumigiturjOui 
C Princlpcmimpeiio populariteneri, & quidcm libris peruulgatistradur, 
ininuendaopiaioelbid cnimicdltiolishominibusadresnouandas ma- 
teriam prn:bet, acRerumpublicarum pcrcuibationcmalFert. Nequec- 
nim vllaratio probabjllsadducipoteil:, curlubditiprincipibusimperet, 
autpopularibuscomiiiis vllapotcftastribuidebeat, pr^tcrqua inipfius 
Principls miantia, vel furore, vel captiuitate : vt ci procurator, legaiulve 
comitioru iuftiagiis crcaripolTit : alioquiii Reges legibus comitiorum 
acpopuliiuiiis teneantur, inanis cft lilorum poteftas,inane reglum no- 
men ^uturum:nec tamen fub tali Principe Refpublica populatis clle po- 
teft,fed optimatum,aut paucorum coctus,in quo leges ac cdi6ta, n6 eius 
qui pra:eft,fed eorum qui xqua potcftate fuftragium habcnt, audorita- 
D teac nomine imperantur, qui tame fuplices tum vniuerii,rum iinguli ad 
principem rijgationes ferant , eique fidem ac obedientiam pra^ftare fc (i- 
fnulcnt:qua:omnia tamabfurdaiunt,vtquid maxime non facile dici 
poirit.CumenimCarolus viii.FrancorumRexapudTuronenfescon- ConUenm 

I ^ , r ^ C rrar.comriii 

uenaishaberetannos circiter xiiii. natus,tamc^linunquarnantearue- 

rat,necpofteaextitit, tantacomitiorum, quantaillistcmporibus,pote- 

ftas , nibilominus Rellus orator populi,ilc orationem qua: typis excufi 

„ cft,ad Regem co'nuerfus,aufpicatur: Altiirimc, potetiflime, Chriftianii- 

:,, liraeRcx,Dominenofternaturalis,acvnice,veftrihumlles,acobcdien- 

„ tiilimi fubditi &c. qui huc vei1:ro iuifu venerunt, fefe iiftunt coram vo- 
„ bis,in omnihumiiitate,reuerentia, & fubiedione &c. mihimandatum . 
„ eft ab vniueriis,&: iingulis,vobis exponcrebonamvoluntatem, affe- 
5, dlionem, & firmiirimum animipropofitum,quodhabct vobis ferui^^dij 

h 3 



5>o LIBER PRIMVS 

& obediendi, ac fubueniendi in omnibus vcftris negoiiis , ac voluntati^ 
bus &c. In fumma omnis ilia oratio nihil aliud habet,quam perpctuam 
voluntatisomniumerga regemtcftificationcm, & fupHcem obedien- 
tiam ac fidcm.Eadem fere eil apud AurcUos in comitiis habita oratio ad 
Carolum ix.re2;em,cum tamen vixannumvndecimumattigiflet. Nec 
ahterHifpanorum conuentushabentur,quinetiam maior obedientia, 
acmaiusobfcquiumregicxhibetur^vtvidereeftinadionibuscomitio- 
rum, qux habita funt Toleti, ab rcgc PhiUppo , anao m. d. i. i i . cum vix: 
Com?m Hf annum quintuniacvigefimum impleifct. Regis autcm Hi(j3aniad ro- 
jfanomm. aationes popuU refponfa, cadcm formula,qua;apud nos conccptafunt, 
hisverbis, volvmvs, decernjmvs, statvimvs. Quinetiam tributi B 
genusquoddam,apudHifpanos sERViTivMappeHatur.Exquopcrfpi- 
5j Petrus Beiiu- citur cos falH 53 qui reges Arrao;onia: lacobi Fortunati^^^^beneficiis dero- 
^^"'an^i^''"- crarepofrcnegant: vteniminancfuturumerat bcneficium poft lacobi 
niKum^lnuo m" fegis occafum,nifi fucceiToris audoritate ftaret : ita quoq^ ncceflaria eft: 
''^''m''". r confequentium rcfium findio , cum xquahbus imperare cx lecre << ne- 

55 l.illcaquo.5. \.- ^ ^ r A I -C ^ \ 

tcmpeftanim ad mo polut. Ac tamctli conucntus Anojlorum , oui rere altcroauttcrtio 

Trcbci.ff. *■ \ \ ■ r ■ -j rr.. 

quoqueannohabericonlueucrunt,maiorem quadamprxie rcrantpo- 

puUpoteftatem, vt fere populi omnes ad Aquilonem pofiti, iibertatem 

quandam fpirant:reipfatamcnpopulusAnglorumfuplcxadregemro- 

5^ mcnfeofto- gationcs fcrre confucuit. Cumautem populusannoM.D.LXvi.^^com- 

muniomniumconfenfionc dccrcuiflet, nihil in comitiis agere priuf- C 

quam Regina fuccelforem impcrij de{ignaflct,eique denunciatum eflct 

comitiorum dccretum , refponfum tamen ab illa tulerunt fcpulchrum 

ribi,priufquam inoreretur,non eirc fodiendumtncctamcn illorum con- 

^ filiisacdecretisvllumforelocum, nec ccrte decrctis comitiorum ac- 

quieuit.IamvcroconuetusAnglorum nccadmitti^nccdimittipolTunr, 

nili Principis edido, pcrinde vt apud nos , & Hifpanos licri folet : quod 

latis cft argumenti,conciliaeiufmodinullam habere impcrandi,prohi- 

bendive potcftatcm.Hoctamen nngularevideripoflit,qu6d,qupclegcs 

populi rogationc,acPrincipisiuflu l'cruntur,nonaliter quam populico- 

mitiis abrogari poifunt . Id cnim Dellus Angloru in Gallia legatus mihi 

confirmauit : idem tamcn cofitetur lcgem probari aut rcfpui confucuif- D 

fe contra populi voluntatem , vtciinque Principi placucrif . Et quidcm 

Henrichus vni.Rex,fummarcgiaque poteftate,comitiorum decreta 

vno verbo fuftulit:tametfireges Anglorum nonaliterinitiantur,quain 

fi iureiurado promiferint fe leges patrias minime violaturos:quocl quar- 

Ic fitjfitis explicatum opinor, At obiici poteft tributa tcmeraria , necar 

pud Anglos,necapudHifpanos impcrari,necimperatafolui, nifiordi- 

num confenfuid fiat:idque Eduajrdi, i.Regis Anglorum, veterilcge ca- 

uetur,qua populus aduerfus Principem , quali clypeo quoda fe tucri fx- 

pe vifus eft. Ego vero cxteris Regibus non plus in eo genere, quam Re- 

gibus Angloru licere puto:cum ncmo fit tam improbus ty rannus,quia- 

liena bona diripcre fibi fas eiEc putet:vt Philippus Cominius,fe in comi- 

tiis Turonclibus difleruiftefcribit, fi tamen vrget Reipublica: ncceflitas, 

qua: noij 



DEREPVBLICA. ^, 

quxnonpatiaturcomitiorum vocationcm l-iabcri,non eft cxpctcnda 
conrenfio populi,cuius {lilusagitur,qua: poftDeumimmortalcinPrm- 
cipisprudcntiaconfiftirircderitdetoto genere tributorumacve^io-a- 
Jium difTcrcndi locus. Reges quidem Anglorum , tcrtio quoquc anno, 
iamindeabHenricho i. «^ Regctributum cxtraordmcm aponiilo pe- ''" p^Wo^u^q 
tere & obtmere conlueucrunt : nam Elizabctha Angloru Regma quin- run. ■ 
gentaaureorummillia populiconfenfu cxpi-efTit^anno M.D.txx. (vt ifi 
HifpaniaquoquemterdumHericonfueuit) quo o-encre tributi cxi"-cn-v 
di iam multosannos abftinuerat. Hic tamen aliquis obiiciat , Thomam 
& Henrichum,ex illuftri Hauardorum gente,capitis damnatos fuillc, 

B idque populi comitiis ac fufFragiiSjpoftuIate Hcricho v 1 1 1. Rege: quin- 
etiamHenrichusvi.RexiifdemcomitiorumfuftragiisdamnatusclL: ac 
id fad:um eft in curia fuperiore, ordinum Pontificum inquam, ac nobi - 
\\\x 5c rogatione curia: inferioris,vbi plcbis legati confimili ro2;atione ac 
decretodamnatifuntcomitesNorthumbellandus, Vefthmellandus,& 
c^tericoniuratorumprincipes,quiaduerfusRcmpubIicamarmaccrpe- 
rant'^. Non fuit igitur in populo iudicandi poteftas,fcd in curia maiorc, ^* ^"'■'° '571. 
datisaPrincipeiudicibus extra ordinem : alioqui omnes populi lcgaii 
quiadcomitiaconuenerant,iudicijparticipesfuiftcnt.Rcftatilludquod 
magis ambiguum vidctur : cum enim Maria Anglorum Rcgina Philip- 
po Hifpaniarum principi nuptura effet, conucntus ?? habiti funt vt po- 1? jnno im.at- 

C pulus pacta connubiaha probaret: hc autcm popuh decrctu ccncepturn 
cft. De paitis fponfilibus Maria: Anglorum Rcgincc cum Philippo Hif- 
paniarum principc,Senatus , populique Anglici ordincs, in palatio Mo- 
nafterienh (imul coa<5ti,itadecreueruntitaquefanxcrunt.Primum om- 
niaimperia, facerdot^a, magiftratus,curationes a:qu^ acfru<£tuspmnes, 
dc prouentusagrorumfifcalium, vecligaliuin, tributorum,ac tctiusx- 
rarij publici , & qua:cunque vidiuramaieftatis pertincnt, placctordini- 
bus vnius Regina: arbitrip ac yoluniati rclinqui : nec contra.diis nuptiis 
fceptra regni, ftuTimamve poteftate , .qua:que Ic2;ibus Anglia: benehcia, 
maritisab vxoribustribuuntur^^^pcnes Res;em ,fcd omnia in Rco;ina: '^o vuie;iappel- 
potcltate rutura. Pmniaautcmedicta,dccreta,teges,rclcripta,coniun- dAngictcrrc 

Do • r» • T» • • -1 • • « ■ / r 1 ■ qiium niaritu^T- 

utisRegisac Regina:nominibus concipi,&; vtriulque manu ac chiro- fumfruaumbo- 

grapho, (igiyoquercgali confirmariplacct, catamcn Icge, vtfolius Re- ^°^''' "^*""' ^*' 

^ina: audioritas, iine Rcjrc fufliciat ad lcgu m & edii5torum landiioncm: 

Rcgis autem folius au(5toritas nullum fit habitura pondus aut momen- 

tun^Ha:c ad vcrbum ex aiftis pubhcis, Latinc reddidimus, vt omnes in- 

telligant, habere quidem ordinesAnglorum aujdoritatem quandam, 

iuravero maieftatis,aclmperijfummamin vnius Pricipisarbitirover- 

fari.Legumautemacedi£torum probatioac publicatio, qus in curia, 

velSenatu fierifolet,non arguitlmperij maieftatem inSenatuvelcuria 

ineffe^fed audoritatis fpeciem, fine qua, vel in rebusa Senatu iudicadis, 

vel mortuo priincipe,leges ab eo lata: in dubium reuocarentur.Hoc igi- 

turtcneamus,Principismaicftatem,nec comitiorum conuocatione, 

necSenatus populique pra:fentia minui : etiamft vi.deamus principciT> 

h 4 



52. LIBERPRIMVS 

pleraque vniuerfis tiibuerc,qux Gngulis dcneg;arentur,aut non ita faci- 
le tribuerentunvel quia (ingulorum voccs minus exaudiunturjquam v- 
niuerforu m: vel quod princeps alicnis oculis & auribus vti con{ueuit:in 
comitiis vero , populum videt, auditque pe.r refe, ac pudore,vel rcligio- 
nis metu , vel natura: bonitate , coadius iuftas rogationes admittit . Ex 
quibus cfiicitur fummum ius maicftatis in eo potiflmiLim verfiri, cum 
non modo fmsjulis , fed etiam vniuerfis Icges dantur, iifque imperatur. 
Sa^pe vidunus,{ine ordinum conuocationc,aut con(enfu,leges a princi- 
pe abrogatas. Ncque id nouu : nam ante Philippi BcUi artatem,qui iudi- 
cio vicerat, nullas moribus Gallorum expenfas terebat , cum fatis cflc ar- 
bitrarenturfummam rei qux in controuerfia fuiffet adipiici^' :quod e- B 
ei comr.i.i.eum ^j j£^q {bblatum cft {inc populi aut comitiorum roc^atione.Lex item,qua 

quedcludic.ft. \ii. n ■ i 1 n_ 

roeminsE a publico teftimonio more maiorum arccbantur, abrogata eit 
aCarolo vi.Rege finepopuliconfenfione. Ncque modo arquumeft, 
fcd etiam nece^TariumJeges in principis arbitrio perinde cfte,vt in pote- 
ftate gubernatoris ipfa gubernacula, qua: eifent inutilia, ni{4 ad omnem 
ei^lifacie & oportunitate moueri & couerti po[renr,vt rectiftime Sextus 
Cxcilius dicere folebat : ne ipfi nauis cii gubcrnatore prius naufragium 
patiatur ,quam vediores conlulipoflint. Quod {imagiftratibusinter- 
dum ea poicftas , cogente Reipublic^ neceflitate , tribuitur, vt dc Pom- 
• pcio diximus, quanto mao;islL]mmo principi nccefnirium ? Ob id enim 
AuguftuscumM. Antonij copias ad A6lium fugaffet^lcgibus lolutus C 
eftdSenatu, tamet{i,nequefegiam, neque{ummampotcftatemhabe- 
ret,vtfuolocoplanumfaciemus. Poft etiam, Velpafianuslcgibusnon 
modo a Senatu,{ed etiam a populo folutus cflc dicitur,& fumma pote- 
ftas omniseftm cum tranflata lege regia,qujedeimperiocius latame- 
tfiini.i.Jecon- moratui^* .. qu^que marmorcis boidibus mfctipta, Roina; extat: ouan- 

ftitut.pnncip. .1 • 1 ■ rr \ ■ J I 1 C fC 

quam ridiculumvideripoiiitlegcm rcgiam ad populum latam tuilic, 

cumTiberius iuracomitiorum acfuftragiorum ab Augufto plcbi reli- 

<S5 Tacitus & d:a,penitus ademiftei^^.Qiiod {i ncce{leeft principem aut optimaf^cs qui 

Tiberio. legibus praMunt cndem obli2;ari,nec lcges lubere polie,nili prius a Scna- 

tu fuerint,aut a populo probat2:certe linc Scnatus,aut populi confcnfu, 

<4i.nihiitin.v nou potcrunt ^'^ antiquari, quodtnmen in Rcpublicapopulariiierinul- D 

turalcdciegul. t n. ^ 1 • C r\ ■ ( C 11 - /T^ 

io modo poteit , cum populus vniuerlus libi leipium obligt^re no poliit: 

«jPiutar.inM.v curergopopulusRoman. iurabat in leges?'^^ IdaSaturninoTribunfc; 

TioAppian. 1 . . pj^^i^ initium accepit , vt legibus a ie latis ard;ius Patres obligarct : quod 

€6 hb. 57- deincepsin omnibusleo;ibusfi(5lum fcribit DioNicxub^^.Scdaliud eft, 

vniueribs,aliud{inguIosobliga're:ciuesquidem {jnguliiurabantin le- 

ges,vniuer{inoniurabant:quia{ingulivniuerforumimperiotenebatur. 

• " luliurandum vero ab vniuerfis ficri non potcrat: cft enim corpus quod- 

dam vniuerlitatis a {ingulis porcftate, & natura diuifum, deinde Iu{iu- 

randnmconcipitura maiore poteftate, nihil autempopulivniucrlitate 

in Republica populari maius efle poteft: at in monarchiatum lihgulici- 

ues,tum vniucrfiiurantinfidcm vnius I^^rincipis , qui poft Dcum im- 

mortaleQbhgaturncmini: eft cnimufliurandi eavis,vt iscuiprreftatur 

femper 



DEREPVBLICA. ^^ 

femper fit fuperior : ac proptcrea vaflallus dat quidem, nec tamcn acci- 
pit fidem,licet patroni ac valTallimiitua fit fides, & tuenda: falutis ac di- 

. gnitatisvtriufqueobligatiQ contradla. Quodfi verii eft rummiim prin- 
cipempoft Deum artcrnum nullius iureiurando teneri,cur Traianus 
Auguftus ftans & eredus ante confulem fedcntcm,iurauit in lc^cs?Du- 
plici ratione id fadtum videtur:altera quidem, quod adeptus cofulatum, 
vna cum principatu,more Confulum iurauit, ineunte magiftratu Con- 
fulari, quodiufiurandum ab omnibus magiftiatibus Calendis lanuariis 
pra:ftarifolebatinCapitolio:alteraratioeftqu6dImperatoresRomani 
fummaminitiopoteftatemnon haberent,fed principes tantum appcl- 

Blaretur,ideftinRepublicaomniuprimi,(|uarReipublicarformai'Rirj- 
cipATvsnonMonarchiavocatur: principatusautem Ariftocratiarfor^ 
madicitur,inqua vnus cxteris dignitate prior eft,vt apud Venctos: 
Imperator enim feu princeps Romanorum, audoritate quide cjeteris, 
nonimperio,pra:ponderabat:fedmaximapars, prolegitimoprincipatu 
tyrannidemexercuerunt. Idautemfatisintellcdumeft,impcranteCa- 
Jigulacrudelilfimotyranno, qui ciim regesexterosac populiRomani 
focios ad coenam admififler,de dignitate inter ipfos oborta contetio cft, 
quibus vt filentium imponeret , hunc Homeri verfum cx Iliadc vlurpa- 
^^^^«"««^«'■''•'«'"Au^ifl/pav/B.ftjKfl/frtyocerajfti^a-rjxtvi.Parum^inquitTraQ 
fuit quin fpeciem principatus in regnum conuerteret, & capiti diadeiTia 

C circumponeret.Nain principatu,pr^tor,feuprinccps,quic^terisprxcft, 
fummam poteftatem non habet, vt poftea de Venetorum ac Gcimano- 
rumRepublicadicemus. Actametliplerique Romanorumlmpcrato- 
res fummam poteftatem inuafiftentjac populo libertatem variis fraudi- 
bus extoriiflent,Traianus tamen tata naturx bonitate, cceteris omnibus 
pr^ftitiffe dicitur,vt mirum videri non debeat,fi iuraret in leges, vt fcili- 
cet c3Eteros ciues fui cxemplo ad leges obferuandas inuitaret : fed nullus 
exImperatoribus,ante Traianumiurauitinleges. Itaque Plinius,qui 
PrincJ^^is opt. max. laudes pannegyrica oratione complexus eft , excla- 
mathuncinmodum:Rem,inquit,nouam& nijquamantehacauditam, 
luratis per quem iuramus,& fub occafum Imperij Theodorichus vt Se- ndeloctimai 

TN i7 r, \ ■ r ■ ■ '-r ■ CL ■ \^ Z'eri>itm,crhHC 

D natus populique Rom. gratiam amDiret,Lccc,inquit, 1 raiani noltricia- ,ranfcrihe. 
rum fcculis r^paramus exemplum:iurat vobis , per que iuratis : fic enim 
Caifiodorus. At vero fimile eft , cceteros principes exemplum illud imi- 
tatos fuifTcetiamii plerique ha;reditario iure fummam poteftatem adi- 
pifcantur. Horum tamenplerique vcrfus Scythiam& Aquilonem, ita 
concipiunt iufiurandum,vt de maieftate plurimiim detrahcre videatur. 
Et ccrte Danorum optimates ac patricij, ineunte Federicho Danis rege 
principatum,intercefrcrur, nec prius illum initiari aut a Pontificibus in- 

augurari permifcrunt, quam iurafTet fe nullii ex nobilitate capitis dam- 
naturum^^iutprofcripturum,fed iudiciumSenatuirelidurum,nobi- «7 anno w 
lesitemomnesin fubditos,fua; iurifdidioni vita: ac necis poteftatem 
habituros, idque cxtra prouocationem,nec principcm muldtarum par- 
ticipemfuturum:necitemhonores autimperia priuatis daturum,lea 



.54 L I B E R P tl I M V S 

hoc in Senatus poteftatc futurum. Ex quibus efficitur Federichum, Da- 
ni^ quidem principem elle, Regem non efle^nec iura maicftatis habere. 
Conlimile iudurandum antea extortum erat a Federicho huius auo, 
cum belkim.ger^ret aduerhis Chriftiernu quiregnoexa6buseft,acpoft: 
exihum diuturnumreuerfuSjtandem incarcere,vbi annos xxv. exege- 
ratjdiem extremumobiit. AtneFederichusiSjquinuicprincipatum ha- 
betiuliurandumimpuncviolarepoftit, Optimates ac Pontifices,cum 
ciuitate Lubeca , & Polonis Rege foedus inierunt , qui poteftatem non 
muko niaiorem quam Danix princeps in {uos iiabuifte videtur: ex duo- 
bus autem alterutrum necefle eft,fcihcet principem qui iurat in leges pa 
trias,aut non haberefummam potell:atem,aut perfidum efle>,fi vel vnam B 
legem abrogarit: vtcertelegesinterdumantiquarenon mod^ vti]e,fed 
etiam neceltarium eft,pro locoru m, temporum, ac perfonarum inffnita 
varietate: aut fi demus principem quidem legibuslolutum iri,fed iis c6- 
ditionibus ne legem inconfuko Senatu populove iubeat , etiamh con- 
traScnatuspopulivedecretumlege ferre poflit, necefle erit principem' 
iureiurando, quofeipfumaftrinxeritaSenatupopu!ovefolui:ackibdi- 
tos viciflmiquiiurauerintinIeges,tum{mgulos,tumvniuerfosaprinci- 
pe iurihurandi obligatione liberari, ne perfidi habcantur. Ita liet vt Rei- 
pub. maieftas mox in hanc, mox in iliam partem inclinet, nec habeat vf- 
quamlocuminquo conlifterepoflit:quibus pofitis abfurditatesinnu- 
merabilesinRepubhcaconfequentur,qu2e,cumiuremaieftaris,totara- C 
tionepugnent. Pleriquetamen itaftatuunt,& quidem iiquiplusineo 
genere faperelibi videntur,principemin leges patriasiurareoportcrci 
Qux quidem difcipIincT iura maieftatis , qux facrofanda efle debent, o- 
mnino labefadlant & conuellunt j & vnius poteftatcm, cum paucorum 
populive imperio conturbant, quofit vtpleriqueprincipes ^qui^quod 
propriumhabent, libieripifentiunt, ideftlegumciuilium poteftatem 
diuinasacnatuti^Iegesaudacius perrumpant,aut legibusnatursacci- 
uihbusad^quatiSjVtrifquefefoIutoseflenrbitrcntur.ExempIisigiturca 
qua; diximus illuftrare placet,vt omnis hxc difputatio planius ac mehus 
intcIligatur.MoribusPerfirum acMedorumlcgesaRegibuslataslem- 
piternas fuifle apud Danielem*^ ter repetitumIegimus,actametfiRex D 
LexMedori. Mcdorum fuplicio prophetam cximerc vellct,qui fraud?m capitalem 
admilifle dicebatur^nihilominusa principibus prohibitus eft,cum dicd-- 
rent moribusmaiorum cdidlaregisimmutabiiia efle oportere: quibus 
cumRex inuitus,vti videbatur,acquieuiirct,DanieI ad bcftias daniiiatus 
eft,& Leonibus famarlicis obic^tus . Quod li non licuit Regi terrarum 
^ potentillimo fuis legibus derogare,profeci:6 fubuerti oportet ea,qux de 
iure maieftatis iecimus fundamenta: ncqueid tantiim in rcgno,vcrum- 
etiam in pypulari ftatu- Nam Thucididcs bclli Pcloponefiaci origineni 
exeocoepiflelcribit,qu6dAthenicn(iumlegeMegarenfcs ab Athena- 
rumportu prohiberentur, in quoiuragentium violariMegarefesapud 
focios querebantur. ItaqucLacedarmonij^Iegatos Athcnas miferuntj 
<jui ab Athenienfibus peteret vt lex abrogaretur. Ad ho^c PeriGles,cuius 

in Re" 



«^ Dinielis 

eap.tf'. 



.'.T.at. 



I>E R E^P V BtLiI OA. 3,5 

in Republica tumma:ju.nc erga pp.pi^lii m gratia & aucloritas fuille dici- 
tur , rcfpondit moreamaionbL)^.acccptQ leges apopulo probatas, & ad 
columnam publicari\apporitas.%liiut>ibilcs c/rcf.rex quo eo 
populum Athenienfem noii, mQ>io (ui$ ., (cd ciiam maioriimlcgibus o- 
bligatum fuilTe. Qi^inetiam Theodofius AuguRys , leges ^j^ latas non 
alitervimhabere voIuit,quani,fiprobaventur Senatusdecrc^^^^cujiSe- '^* '•*>"'"»"« <*« 
natores.omnesaccjuieuil]ent:.coniimile eil iUudLudouicixi, rqgis in ^' "' ' 
lege, C]uam de ordine equeflritUlit, nc fcilicetregibellumindicere, aut 
quidaliudquodadReipublica^rummampertincat, fine equeflris col- 
legii decretOjfurcipere Iiceret.Qdp iit,opinor,vt noftris rap.ribus edi(^a 

B regianon ante vim habere videantur ,quam in euria maiore cuiiiCqut? 
prouinci^E patentibus portis prornulgata,idque rogatione Procuraioris 
iiicijdeindecuriarum conrenhonef.uerint comprobata. hiAngliaycro 
«loribusantiquisreccptumeflvne.legibus quse $d Reipublicx flatum 
pertinentjocus fit.niri de ordinum confenfufcraritur^''. ya^carsuracn- ro Poiydonu 
taytverifimiliafint,nDntamenefficiuntvt aiuicepta fcntentia, &poU-. 

' tica diiciplina diicedere debf amus.Nam qua: dc Medorum moribus,ac 
regiapotefl:ate,in legibusabrogandis obiiciebantur,faira,.& in gaput 
Danielis ab aduerfariis excogitata fuiile planum eft, cum iniquc apim.o 
terrent fapientia quidem & ilirpe rcgia clarum , fed tamen peregrin-iin) 
principem,in iumma &c gratia &:au(Storitateplusc?teris valereapud.ie- 

C gem,qui vel hominum improborum calumniiscircunucntus, velperi- 
culum facerc cupics , num Deus Danielis homincm morti ercpturus ef- 
.fet^illumadbeftiasdamnauit. Cumvero admirabilem Deipotcntiam, 
&c in fuosbenignitatemPrinccpsexpcrtus fuillet, Daniclis aduerfarios 
leonibuslacerandosobiecit :inquocerterc2;em legibus d felatis fupe- . . 

riorem efTe exitus comprobauit. Cofimili exemplo Darius,is qui Mne- 
monvfurpatur,legem,qua ludxosomnesaftirpedeleriiufTeratjHcfte- 
risrogatione^^antiquauit.QjJsveroPericleslegatisLacedemomorudii^'^^^^^'^" "i 
refporjdit,nontam ad rei veritate,qudmadfpeciem,abeo quxfita funt, 
vtbelligercndi occafionearreptaaduerfariorumaccuiationes , & iudi- 
ciorumvimeluderet^vtverifTime TimiEusac Thcopopus fcripferunt, 

D necPlutarchusab eafentcntialoni^iusabefl.nec illam refellit. Atlegati 
Lacxdcmoniorum Periclis fophifma Laconico diderio reiecerut, cum 
]%gem,qua: de colona pendebat,non tolli,fed conuerti poftularet.Nam 
fi Athenienfium legcs im mutabiles fuiflent^cur tantaapud iilos varietas 
&:in^nitaslegum,quas perpetuis magiftratuum rogationibus iubere 
confueuerdt7*,vt vcteres,nouis renafcetibus antiquarent? Sed Periclem ^\|)5o"Dema 
]egatisSpartiatarum,faliaproveris impofuiiFe planum fit exoratione fthenc.ph 
Dcmoftheiiis qudhabuit aduerfusLcptinem,quiIegemtuleratadpo- 
pulum , ne cili priuilegia deinceps irrogarentur, vtque capitale eflet iis, 
qui priuilegii extorquendi caufa, aut de lege abroganda,rogationem ad 
populumtuliflent. Demoflhenes Leptini acerriraereflitit, ac perrecit 
vt rogatio antiquaretur:cum aperte docuiffet hac lege populum fua po- 

teflate omnino fpoliari, necfcilicet deinceps vlium beneficium.autim- 



TIO- 

ocio« 



^s L IB E R P R I M V S 

munitatem merentibus tribuere, aut legesa fc latas, fi Reipublicse vtili- 

tas id pofceret , abrogare pofTet. Erat etiam adio popularis apud Athe- 

nienfesaduerfuseos, quirogationemlegibuscontrariam,adpopulum 

7} Demofthen. fej-gbjint/J: non tamen hululmodiacftione ma^iftratibus aut priuatis, le- 

ra:ionibu's. gum fereudatum poteitas eripiebatur , quo mmus legem nouam anti- 

qua mehorem,probarent. Legibus etiam quibus cauebatur ne muldtam 

femel irrogatam condonare, aut minuere hceret , frpiiTime derogatum 

cft , & quidem in ipfms Periclis , deinde in Cleomedis, ac Demofthenis 

gratiam,quum variispopuhiudiciisdamnati,infingulostrigintaaureo- 

74 piuur.in Pe- tum millium mulda^* didafuiiTet.Idnoftrisquoque moribusvfurpa- 

eemofthTne""' H videmus,ne fcilicet mulda fifco foluta rcpcti poftit: quamtame,caufa B 

cognita,interdum repeti videmus. Eft igitur populis omnibus vfita- 

tum,vt qui ieges ferunt,quo plus habeant ponderis,vuIgarem hanc clau- 

Zf^«»j /^rrw- fulam fubiiciant, EDicfo perpetvo et irr.evocabili sanci^ 

darum cautw- mvs &c.tumetiam illud principio cuiufque lesis, vniversis prae- 

sentibvs ac fvTvris, quarverbaadlempitcrnepoiter-itatismemo- 

riam inferuntur, ne lcx a quoqua infirmari poflit. lam vero noftris mo- 

ribus leges huiufmodi quas habent ad perpetuitatem, cera viridi, ac feri- 

ceis vinculis, purpurei ac viridis coloris muniiitur: ad edicfla tamen tem- 

poraria,nec fericei funiculi,nec ccra viridis,fed flaua adhibetur. N6 ma- 

gis tamen vfla perpetua lex eft apud nos, quam apud Gr^ecos , & Roma- 

nos,quiinlegibusferendishancclaufulamfubrogareconfueuerant,vT C 

NEC per senatvm,nec per popvlvm, lex infirmari pos- 

Ai t. quce vcrba fi perpetuam caufam haberent, cur populus eodem pe- 

ne momento, quo legem probarat , abrogauiflet ? Qjja de re Cicero ad 

?^ iib.s.epift.7i. Atticum^"^ fcribens,Scis,inquit, Claudiumfanxiflr,vtvix,automnino 

non pofl'et,nec per Senatum,nec per populum infirmari fua lex . Sed vi- 

des nunquam efle obferuatas fandiones earum legum, qux abrogaren- 

tur : nam Ci id eflet,nulla fere abrogari poflet,neqi enim vfla eft,quiE non 

ipfafe f(gpiatdiificultateabrogationis:fed cum lexabrogatur,illudipfum 

abrogaretur,quomodo eaabrogari oporteat.H^cflle.Apertiustame in- 

telligitur exorationeFabij Ambufti aduerfusinterceflione tribunorum 

plebis,qui duosCofiiles e nobilitate,a populo creari potuiflTe negabat,cu D 

lege prius lata cautu eiret, vt alter Confulu a plebe crearetiir. Fabius lege 

duodecimtabularu vfurpauit,cuiush?cverbafunt.QvoD posTREMvfei , 

woIc^fcTe^'- '"^^^'"^ popvLvs, iD RATvM ESTO^*^. Videmusigitut Medos^Perfiis, 

bus.ff. GrcEcos,Latinos,iifde cautionibus, ad leges fanciedas,ac ftabiliendas,vti 

»uiia'.dev'erb.o- confucuiflc, quibus Rcgcs uoftti, qui fa^pc lcgibus a fc hitis , hscverba 

ftfmpeftiucl"°i ^"tjiiciunt, VT NEC A NOBlS, POSTERlSVE NOSTRIS DEROGARI 

Trebel. i.liqms possiT, aUt illud, NE DE ROGA T ION IS , CVI NVNC DEROGAMVS, 
in principio dc- ' ; ' ' ^ -. . . . ., 

legat.ji.penuit. DEiNcEPs vLLA RATio HABEATvR. Ncc tamc iibi quis ita lcgc di- 
inuia'r"defidei- ccrc poteft,quin ab eadifcedcre^^poflit.Itaquepofterioribusedidis^ac 
ii4^i'ib*rpa°i Iegibus,fuperioriiabrogationes, acderogationibus derogationes fere 
d"eTXnd"°'"' ^^"^P^^ fubiiciuntur.Itaque Solon fapienter,quinoluit Athenienfes fuis 
78 piutar.inso- Jegibus, vltraccntum annos^^ obligari. Quanquamfe viuoacfpirante, 

& qui- 



manu 6i 
huma- 



ex 

fto.dc tC' 



D E R E P V B L I C A. ^7 

& quidcmpi-a:fente,ruaslegcs magnacxparte,antiquarifcinuito paflTLis 
eft.Ea vcr6,(]ux dicitur legii pubIicatio,ac probatio in Senatu,vcl com- 

mitiisapudnosmagnumhabet,adlcgestuendaspondusacrnometum:. 
non quiaprinceps huiud-nodiprobacioneteneatur, aut legem fine Se- 
natus.populiveaudoritate,velconrenfu,iubereperfefenon poflitrfcd 
idtamen,Senatuprobantefieriliumaniie{l:,inquitThcodofius79,qLiod 79 i.i.um 

3aldusS%interpretaturnontamncceflitatiseire,quamhumanitatis:vt Kdi 

illud quoque, Digna ^' vox eft maieftate , reenantis le2;ibus allisatum „TV " ' 

■ /• r • n \ -I -1 1- 11 ^ ^ 8il.dign.ivox.de 

principemlepronteri:&;certenihilmelius,nihilprincipediG"nius,quam coOituc. pnncip. 
eas Icges quas ipfe tulerit ,fad;is & vita comprobare: id enim ad cultum deTg''^'.&:f °' 
B & obedientiam fubdirorum erga principem valetplurimum:contra ve- ftamcn 
lonihil&cadprincipis, &;adlegum contcmptum pernicioiius,quam 
quod edixeris ac decreueris, line iufta caufa perrumpere, ac labefidarc 
vtSenatorilleapud Liuium^% Leuius eft, inquit, & vanius fua decreta sz lib.j. 
tollere,quamaliorum. Sedaliudeft vltroacfponte quidfacere,aliudad 
id exequendum obligatione teneri. Quid igitur,fi Princeps occidcre ac 
Jatrocinari lege prohibeat: num ncceilehabetfuislegibus parerc? non 
ha^chominiscuiufquamjfedipfiusDeilex eftquamabipfanaturahau- ss B.ii<j.in j.vir. 
iimus & expreilimus, quaPrincipes omnes^^multo magis, quafubdid f-°''"'V-t't q^i 

. ^ . , t. ^ . '^ - ^ * reudii djre. N-ar- 

oblieantur, & ita oblig;ati tenentur, vt nec per Scnatii,nec per populum ""'• Laudem.m 

/" I ^ ri- \ . 'v _ . • • I ■ rn- x< traft. deprmcip. 

iolui pollint,quo minus Dei pra:potentis ludicio lilti cogantur. Deus e- vcrfso^ Bau. L 
C nim acerbiorem de Principibus,quam de reliquis quarftionem exercet, ne\Z\'Lkn,t 
vt fapientia; masifter Salomo,idemque Rex veriftime fcriphi: cui con- '""''•^^i'" re- 
eruit Marci Aurelij , eius qui ob fapientis ftudium, philofophus eft ap- «o^ve rv^ifxaJ. 
pellatus,dictum illud,magiitratus quidemiplos de priuatis,principes de iiintquxdam.ir; 
magiftratibus,Deumautem de principibusdccernere,aciudicare, Ha:c dei'eg'^fnunc.& 
duorum principum,qui fipicnda,ca:teris omnibus excelluifte dicuntur, 1^^/^".^'^'"^' 
♦ fententiaelb.tettiumadiungere placet,Antigonum A{ixRege,cuicum 
aftentator diceret, omnia Regibus licere, ac (emper licuifle; ita quidem 
barbarjis, inquit Antigonus^actyrannis. Primusomniurh,opinor,Ana- 
xarchusextitit,qui Alexadro,blandaoratione perfuadt, luftitiam obid 
loui aiTidercvt intelligeretur nihil a Principibus iniufte rieri pofle: capi- 
D talis Anaxarchus, & certedignus, quicrudeliflimofupplicij gencreple- 
dieretur , ac.jirincipum iuftitiam illam, in feipfo experiretur : cum enim 
iH poteftatenl Cypri Regis, cui omniii infenliflimus erat , incidiflet, rex 
illum incudibus fuperpofitum malleis contundi iulTit. At quanto veriu» 
Sencca,Ca;fari,cumomniahcent,inquif, propterhocminus licet. Qui 
autem principes,legibus& pa6tis conuentis folutos efte ftatuunt,ni{i 
Dei prxpotentis : ac naturs leges , tum etiam res ac rationcs cum priua- 
tis, iuftacoriucntionecontradlas excipiant, maxima^? immorraliDeo, s? Accurfi.ini: 
ac natura:iniuriam inferunt. Pra:clareitaqueRomani magiftratus, quigk ^ ' " ^ 
in ro^ationibus, ac legibusj quas ad populum ferre confueuerant , hanc 
claufulamadextremumfubiiciebant, si qvid ivs non erit e.e.l. 
N.R. quibusverbis, fignificabant, fi quidiuftumnoneflet,idpopulum £■'«*» ea,/e£e 
logariiusnon eiTe. OmniumtameabfurdiiTime^quiprincipemquidem 2/,'*^ ^"^^" 



58 LIBERPRIMVS 

nihil contra lee^es diuinas contraquc natura: iura ftatuere pofTe cofiten- 
9oDeciu<;&:An- tuiso fg J cum liac exceptione,nifi rationc probablli ad id faciefidum ad- 

ton. Butrio. I"" , _ . ^ III- ■ ■ n 1 A- ■ 

nocent. imoia. ducatut. Quo: cnim ratio probabilis excogitari potelt, qua leges diuinas 
qu^m ccde'!»- perrumpcre debcamus? Inde manant illa. Qui a Pontifice maximo legi- 
fimiefTrre'^ bus diuinis folutus iir,huic apud Deum immortalem fatis cautum^i efle: 
cibus imper. c. qnod ouam verum lit,ahorum efto iudicium.Sedoccurretur ab iis,qui 
doi.5. verf.iimi- omnia iuftiflimis poderibus exigiit. Si naturx Iegibus,id eft retSlar ratio- 
9i'incaV.ntneft ni Ptincipcs omoes obhgantur , lex autem ciuiUs, xquitati iit, & rationi 
fn%7p.°'um oUni confeutanea, illud quoque confequcns eft , Prmcipem legibus ciuihbus 
coi. 1. Je ciencis obheari : nam eo pertinere videtur iUud Pacatii ad Theodofium Aui^u- 

coniug.&in cap. D ^ ■i-i- \ 1 Pi-vn-n- T? 

i.ooi.^.&: r^de ftum,Tantum tibi licet,quantum pct kgcs licebit: diitmccionereseget, t^ 
^ cap.ccl v"m(i vt qua:ftio planius deliniatur . Aut enim in legibus propofitis agitur de 
aH^'n"innl«nt eo,quod pubhcum eft,aut priuatum,aut vtriufque commune:& in vni- 
Butrioimoia.jn ucrfum quicQuid ihud cft, aut vtilc, nontamen honeftu,authoneftum, 

cap. i.(krenun- 1 i -l V 1 1 n n 

cut.Min.in c.ip. nec tamen vtiie : aut vtile limui & lioneltum eit : aut neutrum omnino: 
mn.Tec5ftitut. honcftum id appelIo,quod xquitati natura: cofentaneum fit:hac autem 
coi./.veryerau. ^^q^jit-^^te Principcs omucs teneti coftat : cum quod natura doceat,id le- 
gibusnatura:,quibusPrincipemparereoportet, fitomnino coprehen- 
fum: neque lex huiufmodi ciuihs eft,fed potius naturahs:e6que magisjfi 
cum vtihtateconiunCtafithoneftas, finquodiubeturnechoneftum fit, 
nec vtile , tametfi alegibus ahenum effe debeat, princeps tamen iis legi- 
bus quibusnon tcnetur, fubditosobligarepoteft, finihilhabeantcum C 
turpitudine coniundlum: funt enim honefta qu^dam , funt turpia, funt 
etiam inter vtraque, media: fi turpe opponatur honefto, a:quum eft ho- 
neftatilocumrehnqui: vt Ariftidesiuftus ,cuiThemiftoclesconfihum 
communicare iuffus erat, Atlienienfibus refpondit,Thcmiftochs confi- 
lium vtile quidem efle Reipubhca:, turpe tamenfibi videri: Athenienfes 
reintelle(StanihiIamphus inquirendum,fedconliliumilludreiiciedum 
decreuerunt.Hicpopulareminmodumloquineceffeeft^quando indi- 
iputatione de Republica verfamur, quq ad fubtilitatem philofophorum 
exigi non dcbet: nam illi ftatuut nihil vtile efTe^quod non fit honeftum, 
nechoneftum, quod non idem iuftum fit : fed iampridem lapfaconfue- 
tudo deflexit devia, vtneceffe fir, honeftoruac vtihu,diuifashaberera- D 
tiones.Quod fidecus abeft,vtile tamenfitquodiubetura"?rincipe,non 
ipfe quidem ealegetenetur ,tametfi fubditosfua lege obligatos habet, 
modonihilcontranaturamcorraquediuinamlegem iubeatur. Eftigi- 
turinprincipisvniuspoteftate,legeshuiufmodivtCLinque volet,abro- 
£!;are, iifve derofrare, fubrocrarcobrosarcvt le2:esvtiIiores,autetiami. 
nusvtilesferat: habentenimhonefta, iufta,vtilia,fuos quodammodo 
gradus. Quod fi Principi licet, duobus propofitis vtilibus , quod minus 
vtiic fit, iubere, eidem quoque licebit duobus propolitis honeftis,quod 
4ninushoneftum,minufque iuftum fit,ample6li,&: ha:cquidem iubere, 
illaveroprohibere, etiamfilex,aliisquidem ciuibus incommodum,a- 
liis afterat vtilitatem: dum tamen publica commoda priuatis, quoad 
eiusfieripotcrit, anteponantur:nec tamenfiPrincepsaliter decreuerit, 

fubditos 



D E R E P V B L I C A. ^^ 

fubditoshoneftatis,auta!qLiicatisfpeciejleges infringere oportet: vtfi 
PrincepSjVrgente fame,resad vidum neceffarias exporrari prohibeatjid 
quod nonmodo luftum, fed etiam fa:piifime neceflarium eft:deinde ac- 
ccpta pecunia,priuatis quibufda id permiitat, tametfi mercatorum,qui- 
bus affluit frumenti copia, & ReipubUca! detrimento id liat, non tamcn 
iis hcet euehere frumeta,quoufqi lex a Principe antiquata fuerit:etiamfi 
maxima perrumpenda: legis occaiio pra^bcatur: cum fcdicet ciuitas re- 
rum omnium,qu^ ad vidium &c cuhum neceflaria: funt, abundat, ipfa- 
que ratio naturaiis, fuadeat peregrinis, fame ac inopia oppreflis, fuccur- 
rere:cum vetatis legis maior fit poteftas, quam squitatis, cuius fpecicm 

B obtenderefu^cupiditaticuiquehceret, nili planumiic Principisinter- 
didlum, diuinas ac naturar leges violare.Incidunt etiam fepe caufe,quce 
vetant Principes fuis legibus parere, tametfi iuftilfima; fint,& Reipubli- 
ca:valdevtiles:vtfiprohibeatarmorumvfum omnibusciuibus,pra:ter^ 
quampri£torianismilicibus,autiis, quosadvrbispra:fidium releruarit. 
Huiclegi Princeps fi parere velit, legu m interirus fequatur: quia Princi- 
pem,adlegum&:ciuium cucelam,aducrfusimprobosarmarineceiTeeft. 
Idem iudicadum relinquicur de legibus^qux vel ad fingulos,vel ad pau- 
cos pertinenc,quce pnuilegiadicuntur :aucad breuecempus , auc certd 
quodamlocoferuncur,aucqua!poenas, quaruminfinicam variecate ha- 
bemus , contineat: nam tametfi fcelerii vltio a natura ducitur,poEnaruni 

C tamenacerbitasac leuitas,pedetab hominum legibus acinftitutis, qui- 
bus Princeps obligari no debet, niii quatenus leges ciuiles congruunt a:- 
quitati naturali, qua fublata,princeps quide oranino legibus huiufmodi 
(olutus eft,non tamen ftibditi,quibus parere neceffe eft quouft^ue leges 
abrogat^ fuerinr. Eftenimnonmodo naturxlexilla,fedetiaminterdi- 
uinas fa:pius repetita, Principum qui Dei conceflli ac poteftate, populis 
tribuuntur,edi£lisobediendum nificumnaturaipfapugnent: cumque 
legibusa Deo latis,quibus Principes omnes a:que ac populi tenentur, Sc 
quemD4modum patronisfidesdaturaclientibus,fine cuiufquam exce- 
ptione,pra:terquam.Regis,quifummuminomnesomnium patronos 
ius habet : ita quoque Regibus obedientia debetur , fed poft Deum im- 

D mortalem, cuius fumma eft in omnes orbis terrarum Reges,vita: necif- 

quepotcftas.j-iisitaconftitutis, fequiturprincipem fummu,padiscon- P»»cipes fnU 

■^ ^. V 1 1- ■ r ■ r •1 conHemiombm 

u^ntis ceque ac priuatos obligari: liue cum exteris,liue cum ciuibus con- ^^^^ ,cpriM, 

traxerit: cumenimprincepsmutux fideiinter priuatoS;,ac legum om- tosobhgari 

nium Vindex fit , quanto magis datam a fe fidem, ac promiflla feruare te-^ 

netur ? quod certc curia Parifiorum graui oratione ad Carolum ix. Re-* 

gem 9* non ira pridem fatis indicauit.cum negaret a padis couentis cum ^^^^^^^i^^l^f'- 

coUegio porititicum , fine ipforum confenfu Regi difcedere licere, hac 

fubieda iatione,quod ius vnicuique tribuere teneretur.Et quidem mihi jj Aiexidercofi. 

fuccurrit Alexandri?? lurifconfulcirefponfum plane diuinum,qu6dque cyLtm°refot 

liceris aureis prce foribus Principii,infcribi decuiflecfcilicec inter ea^qUcT f^^p.^JffP;^^'';^^ 

cafu quodam imnrouifo accidunt ,cenferi, fiPrincepsapadisconuen- cob.Bmrigar.m 

T [ ' . ' • J 1 n. Ur • l.vlt.iicontraiui 

tis dif cedac , neque id in conieccuram venir e , quia duplex elt obligatio, yd vtiiiKtcm, 



loo L 1 B E R P R I M V S 

94i.idepaais. altera quidem naturalis : quid enitn tam natura:^'^ cofentaneum, quara 
9, innocent. in iufta promifTa icruarc?altera Piopier Drincipis dignitatem,quce agifurin 
catn.krciudi. fide fer uanda,ctiani cum lui dctnmento,cum vioto hdei omnibus vl- 
l^oi.FdiTn c": ior,ac vindcx cHe debeat, ncc a principe , crmien periidia grauius^^ ad- 
I deprobjt. car- jj.j.- pQjfij.^ Itaquc iu ludiciis, CLim fides Principis afruur, priuatis potius 

dm.coii.i-v7-'iii- ^l ^ r t 1 n r ■ \ ■ ■ > 1- 

n^"'-. quamprincipi conlulendumeitt&leueriusdepnncipe, quamdcpriua- 

^ondicl uide'i.i' tis deccrnendum:nam fi cui Princeps honorem, magiftratumve contu- 



LocLTdenlft.'^ lerit, (ine lulh caufa adimere non poiTe iudicatur : quod tamen fubditis 
"ci!hf ''''''^'' iicet, & cum legibus fiduciariis, bcneficium clienti eripere patrono (me 
98 Baid.in §.vit. caufa liccrct, Principi tamen non licebat. Ex quibus intelligitur , labi &: 
dum dl'r?."N!?r- crrarc Pontificij iurisinterprctes?'^, quinegantprincipem fuis conuen- B 
tr'aa*^dr[ama>. tionibus,non alia,quam naturali obligationc.teneri, proptcrca quod O" 
""!;'?.''■ T • blisatio iuris ciuilis propria (it: qui error eripiedus efl::cuicnim dubium 

99Bild.inI.prin '^"b ii^'-rir • t ■ r 

ceps.de kg.bus. gfie poUit.qum obliiTatio eiuldem (itnatura:,atque conucntio ?l2;iturli 

&inc.ip.i. fad ^ /^ 1-^/1 ■ .^ • ir- 

h?r.coi.5.c..ibx- conuentio naturaliseit,acgentiumomnium communis,obligationes 
dTkaSa De- quoque,& ad:ioncs,ciufdem eiTe naturx confequens ^^ efl.-At nulla fere 
TBi"mi «'i'm conuetio,nulla obligatio cogitari potefi:,qua: non (it & natura:, & gen- 
petfeao.de tefti. tiuiTi omuium comiTiunis . Demustamenaliquoteile patftaconuenta, " 

C.Decmsconlil. v i •! ....,,- . ^ ] r. • • 

404.nu.8. qu:E a legibus ciuitatis cuiulque manant, quis negare audcat,Principeni 
rBaa^inKpro- ciuilibus pa6lis,ac ll:ipulationibus ardius obligari, quam priuatos??^ at- 
*"uoTvi^Baid"in qtie ita obligati vt uc (umma quidem poteftate,quam haber,iis deroga- 
cjp.i. dc natura. rc poffit ? licEc eniiTi grauiiEmorumlurifconfultorum^^fententiisrece- C 

Andi.&iiicap.i. I .c« -i. •'T^ ■ r r ■ CC 

dc probat.cx Fe- pta & probata vidcmus : quid mirum?cumDeus iple luispromiiiiste- 
c pInormit!in neatur,vt re6le fententiarii magifler fcripiit. Sic enim apud Hieremia"=^ 
dic rcilinnt^i: claravoceobteftatur.Cogite, inquit,populosomncstotiusorbisterra- 
deinftru.edit. §. rum, vt intet iTic ac populum iTicu 111 iudiccnt, fi quid a mefieri debuir, 

nunc dicendum. ' r • •i. t - • • i r 1-1 

Ancarin.fonfi 2.. quod uon rcccrim. Ne igitur in diiputationem reuocemus ea,de quibus 

vt faftum.Felin. . H^ll^-^ /'•!• t.- Cl- 

incip.i.dcpro- intcrpretesnonnuUidubitarunt, anicilicet Princeps pactis conuentis, 
iT"n.<miiocna- '^^^ cuiiifubditis habuit,obIigatus teneatur? quod mirum videri node- 
tura. decond.c. bet,cum ab iifdcm foutibus fluxetit illud, Principcm cu 111 altcrius dctri- 

mdeb.l.iipriua- -' - • n r \ 1 • £ r " H^ n " ' - 

tus. qui&aqui- mcto,une luita caula.locu plctiorcm iieri luo iurepolle:quaneci-*rinci- 

bus.l. toties. de ., \ \ , ■ ■ ■ • n" • .r-v 

poiiicitat.i. An- puiii auribus ncc lcgibus * natuta: pcrnicics maior potuit atrcrri. Quan- 
pr^u-dTg.^cr^rdit^' -^^ ^quius iudicatum pridcm eft in curia Pariiiorii , Principem quidem, D 
5 c.:Uus.q. 184- ouod fua inter(it,reis largiri pofle,quod intcriit alterius,nQ.po(reJ:& pcE- 

p.irte V Bar.Bald. ^. ^,- ,., ,. ^ t . »T . ' 'r i ^ • 

Accurf. Aiex.ide nis hlcalibus, crcditores lure, priores antcrcrri oportere'^ . hadem cud<.i 
niaTiiiTusvoV decreuit ^ Prmcipem legibus ciuilibus derogarc pofTe , dum tame id fiac 
hb^^iTo^cr^dccir! fiiiefraudecuiufquam: quxconfcquentiafunt iis,qua: antea diximus. 
^^; . .. NamPhilippus ValcfiuSjduobus^^codicfllis.quosinArchiuishabemus, 

4 ludicatuincu- p , . . t ^ '■r , i r r \ rr 

ria Parif. anno. (ubiecit cLiuiu lain dcroTatotiam patrils Ic^ibus, quibus fc lolu tum efie 

n9i. Gal.q. 157. ^ n n 1 ■ "' n • r ■ r n ^ 

pmc.^ teltatus elt : eadem etiam telti.hcatione vius elt,cum vxori pecuniam,ac 

iV^V.^^i^uiT P'^^'^!^ priuata,contra leges largiretur:extat adhuc in adis publicis ^ flla, 
^ ol^i^clit ^^^^^ largitio , tu m legis p^^tri^ derogatio. Auguftus pater, non idem in 
fcripti.iestefta- fua Rcpublica (ibilicere putauit,quianon habuitiura maieftatis, vtan- 

nieim.dcs Kois. j ■ n 1 • rL a r ■ ■ • 1 -i 11 

nu.189. teadictum vobiseit.Actanictdincsterisqiudemomnibusiegibuspa'? 

■7 anno. 1350. 1 O 1. 

No«emb. ti. la rfcg£n:oD.ni^.«(f. 8 l.i.<leauthor.priftand«. 

triis 



D E R E P V B L I C A. ici 

triisfolutuscflret^ncctamen in fuacauHi, libi ipli author cflfc notcrai^: » ii-deauaor. 
itaquelargitionem vxoriLiuiarflidurus, veniam ^lcois Voconia!nctiit '""'"•""'''• 
aSenatu:quoclfru(hafcc]iIcr,iiiuramaicftatisiiabcrct:vt incaufa Phi- ^ '" ' ^*^' 
lippi 1 1. Rcgis, curia Panliorum'0 dctrcuit, ciim agrum (iuinarum w jnno.ngi. 
emilTet,quemproximi, iuregentihredjmere fe poife confidebant^red 
eos curia, fuo iudicio a redemptione,eam ob rc, iummouit,quod Prin- 
cepsleeeciuihno tencatur:tametlieoiureprmcipem tcneri.plerique", "Bai.inauth.o- 

„'/-'- A /■ I • • 11 J • • ^ ^ mne^. col.i. dc 

& lentiant, & Icribant : c|uia lus illud,gcntium omnium communc,non «nrib.c.s. mq. 
ciuitatis cuiufquampropnumefleputant: quotamcn lurcnihilRoma- nf,\'6i>5"cir 
nisiniquius vi(um'^eiLAtneRomanis quidcmlc2;ibus,maiorcsnofl;ri, ''^•^•F-'btrin/. 

i 111 «'gnavcx.dfco- 

B fubditosobli2;arivoluerunt. ExtantPhilippiBclli lcG-es, quibuscuriam «"-pr^ntB i.i.& 

.,- xn r V r • n.- • J^ ^'n ^ • l i Ciftrcnlis.rl.cii 

Pariliorum , ac Monlpclicnlium initliuens , iudiccs,Komanis Jegibus .iccoBiu«ndinc. 
minime teneridcclarauit . Extant Academiarum inltiiuta, quibus ip(i Ji l^au"um.dc 
Regcs tedato declarant, Romanorum Ieges,ac iura pontiHcia, pubiicc '^"'Ft.&vcmi.Ci 
quidem doccri vellc,iis tamcn iubditos obiigari nolle:nc pcrcgrinorum 
hominum Jcgib.pairio iuridcrogarctur. At etiam AlaiicusGottorum 
Rex capitefanxit, ne quis Romanorum lcges,(uis opponcret: cui Caro- 
lus Molina:us,meuscollcga,Iurifconfultoium omnium dccus,ob id ve- 
hementer iralcitur, Barbarum 'H'ontumcliofcappcllans:fednihileft in n in confuctud; 
eogenereab Alaricodccretum,quod prudentiilimusquifquePrinceps, 
nonfucritoptimo iuredecreturus : nam (ubditi ,pcregrinorum impe- 
C rium, randiu, &: meminerint, 6«! fpcrabunt , quandiu lcgibus illorum v- 
tentur. Con(imilccft:cdid:um CaroliBelliRegis, & curix Parifiorum 
vetus dccrclum , quibus Romanorum lc^es^ maiorum noftrorum mo- 
ribus aclegibus opponcre prohibemur. QinnctiaRegcs Hifpanorum, 
capitali pcena vetucrunt, Romanorum leges,{ui iuris teftcs appcllare,vt 
fcribitOldradus ''^ : actamecfi nihil ciret in moribus ac inftitutis patriis m conii.tf^.con.^ 

ir •■J-1." ""^""^- 

quod,cumlegibus Romanorum di(creparct,eatamcneius intcrdicti 
vis eft, vt ab omnibus intelligatur,iudices in cauds ciuium difccptandis, 
Romanoiure'5nonteneri,acmultc)minusPrincipemip('um,quiiudi- '5 «=0 iurc vti. 

II • • I 1- • r /r • J- niur,S; Bcllugi 

cum rcliLrionemdceibus pere^rinis obli£!;an,pernicioium cllc ludicauir. ,n frecuio con- 
Et quidcm maieftatis fcclcre tcneatur qui percgrina lura , peregrina in- 
D (fituta, (ui Principislegibus opponat: in quo genere , ciim Hifpani li- 
centianimia jieccarent, Stephanus CaftulonumRex Romanorumlc- 
^sinHifpaiuadoceriprohibuit,vt Polycrates fcribiti*^. quod ipfum "^ i^b.s.c.ir- 
lantliusab Alphonfox. Rcgecauetur, quietiammagiftratus, aciudi- ; 

ces,Pnncipem adire iuftu'7, quoties patrio iurc, nihil dc propofita caufa ;^ „';S-;;J'i'|'^: 
fcriptumeftet.Li quo Baldub^sfdUt^quiltalos Romanislcgibustcncri ^^l^^.^^^^^^ 
fcribir,Gallos vero non alitcr, quam (i rationis, & a^quiraticongrucre (i- i-oteft.dc icntcn- 
bi videantunnequeenim minushi,quam iUiRomanislegibusobligan- ^^l^^ i'"fy,"d.c' 
tur:iametfiItalia,Hifpania,Prouincia,Allobrogum,Scptimania,Gallia, "p-^- 
Naibonenfis,Lugdunen(is,Romanoruminftitutisvtuntur, qujEetiam 
Fcdcricus ^nobarbus Imperator Germanorum,& publicari,& vbique 
docen mandauit : tametfi nullum fere Germani, Romanis moribus lo- 

cum reliqucrunt:fed plurimum diftat lex a iure:ias enim fine luflfu^ad id 

i 3 



y 



,oi L I B B R P R I M V S 

c]Lioda!quum,boniim eft:lexautem,adimpeiatis maieftatempertinet. 

Eftenimlexnihilaliud, quamfummiEpoteftatisiufrum. Quemadmo- 

dum ieitur noftri Reges Gra^corum legibus non obligatur , ita nec Ro- 

manis quoque inftitutis , nifi quatenus legi naturs confimiles fint : qua 

le"-c,PindarusomnesvbiqueterrarumPrincipes,obligarifcribit: neque 

vero nobis eft Romanus Imperator , aut Pontifex excipiendus , (vt per- 

,9 Angei ini.j. j^jj^jq^^j quibufdam adulatotibus 's» video placuilfe) quiC^farc, acfum- 

queiuris. mum Pontincem,bona priuatorum, luo lure diripere poiic lcriplerunt: 

i.derebuseccief. quam opmioncm , ne Pontihcjj quidem lutis mterpretes, rerre potue- 

ca7.qu?^nE«i" runt^^kd cum peftem illam abhorreant,ac multa in eo genere pr^clare ' 

fiaru.Raph..ciFui jifputcnt.illud tamcn abfurde,quodhancexceptionemfubiiciunt,nifl B 

go.m Ivlt. 11 co- f ir"! r\ i ti 

tra lus.c. Faber funima, & vt ipii loquuntut, abfolutapoteftatevti velit:quodperinde 

in§.lednaturalia r, r i' • o /T • J- • C rc ■ 

nu.i.inftit. Bart. eft,acli dicercntjVi 6c armis oppreilos ciues diripere ras eIle,potentiores 

&Bald.inl. iteit ■ \ ■ 1 C • ■ • • C J 

verber.itum.§.ii eHim , iioc lute aduerlus inopiam tenuiorum ,vti conlueuerunt:quod 
BarAieT&oa prardatorium ius redliflime appellant Germani. At Innocentius iiii. 
ini.i.decoftipc- PontifexRomanus,iuris vtriulqueperitilTimus, fummamillam,{inele- 
inu.de qu.idrie gibus,folutam poteftatem definiit,ordinario iurideroe:are polTe^illi ve- 

nii.C.Bal.in 1. be »^s ^ ^ ^ , , ... '-' , . l , 

neazenone.coi. ro , iummam poteitatem adlegum diuinarum,acnaturaliuabrogatio- 
virctScci "^"^ pertinerevoluerunt. Quidenimfandiusdiuinalegeprohibetur, 
ius.c. cynus& quam aliotum opcs ac bona diripere? quid fsepius repetitumlegimus, 
inine. de facro- quam a tebus alienis manus habere continentes? at etiam, ne quid alieni 
i!coi.7. & feque-. concupiamus,facrati(fimo dccalogo prohibcmur. Capitaliorcertefraus C 
^tvt^^chd'. eftjhac difciplinaPrincipesimbuere,quampr?dari:nam pr^dones,ino- 
coi.j cynusinj. p^ fgj-^ ^^ alicna capienda cogit : principem autem fic imbutii , prxcla- 
precibus.c.Ang. ram iftam iuris,ac iuftiti^e fpeciem , fceleribusfuis obtedere,necefle eft: 
Akx'.c5fi.g5?coU qu6dfipeflimceftanatura,peiusetiam a dodrinainftitutus,intyran- 
loLpSt^S """^ euadet,& impudeter diuina,humana,perfringere,actemerare non 
Archidiachon.in dubitablt : dciude a prauis cupiditatibus,ac perturbationibus.quce nobi- 

cap. luscmile. & .. •lirn -ri i 1 

ibi c.rdiiuiis A liores animi partes omnino laberaccant, incenlus,ab auaritia q uidem,aa 

lex.diftinft.i.Di- f ■ ^- t j/i l- ii I-\ 

uminreguiaiine prolcriptioncm, ab amorc.ad ltuprum,abira, adcsdemceiernme pro- 
i&arlde^fyn rtimpit: & qucmadmodum tonitruafulminibuspriorafuntetiamfitar- 
dicat.tit.de regu Ji^^js exaudiantur,ita quoque tyrannus, iniuftitia armatus,efficit vt mul- 

excellent. ^. ^ l i. J 

ctaacculationem, condemnatio ludicmm antecedat. Quamquam ine- D 
pte,qui, quodanatura, velabhoneftatealienum fit^Princfipem efticere 
1, 1. nepos dc poiTe "■' putaut , cum principispoteft.is,iuftitia: ponderibusfemperexi- 

verb.llgmf.Ale.x. *• 1 r\ C • r.1- • • • J t- • a o ,, -rr • 

c6f.59.iib.4gio^ gendalit:lic enimPiiniusiunior,adTraianum Auguitum**. Vtfnim, 
i^u.deceftKui. inquitjfoelicitatis eft,pofle quantum velis , fic magnltudinis velle, quan- 
" piin.inP^ne- [^^ polTis^hqc illc^quibus vcibis efficiturnihilPrincipes poffe^quodna- 
turaturpefitjautiniuftum. lam vero inepteloquatur,quipotetia:fum- 
m^etribuat alienadiripere,autprsdari,autviftupruminferre:qucEaba- 
nimo frado libidinis, & cupiditatum impotentiaproficifcuntur. Quod 
n Principi non licet mouere terminos,quos Deus opt.max.cuius ipfe eft 
imago viuens, ac fpirans, fempiternis naturx legibus pegit : neque certe 
hcebit alteridetrahere quodfuum eft, {iueiuftaratione,fiue coemptio- 
ne, fiuecommutatione,fiuelegitima profcriptione,fiue fcedere cum 

amicis 



la 

u- 
urrio 
ibid.col.i. Inno- 
ccnt.incap.innQ 
iniurus. 



D E R E P V B L I C A. ,05 

amicis feriendojfiue pacisadtionccum hoftibus concipicnda fi aliter 
paxinirinecjueat,cjuam priuatorum detrimento, quorum bona (i-pe 
noftibusfrucndapermittuntPrincipes prociuiumacReipublic^efalu- 
txttametfiquibufdam''^ placet,vtfuuquif(:jucteneat,necdebonis pri- *J Hofticnfisi. 
• uatorum publice dcminutio fiat , aut fi vrget publica neccifitas, ab vni- rZZTtu^l 
uerfis firciendum effe , qux fententia mihiprobatur, fi tamen commo- cci.n 

de idfieripofrit:fedcumfaluspriuatorum,bonaomniaciuium,patrix ^'^'^" 
falute contineantur, non foliim priuatas ofFenfioncs,& acceptas ab ho^ 
flibuscontumeliaSjfedetiam bonafua,priuatosRcipublica;*% nongra- m litcfiverbe- 
uate concedere oportet : nam fere femper pax habet aliquid iniquum, "etMu'«p"cii 
B qiiodpublicavtilitatecompenfatur,&eoquidemiurepopuli omnesv- """''««"'•<[• 

■• ^- . tl- II-- rr <•<■' rclcrip. Corn. 

tuntur,vt non modo pubiica pubhcis,ac pnuata priuatis,fed etiam vtra- <:6i"'oo-i'b.i. a- 
quevtrifqueinpacisad:ione,mutuisvtilitatibus,acdetrimentis larcian- " ' ■''""'^' 
tur. Videopler6fque*^iurisvtriufquemagiflros,ineafententia,&effe, v Hoftienfi^ia 
& fuiffe, vt eorum fosderum^quibus cxceptum cfl, ne vlla detrimento- BlrSe°ufcm- 
rum hinc inde acceptorum, quxflio habeatur, inanem effe, nec priuatis no^m'^^''"'^, ■" 
prxiudicium afFcrre: alio tamen iure vtimur , nam in pace Peronenfi, vt ""'^'■' '^^ '""'"'• 
Ludouicus XI. Rex Francorum,carceribusCaroliBurgundionumCo- m.usvocciftrf 
mitis eriperetur,vno capite cautum efl, ne Torcio, fententiacurije Pari- ^un.LatHusfn 
fiorum ,aduerfus Sanufium exequiliccret. Itaque laudaturThrahbu- ^'^•'^'^■"^•<^«'=orfer 
lus, necimmerito,quod proflratis ac fufisex VrbeAthenicnfitriginta 

C tyrannis, promulgariiuflitlegcm Amneftias,quainiuriarum,acdetri- 
mentorum, qu2rbeIlisciuiIibusacceptafuerant,obliuio continebatur: 
quamM.Tulhus,occifoCa:fireinSenatu,graui*^orationevfurpauit, i«P*>ii'p-^ 
cum inter partium duces pax iniretur. Enitendum tamen modis omni- 
bus efl:,vt incommodacommodis,&' quoad eius fieri poterit,fuum cui- 
quetribuatur , autfiminusidfieripofrit, finetumuItu,acbello ciuili, 
poffeflores quidcm rerum alienarum , quamuis iniuflos , eatenus tueri 
oportet,quatenusexicrario publico,dominisfatisfiat:aut fiarrarium ex- 
hauflum fuerir,mutuaspecunias acciperecommodiiis erit. Nam Ara- 
tus,partalibertatepatrix,poflannosquinquaginta,quamtyrannideop- 
prefla fuerat,fexcentos exules reflituit, quorumbonaprofcriptafuerat: 

D poffeffores tameri prardiorij, qua? ty rani ciuibus iniufle ademeranr,fpo- 
Iiarinoluit,4um multaiufhs emptionibus,muItadotibus tcnerentur; 
neque id fine periculofiflima rerum omnium perturbatione fieri poffe 
iudicaret:fed ciues iurereiurando obIigauir,vt pacem & amicitiam inter 
fe colerent,quoadex^gypto rediens, omniacomponeret:acceptise- 
nim fcxaginta aureorum milhbus a Ptolemceo Philadelpho Rege,in pa- 
triamrediit,perfecitque a^flimandis poffeffionibus , vt alij pecuniam 
accipere ac poffeilionibus cedere mallent , alij commodius putarent 
pecunias fibinumerari,quamfuarecuperare.Hocigiturfixum fitPrin- i^vuigiidicitur; 
cipi, alienis opibus ac bonis manus afferre , aut ea largiri cuiquam , fine ftredrouTiau- 
iufla-caufa non licere . Et quidemomnibusfereprincipumbeneficiis, ft.^ly^^^Lmia 
largitionibus,immunitatibus,priuilegiis,hxcverbafubiiciuntur, qvod ||]Jy^^J'5 ^ 

SINE MEA, AVT ALTERIVS FRAVDE FI A T *'. QUS Verba,CUm in ncndo, 

i 4 



104 LIBERPP^IMVS 

formulafiducicejquaLudouicus xn.Rex,agrumMecliolanenremcum 

principatuiurefucceflbrioablmperatore Maximilianoadeptusefi:,in- 

rcriptafuifrent,belliaduerfusLudouicum,renouanclioccarionempra:- 

buerunt : nam Sfortia gens,ex his verbis, integrum ius fibi ab Imperato- 

•re,in eo principatu reli(^um elfe contendebat:h^c autem claufula,etia{i 

omifla fuerit,ine(fe tamen cenfetur : quia nec Imperator,(i maxime ve- 

litahudalij tribuere,ac largiri poiTit . Namquod omniaPrincipiseffe 

vulgusia6lat,adlmperium&ad dominatumpertinet,faluacuiqi reruni 

»8 Feiin.incap^ fuarum proprictate *^ ac poflelfionc . SicenimSeneca''^. Adreges, in- 

^uTdeconrtimt quit,poteftas, omnium pertinet, ad fmgulos proprietas : ide paulb pofl:, 

*^f 1in^ub°3"ia- Omnia rcx imperio polhdet^finguh dominio.Qua: ratio facit,vt Reges B 

foinauth.quasa- noftriiprxdia fiduciaiia vaflaUorum,iure profcriptionis fifco addi6ba,lar 

aionesdefacro- ^I . i n l rril-T-. • • • o r ■ 

fanaisc.i.inre gin priuatis,aut ca diitraliere cogantur J°,vt vaflalli Principis, &proicri- 
dic!ff. Afflra."in prorum patroni,fuo iure vtifrui polfint. Qupd ii Princeps priuaticuiuf- 
li?' nt'.S'^°' quamdebitor fit,iudicium accipit, condemnaturfxpiflime, damnatus 
19 iib.7cap.4& iudicatum fbluit . Sed vt exteri sque ac ciues, poileiitafquc ipfi intelli- 

^.debenefic. . . n ■ -n r ■ / l-- 

}oGaiiusq5^ gai,quaintegritatenoltriRegesruerint,quaqucmoderationeanimier- 

gafubditosfc{egeflerint,exemplo fitilludquod ex hortisdeliciarum, 

Princeps ipfe Curioni decimam cxoluere damnatus fit,iudicio curig Pa- 

rifiorumanno M.ccLxvi. cum verb Rex alius negligentiaprocurato- 

ris, vadimonium deferuiflet ,petiit ordinario diplomate, vt in integrum 

refl;itueretur,curiaParifiorumRegemde rogationepropofitadepulit, C 

annoM.ccccxix. Non tantaiudiciorumacerbitatecum priuatisagi- ' 

tur, quifere femper ex ea caufi in intcgrum reftituuntur: ac tameth mi- 

RigesFranco- nores XX V. annoruiTj, xtatisindulgentia ,in omnibus fere priuatis iudi- 

r:t,maioresy.%^ ciis,reftitui folent, Rcges tamen noftri,etiam infantes,nunquam ^tatis 

catur,vbiagi- benehcio rcitituuntur : ledin omnibus ludicnsmaioresefleiudicantur: 

tur de tUis re- contra quam in Republica fieri folet, cum qua femper ae;itur, quafi mi- 

ftimendis. ^^ *■ d • i i ■ i r ■ n • ■ ■ ■'^ ■ 

jr i.Rempubii- ttor eliet:nam Reipublic^benencio,Romaniprincipesinintegrum re- 
ca.<ie lureReip. ftitui confueuerunt^^nos alio iurevtimur:ac Principisagros,abagrispu 
ji sicBar.&DD. blicis, & cius caufam, a caufa Reipublica: diuidere folemus, cotra quam 

inUupoftea.§.l. , / ^ '._ ,J . . n.- J U 

ininor. de iure- pleriquc Itatuunt , qui Rempublicam in integrum reltitui debere ne- 
Xquorciappei- gaui^*, cofufa Principis ac Reipublicir caufa, quce in ftatu populari,fem- D 
kx.m ul.nun- P^'^ eodem iure cenfetur , in ca:teris, non item. Hac igitur iKiimi magni- 
i,uiodenomo- tudinc ma2:iftratus crsa Reffes uoftros fefe 2eflerunt:hacitem modera- 

ens.Accurl.ni 1. . -o i \... 

peratores. de tione Rcgcs iuftitiaiTi colueruut, vt iTiaior priuatorum,quam principis, 
nica de fentent. & Rcipublica: qulm priuatorum,ratio in caufis difceptandis haberetur: 
FdTn.'inMp."fr^..' ^^^at ctiam in adis curia: Parifiorum , fententia aduerfus Carolum v 1 1 . 
d""eft[burAre^ RegeiTi lata,qua damnatur fy luam Vrbi proximam in Pariiiorum vfum 
tin.confi.2,o.coi. ca^dere.pretio couftitu to.quam quideiTi ad rcm vix vnqua priuati adi- 

vlt. Affliftm.de- ^ T- N ■ II o ^ n v t. ^ ^ in 

cif.540 caftre-iis gcrentur. Tunccerteinteflectumeltquantum Rexatyranno diltaret: 
Rei>!ibuca','"ex cLim cnim Carolus vii. Anglorum legiones ex intimis Galli^ vifceri- 
qaibuscauiisraa buscxegiflet, VrbcParifiorum (quicum Ano;lisfoederecontra6lo,fce- 

lores.Cynuseod. 1 ^- ^ \ 

autPetru.iBeiia ptradc manibus, Reo-i extorferant) facfle capta,tantum ab vltioneiniu- 

Pertica,in e.-ide • \ C ■ /- -11 1 ■ • " \ r\ r/ • !• ^l 

fententiafuiiTe. Harum aL>tuit,vt iummaiUos benignitate copleaeretur,leque ludicibus 

magis 



j 



Cl 

p 

im 
re 1 



DE REPVBLICA. 105 

magis obfecjuentem prxberet, quam priuati confueuiflent. At lifdcn^ 
temporibus Philippus MariaMedioIanenfium princcps^opprcirairibu - 
torum acvecligalium pondere Republica,portus omnes,acHuuiorum 

aditusobridebat,nec]uisciuiLiquovellettraiiceret,ni(ipriusrolutove- 

drigali^^. Quibus ers;olcgibus,&quatenus padisconuentisprinceps tc- "^"""'^i^q" 

iieatur,nobisexpoluilie videmur-.reitat explicandum illud,an lcilicet '^^'"^'''^ scn«or 

. Rex imperij fucccflbr^Regumantecedentium promifTiSjfalua maiclia- dJ pnnapc!'' "'' 
te,obli2;ari poflu.Quod,vtpaucisabroluam,pra:tcrmi(ra quiriKonumv ^" ^':'"''P' 
qua: de hocgenere iubtilus diiceptari poliuntmultitudine^'^ , iic ilatuo,: rcnnmpromtjf^ 
Principcm maiorum pa6lis conucntis, ^que ac priuatos obli<5-ari , (1 rc--^^'''*'*'-* -^»*'?^- 

B gnumha-reditario iurc obuenerit, vcl etiam teftamcnto deLitum iit:vt jThis c,ua:ftio- 
Ptolem^usCyrenenfium,Nicomedes,Bithynina;,AttalusAfia:,Eume-- ""'"''"'""'"* 
nesPereami. Codius Alpium re^es populum Romanum tcftamcnta "•'^•"'' ^v'"''' 

T) 1 \ r r ^ ^ r i ■ ' -, Bar.B.ild.Salicer. 

Kegnorumna^redemlcripicrunt. Quidii regnum ad proximos teita- mi. digna.de ic- 
mento deferatur ? vt Anglixrcgnum Hcnrichus viii. Eduardo v.filio ^de^caa.r.frini 
rehquir, eiqucteftamento Mariamforore^huic Elizabethamiubilituit, ^' ^'''"•!" "p- 
<][u^ vicifTim impcrij (ceptratenuerunt : difl:ind:ionercseg;et: auLeinim ^^'^""«'"^- 
proximusha:res iure teftamenti ha:reditatem creuit, autrepudiataha:- 
reditate ex lcge Regia , imperium accepit : priore modo hxrcditariis o- 
bli^ationibus & acflionibus tenetur^pofleriorc non ^5 itcm,etiamiiiuia'- m innocenr. in 
tuslitteitator: ncque enimiurisiuccellorcm tcnet^^ uuiurandum^aut iu 



rciurando. 
S c.ip. licet de 



C obligatio deiun6ti:eatenus tamen obligatur,quatenus Rcipubhcc com- vat."' 
modo ceiht oblis;atio a teitatorecontrada'''. .Itaque Ludouicus xrn ^^BaU.intt.dc 

f 1 p.iccconitjnt. m 

Rex,repetentibus tormenta bellica, qu^ Carolus viii. commodato ""'^" (liccfffo- 

/- . .11 , ,- _ 1.1 ■'1 ' rr ■ t- • /' r!u,&j:i 1. pc.de 

acceperat, repofuit illud, ic Caroliiia:redem non eilc: ita nuper Francii- i>onis qm iibc- 
cus 1 1 .rex ad Heluetios patris debita repofcentes , icripfit liter.is ^^ , qua- pr,ncip:4cn«u- 
rum cxemplum ex Archiuis populari fcrmone defcripfi ,ac Latine rcd- cL^'i"d'ep\Tb.n 
didi,huncinmodum. Tametfidebitapaterna foluerenon tencrur,cum &:ij;DD.Afiiic 

\ r 1J--11 r l ■ \ ■ ■ 1 aeci(:i8i.nu.7.&: 

ii£eciceptra,non h^reditano lure iiabeamus,icd regia lcgc,qus laminde dcciuy.nu.v 
vfqueaprimis FrancorumRegibus lata, ad maresproximosirapcTium „0.1° "s'."^ '^ *" 
detulit,qua:non aliternosobli2aripatitur,quamadeafocdcra,pa(5tave, LitersRegts 
qua:cumexteris principibus,ac popuiis,ad iiuius imperij viilitates & Helnetios, 
D commoda , a maioribus nofhis contradta fuere : nihilominus tamcn vt 
patris optini^&cariilimifidemreligiose tueamur,legitiraa eiusdebita 
'^xfoluere decreuimus &c. illud tantum a vobis petimus , vt (brtis vfurir 
ad eummodum , quo vcftris lcgibus ac moribus cofueuiicis, non tamcn 
graii^oresanobis exigantur. Atqucidquidem Hcluetij communide- 
creto comprobarunt:& ciim antea tam grauesa noflris viuras acciperct, 
vtanno fcxtoferefortema:quarent,id eft duploquamin Galliamaio- 
res,ad trientes redegerunt,qua! non nifi anno vigef imo fortem adicqua- 
rent. Qupd autcm reges maiorum obhgatione non tcneantur , iampri- 
dcm curiaParifiorumiudicauit,anno59fcilicet m.cclvi. Quamobrem ^'„^"-n'"i]bro 
falluntur vehementer,quiaccipiuntquafi ab oraculo formulas & vcrba (oJ>m) foi.io^ 
concepta iurifiurandi , quod non ita pridem , Rhemenfes pontifices ar- 
bitrio fuo iinxerunr, vt eo,reges dum initiantur , nunc vti confueuerunt. 



,o6 LIBER PRIMVS 

Pofteaquamenimregniparesduodecim capiti regio coronam impo- 
fuerunt, Pontifex Remenfis ad regem conuerfns : Sifte gradumjnquit, 
ac imperium quod paterno iure antca adeptus es,nuncaccipe,quo dein- 
ceps, vt veriflimus hxres vti frui pofiis , quod quidem a Deo pra:potcn- 
ti &a.nobisPontihcibusacparibusadteiuftatraditionedcfertur. Ho- 
nefta oratio, modo vera. At nemini dubium eft,opinor, quin ante con- 
fecrationem,rex imperij poffeflione acproprietate potiatur,n6 quidcm 
h-xreditario aut paterno iure , muho minus etiam Pontificum aut pariu 
beneftcio, fedlegeregia:idquod iampridem Senatufconfuko Franco- 
4oadno.i4sg.A- rum ^°decretum eft ^ne quisregiampoteftatemab arbitrio pontificuni 
^V^ ' pendere exiftimaret : non quia Senatus de regia poteftate, ante initiatio- B 

nem dubitaret, fed vt inanes illa: pontificum argutia: a ftirpe couelleren- i 
tur. Id enimab auorum, extrema memoria contrito prouerbio didici- 
mus, nunquam reges apud nos interire , vt omnes inteftigerent mortuo 
principcad proximum eodem momento imperij ius ac poteftate tranf- 
ferri, ne effet incerta regnifucceffio, qua pefte nulla perniciofiorin Re- 
pubhcaexifterepoteft. Hocigiturteneamus,Regemquilegitimoiure 
adimperiumvDcatur ,pa6l:is &promif[isantecedentium Regumeate- 
nus teneri, quatenus Reipub. commodo contradum eft ,idque muho 
magis fi popuh totius, vel certe curiarum maiorum decreto & confenfu: 
tuncenimfidesagitur ,quamReginonmod6 decorum,fed etiam ne- 
ceffarium eft feruare, quamuis pacla^ciuitatib. detrimentum fintallatu- C 
ra. Sed fi princeps fmecum exteris,fiuecumciuibuscontraxerit,deiis 
quceadRempubhcampertinent, fiueeorum, quosdixi,confenfione,fi 
graue detrimentum ex padlis conuentis Reipublica: infertur ,fucceffo- 
4iCynus&DD. j.g^^ lcsitimum tencrixquum noneft'*': multo minus^^etiamfipopuli 

inl.dignavoxde n -...-. . . -i-i- ••! 




ptusciiet-.tucenimpi 
43 Argu.cap.di- ceptum effet.Sed quocunq ue tandem iure/eu leg;e, feu teftamento, feu 
dis.Bai.ini.vit.de populi fuflcragijs, feu forteregnumacceperir, xquumeli: eas obligatio- 
^TNofincap.i. ues diffoluerejqua: cx vtihtatc &commodo Reipublca: contradxfue- 
neTca^.vk. ne runt^alioqui'^' liceretcontranatura:leges alterius incommodis, & qui- j) 
prxUtivire^.&.n dem malis attibus, fua coiTimoda amplificare:at ciuitatis ii^-tereft iidem 

Cjp.AbbatCjlanc ' f . • i i- i - 

dere ludic . lafo publicaiTi, quoad cius fieri poterit.colcre, ac tueri, ne Reipublica: ad ejf- 

latiff.inl.i.col.j. A ^. ,• . r ^ ■'■ ■ II AJl 

decona.t.princ. treuium periclitanti,ialutisvia: omnesprxciudantur. Aananc igitur 
""giodlbidcm interpretationem pertinent ea, qusParifiorum curiaiudicauitanfio m. 
Bai.m tir.de pace ccLvi.&M. ccxciiii. Re^cm fcilicct, fupetiorum rccium padlis con- 

Colt.<ntia: vcrbo iD ^ D l 

rucceiiorum.tcx. ucntis minimc teneri : repudiata eorura ^^ difciplina, qui Principem de 

in cap. i.dcpro- . . , , . ^ -r n . * . . 

bat. imperio deturbari putant oportere, nifi teitamentum anterioris princi- 

wra" dT Jo^lc' pis exequatur,confufi principum fucceflione. At cur,dicetahquis,eadi- 
'"/?,'id.in roe-- ^indione opus eft,cumomnes PrincipesiuregentiumteneanturPnam 
miodecietai. eo lurc conucntioncs ac tcftamcnta contincntur '♦^ . Id quidem falfum 

•47 l.exhocmre ■ i • n' r i • r n J -J r 

deiuuitia. viaeripoliit,fide vniuerto^enereitatuamus:demustamenidverumel- 
fe , non propterea confequens eft , Principem gentium iegibus , potius 

quam 



D E R E P V B L I C A. xc^ 

quam fuis obligari, niii quatenus cum diuinis ac natura: lcgibus confpi- 
ranr,quas cjuidem ad leges,omnia quo: de Principum obligatione dixi- 
mus,reuocandanobislunt, at i\ gentiumiuracjua-dam inic]uafint,ea 
Princepsabrogare poteft'^^ &: fubdiros eo iurenevtantur proliiberc^vt ^s Ka:,.Ar#.in 
anteadocuimusdeferuitiis,qua:iureomniuiTrfere eentium inRcfnu- "^'' "''^-'^ '."V" 

... ■ ■ r I-n 1 /-t ^ niumutetcclcf. 

blicas perniciolo exemplomuedta,multorum Principum filutaribus.ac 
naturx congrucntibus interdidlisjfubiata fuerunt:quod in vno didum, 
^adconlimiliatraducendum erit.-quoniam totius difputationiscaput cfl:, 
ne quid contra diuinas aut naturx legcs finciatur: nam,fi luftitia finis cft 
legis, lexautemPrincipisiuirum,Princeps Dei prxpotentisimaa;o fpi- 
B rans, confequens eft, vt Principis leges verum excmplar prx fe feiant le - 
gum diuinarum. 

Z)e Trinci^e altermjiducidrio , Vr/ icrario^ an in eum conueniant iuraTuaiejlatif^ 
deque T/mcwum inter ipjos Jagnitatis pr^^rogatiua 

C A P V T. I X. 

f^^i^^'^^^^ Aec qua:ftio fino;uIari difputationetradlandanobiscft, pro- 
.S T^^ . V pterea quod adiuramaieitatis pertinct, nec debet cum pa- 

fri kR^ ^ 



^trocinio vel clienteiari iure, de quo antea diximus,temcrc 
l$)^.rfe^. confundi. Nam ius fiduciarium, fcu teudale,lan6lius eft pa- 

C trocinij iurc,quodetiaamagiftris,iuspatronatus appellatur. Hocqui- 
demantiquiusillo,quod tameaLangobardisoriginc du(5ta,populos o- 
mnesmutuafiducia:caritatccomple6li videtur:nufquam tame vberius, 
quam inimperioTurcarum, quiquod nosfcudum,ipliTimarappeL 
lant, &beneticiariosfeu vaflallos Timariotas: quib. feudaprincipisbe- 
nelicio , & quidemprecario,nontamendiu^usquam fru£tuanj, vira 
fruendapermittuntur iisconditiombus, vtingrucntibello, Timariota: 
equitesfineftipendio militari, &;euni equorum numerumdeduccre, 
qui pro ratione benclicij , cuique libello cenfuali definiri lolet. Eft au- 
tem Timar bonorariusprardiorum fru6tuSja Gra:co vt opinor nij.sv.c^ux 
verbi notatio propriam feudi natura explicare videtur : propterea quod 

D vcteriiure, feuduftialiudnihil eft,quamfrud:uspra:dioruma vedtiga- 

libus ^ liberufn : & quoniam militix ac belli aduerfus hoftes, gerendi [-."/-'j^^.^^fp^^o"; 
c^ufahuiufmodibeneftciatribui folebant,principio militix excafu,de- '"'«. 
indeafidepra:ftanda,feuda dittafunt.hincenim F.E.D.v.M. dicivide- 
turtquodquifidcm daret,his verbis vtebatur, fidelis ero domino 
VERO MEo : contra(5tisautemdi(ftionibusinliteras,Feudiappellatio- 
nem traxerunt:nifi afocdere vtrinque contracfto, deriuari verius fit. Im- 
munes aved:igalibuseire,acfemper fuiflTe fiduciarios,argumento eft, 
quodquianobisvafl'allus,Langobardorum legibusLEVDE appellatur, 
qua: voxliberumfi2:nificat. Aldius autemexiuftaferuitutemanumif- 
fus inde Alaudium & laudimia dicuntur honoraria munera, qua: domi- 
no,fidem accipiente a vaflallo,tribui folent. Ha:cad verborum explica- 
tioncm: pergamus ad id, quod propolitum (^ft.Diximus iura maieftatis 



io8 LIBERPRIMVS 

eumhabere, qui poft Deuni immortalem fubditus fit nemini : quod fi 

cuiquam (eruire,aut imperanti parere cogatur, feu fponte , feu inuitus id 

faciatjmaieftatisnomenamittit.RcdePoetanefcioquis.Effefciteftfer- 

\ ^iafeiui or- yyj^ ^^^y^ j^q[q yicarius * eile : Qui rex eft,reG;em maxime non habeat. 

iliiiJni , vicariis ■. , ^ -, • l i r i • ■■, n" ll- ■ rr ■ i 

iniperabaut. Quod fi iura maicftatis non liabent hduciarij leu vallalli, pauciiiimiad- 
raodum Principes in fumma poteftate conftituti reperiantur. Aut fi de- 
mus, fiduciarios principes,vela:rarios,quitributualiis Principibusde- 
pendere coo-antur,iura maieftatis habere,certe quidem dominos feruis, 
patronos clietibus, autoritate, imperio,poteftate ada:quare necefle erit: 

jCaftrenfiscon- flc cnim ftatuunt le2;um Romanarum mterprctes^ ac masiiftri : fcilicet 

li.ififi.lib.i. Dec. ,,,,.,, ^ ^ • ,.a1I1 l ■ ■ n ■ 1 T» 

coni;.i<,i.num.i. Mediolani.Mantua^, Ferraria:, & Allobrogum ducesiura maieltatis iia- 15 
r nu.'l.s"&3o."& bere.ldcm quoque tradunt de Comite Aftenfi^^qu? tota rationc difcre- 
con«.9i.nu.8.p.i- j^j. cu his QUiE antca de iure maieftatis diximus.Harcisritur accuratius 

rii.conh.i.nu.15. r ' U • n . • . 

Hb.i. Bofriusn- explicanda nobis funt, cum ad iura maieftatis , qua: in Rcpublica pra:ci- 

tulo. dccrimine i , ^ y 11--- •- •I-l-r,- 

maiefta. nu.,i.& pua ac potillima iunt,qu^que ad dignitatispra:rogatiua,quanniil Prin- 
nu.^soc.conT.4. cipibus carius eit, pertinere videantur . Diximus in capite-de patrocinio 
z'-''-'' CKhe°rra'll.' &clientela,quam noftri protedioncm vocant,clientes principcs,qui fu- 
dec.f.Pcdcinont. periorum , in foederibus , maicftatem comiter obferuare tenentur , iura 
4 Brunus deco- maieftatishaberc^fed vaftallus,feu fiduciarius aClientediffert,diftatque 

mitatu Artenli . . \ _i. . - • r J /" • 

poitBar.Bai.An- piurimum . Clicns cnim, patrouu itt tocderc luperiorcm catcnus a^no- 
imSa^KerS "^^^ quatcnus pcrfoncE ac loci dlgnitas poftulat: vaflallus non modo fu- 
cumajiQ.Aiexa- periorcm confiteridominum, fed etiam fidem & obfequium eifupplex C 

drum.Barbatia. T . r j j tt • U CJ \- 

exhiberc cogitur , aut reudo cedcrc . Homagium appello , hdelitatem, 

obfequium,obedientiam & eaiuraqucefiduciariusdomino^exformula 

Nouemgenera bcncficij darc, facctc, tcnctur : quod vt planiusintelligaturnoucm om- 

tenuiorum ad- ■ ^ ■ ■ j n ■ n. 

uerfm poten- "^°° potctiorum actcnuiorum gradus itatucmus,pra:ter eum,qui poit 
tiores, Dcumimmortalcm fcipfo fupcriorcm confitetut nemincm. Primum 

genusefteorumprincipumqui funtin ciusclicntcla,cuius maieftatem 
obferuant/equein eius patrocinio dare folent,vt aduerfuspotentiorum 
vimtutioreslint. SecundumgenusefteorumPrincipum qui fiiperio- 
rem in fcEdcre agnofcunt, eique tributum dcpendcre folent, vel pcnfio- 
nem,vt eius auxilio ac pra:lidio tutiorcs {int:quod certe patrocinium di- 
cinon meretur,quiamercenarium lit:mercesautem^ofticio nondebea- D 
( tur:Tertium genus eft eorum,qui a potcntiore vi£li,pacecn acceperunt, 
&iuramaieftatisrctinetiisle2;ibus vt vidtoris maicftatcmcomiterob- 
ferucnt , cique tributum annuum foluant , nec tamen patrocinium illis, 
aut auxihum a potentiore debeatur.Quartu genus eft eorum,qui Rcges 
funtj&iuramaieftatisinfuos liberccxcrccnt :led aliorum fiduciarij feu 
feudatarij funt aliunde feudo accepto a principe , fsu maiore feu mino- 
re. Quintum genus eft eorum, qui Reges non funt , nec iura maieftatis 
habcnt , fed fiduciam propter feudum contraxerunt: quia noftrisiim- 
plicesvalTallidicuntur^qui dominidignitatcm tucri, acpro eoarmaca- 
pere,non tamen femper,ncc aduerfus omnes. Sextum gcnus eft eorum, 
quivairalliligij vulgo dicuntur,quidatafide,dominidignitatem &exi- 
ftimationem tueri, ac pro eius falute, arma line exceptione capere , non 

tamen 



D E R E P V B L I C A. ♦ to^ 

tamen femper^aut vbiquejfcd entcnustenentur, cjuatenus vtilitasfeudi 
aut fiducia contrada patitur.Septimum genuscfl: eorum,qui fubditi di- 
cuntur,feu van.illi, feu cenfuales (int, fiue etiam pr:rdiis omnino careat: 
qui pro principis dignitateacfalute, perinde ac pro fe ipfis , propugnare 
teiientur,&eofdemcumprincipe hoftes&amicoshabere. Odauum 
genus eft eorum, qui quondam leruitute Iiberati,feruilem fpeciem rcti- 
nent,vtifuntafcriptiglcbcE,&quianoftrismanusmortu?dicuntur:po- 
ftremum gcnuseftferuorum.Ha:cgencra nobisfccerncndafucruntne 
fubditicum vaftallis, autclicntibus,autcutn vtrifque vaflallilimulmif- 
ceantur.Ex hisgeneribus,ij quinonratione fcudiautliduci^contradla?, 

B fcdexfuiip(iusperfonaparere coguntur, fubditidicuntur:mult6 m.io;is 
etiam iipra:ter obligationem, qua{ubditus,principi,cuius imperiLm 
ac iurifdi(!!lionem fubire tenetur, fiduciam cotraxerit fcudoa principe, 
vel ab ipfius principis (ubdito acccpio, fi modo vtriufqi prii cc ps ide fit. 
Qupdhiubditusnon{it,quifiduciam,accepto bencficioc6traxit,etiam 
{i domini dignitatem ac filutcm, hne exceptione cuiufquam, tueri dc- 
beatjcatame obIigationc,defertofeudo,finefraudefe{e liberarepoteft: 
atfubdiiusquantumvisfcudumautcenfuale pra?diumdeferar,aut nihil 
omnino habeat,quod fuum diccre poflir,pei"ionalitamen obligationc, 
fcipfum fine principis fui confcniione cxucre, nullo modo potcft. Va(- 
fallus fidem patrono fcmel tantum pr^ftare tcneturjfed ne ad id quidem 

C cogcndusefl, {ifiduciaitafucritcontra6ta,vtvidere eft inantiquislcgi- 

bus5feudorum,contraquam CarolusMolina:us&:fcnfit,&: fcripfii^;at ^ titi4 5iq"f 
{ubdituslocisomnibus, actcmporibusfidem Principidarc cogitui7,e- fci.al'imiucrdu 
tiamii Pontifex is fuerit^ , qui nullum omnino prxdium , Principi acce- [^lu^s.^dcoa^^^^^ 
ptumferat. Nequevcroneccire eft fubditum e{re,quifaluteacdi2;nita- 'J-. 
temPrincipis, {inecuiufquamexceptionetucridebet, qualcs {unnj qui fcu.i. r § i. gioi: 
noftrisvaflalliligijdicuntur: quiinterdumaliorumprincipum fubditi, 7 tl.qu^iitenu- 
interdumregesfunt:interdum vafliillijtamen non fine exceptione fi- ["' "'^'^' "'^' 
dcm dederint,neque enim rctrouaifallus fubditus eft,aut vaflallus illius, *^J'_;f^f,';'*^'; 
cuidominusin{cruit,9ni{i omninociufdebeneficiirationc.Placetigitur Moi.mc.d.Ru 
exeplishascilIuftrare.Antca quideRegcs Anglorufidelitaris iufiurandii sifamusinc 

D regib Francorum fineexceptionedcderur,cuampliflimashuius impenj ^"/aTp.o^h.lu 

prouincias,ac,bef^eficia frudiuofiflima^Rcgibus noftris acceptafcrrcnt, ^^^^; , c;';7J; 

v^mcrii6 fcie vaflallos lio;ios francorum confitcrcnrur. Angliam ta- qut pot.ore. qui 

mcn & Hiberniam iumma poteitate regebant : quouiquc loannes , qui DHhinatusa.^ 

fraude'in regnum inuafcrat , fc regnumque {luim acfubditos omnes dc- f^jjy-^^^fjj^ 

diditinRomani Pontificispoteftatemanno m ccxn. contradafolcn- FrancorHm. 

nifiducia principumacfiibditorum confcnfione :nectantumfePonti- Reges AnglorH 

ficisRomani vaflcillum, fed ctiam xrarium protcflus eit,acpromilitan- ^^^^ Ro,„am. 
nui tributi ac cenfusnomine quattuor aureorii miflia^^pr^ter tributum |o M^™^ 

jllud,quodabInaRegcAnglorumpromi{fumeft,annot).ccxL.idque 

afinguIisfamiliisexigebatur,quodvulgotributum fandi Petriappel- 
labint:legatusInnocentijiii.PontificisR6mani,primusaRegeIoan- 
nefidemaccepit, anno M.ccxiij. pr.Tfente Cacellariojfex Anglia»pon- 

•:jinr/io ^ 



no ' LIBERPRIMVS 

ti(icibus,actotidemcomitibus,infinitaquepopulimuItitLidineconfen- 
tiente. Extatadhucapud nosformula fiduciT,quam exadis Vaticanis, 
exprefnimlec^imus. ActametfiThomasMorus,Anglorum Cacellarius 
neearet Reenum Anglorum effe in tiducia Pontificis Romani , nihilo- 
minus Henrichus iple vin. legato pontificis Romani , iufiurandum 
fidslitatisdcdit. Tnbutumautemvtriufque generisexigi, ac foluinon 
antede(iit,quamHenrichus viii. anno M.D.xxxiiii.Romanipontifi- 
cisferuitutemac religionem excuflillet. Id autem animaduerfione di- 
t^num efl , quod in formulafiducis , Rex loannes fuorum fcelerum ve- 
niam,fuplexalegato p6tificisprecatusefl,quoplanum fit,patrocinium 
illud pontificis Romani , quardtum effe ad eleuandum immane parrici- B 
dium,quod in Arturumfratris filium,ad quem feptraregni fuccefforio 
iure pertinebant, crudeliter admiferat, ne facris a pontifice Romano ia- 
terdiceretur. lam anteaPhilippus Auguflus Rex Francorum,omnia 
pra:dia,qux in GalliaReges Anglorum hxreditario iure polhdebanfj 
Normaniam inquam,Aquitaniam,Turoniam, Andium,item ac Ceno- 
manorum agros, ob eam parricidij caufam.pro iurc fua: maieit.atis pro- 
fcripferatrquas regiones,anteabeneficij iure,aRegibusFrancorumac- 
ceperat:tametfi fummam in Anglos.Hibcrnes & Scotos poteftatem ha- 
iiegei Scotoru bercnt.Nam principio , ConflancinusRexScotorumcxteriqueprinci- 
vafalh n- p^s gius ditionis , cum AdeUlano Anelorum rese fiduciam contraxe- 

qlorum. l l-lT^llr. ri ' -n 1 

rant : deindeBaluolus Rex Scotorum,hdemquoqueRegiAnglorum C 
pra;ftitir,profelfus fe regnumScotia: fiducix nomine, fub Anglorum 
patrocinio poflidere,exceptis Orcadibus infulis,quf tum erant,acdcin- 
cepsetiamfuerunt, infiducia regum Noruegiar,quibus rcgcs Scoto-' 
rum auri vncias od:oginta, fiducix ac cenfus nomine dependere tenen- 
tur, contradio lampridem fcrdere inter Danos & Scotos, vt bello finem 
imponerct.quodproinfulisOrcadibusohm fufceptum,necitapridem, 
id efl anno m. d.lx 1 1 1 1 . rurfus excitatum efl^quantiim quidem ex literis 
Danza:i, Francorum,apudDanos,legati, intelleximus. At Scoti Rec^es, 
quipoftBalnolum, fummamrerumtenuerunt, Anglorum obfequium 
eiurarunt,nec fuperiores agnofcere,nec fe Vaffillos Anglorum profiteri 
voluerunt, tametfiDauidRex Scotoru^Eduardi iii.Regis Anglorii,ca- D 
ptiuus id fumma contentione a fuis petiiffet : poflea vero cquam decen - 
niumincarceribusexegiffet,dimi!fuseflabEduardo,cuiusfororemlilSi 
defponderat,ea lege, vtfccumamicitiam ac pacem coleret. lamvcro 
Hibernia:Regnumnonitapridem AnglorumimperiumtuIir,exccptot 
tamen ArguelioComite,quiiuramaieftatis femper retinere vifus eft- 
nanUreoefo Confimilitcr Dania: Rccrcs, oui ctiam Norues;ixpartem poflidcnt-iura' 
feruGermano- ni^icltatis libi vindicarunt : quodquam verumfit,prius expofuimusJ 
ritm. Holfatix tamenagrum,regnofinitimum,Imperii Germanici beneficio 

habent,&anteaquidem,Danixregnum,imperijGermanicifeudalebc- 
neficium extitit , ipsique Danix duces in fide Germanorum permanfe- 
u Heiuociu! in i^un^non modo Lothariolmpeiante cul Canatus Do^iix dux, fidclitaus 
iuftc,r. scbuoru obfcquium » prxflitit: fed etiam Friderichi. i. Imperatoris, qui primus 

omnium 



l 



D E R E P V B L I C A. lii 

omniumPetroduciDanixregia^ftemmara dedit, acregalipoteftate u Tntemi« 
beauit, iistamen legibus, vtinfideacobfequio perpetuo mipcrij Ger- "^'^' 
manici permaneret: fed pofteri tandem ab imperio defciucriit. At prin- 
cipes ilJi quos fiduciam contraxiire,& prardiatoriam feruitutem, datali- 
depromilifredixn-nus, quivelin fuosiuramaiefl:atishabet,velaliorum 
Principum fubditifunt,contradamfiduciam eiurarepoflunt,mod6ne 
idfiatinfraudempatroni:(|uoniampericuloimminente,fmeiuflacau- 
fa, patronum defererecapitale efl:, etiam fi vaflallus, eo momento, pra:- 
dium feudale deferturus lit : tametli nullagrauior po^na '? di6i:a cft in fi- i^m.qu^efuKpri 
duciacontrahenda,quamvtfeudocariturusfitcliens,quipatronum,vr- l'^^^^;'"''''^^"'''*- 
Bgentebello,deferuerit:quiafidesagituracdignitas,cui(cmpiternalabes 
innuritur a cliente patroni defertore : cum tanta fit obligatio fiducice, vt 
etiam aduerfus fratres ac liberos '*,pro falute acdiG;nitate patroni,vafTal- '-^ "p ''^'«^fi"'- 
Jusarmacapereteneatur.Necderuere noitraa:tateIurifconfulci'5^quie- «5 Ai«.c6iii34j 
tiaminparentes, clientem propatroni dignitate,armarent: quodmihi ' '"" "'*' 
probari nufla ratione poteft , ciim prima pra:cipuaque fidelitas parenti- 
bus debeatur. At fi vaflallus idem f it & fubditus, qu i principem pericli- 
tantem deferat,non modo pra:diis,illum fcd etiam bonis omnibus foo- 
liari oportet , cum vcl gregario militi, capitale fit, qui duce in bello non 
protexerit. Necmiru^* fiBritannix Armoiicxducesjoanes.inquam.i. 'f '•'^°"/'"ne; 

l 1 n ■ ■ i^ ' 1 Ji; re milit. Li- 

&Petrus, ii.obftinatoanimorecufarent Francorumrcgibusfidem,pro umshb.i. 
C Britannix prouincia,fine exceptione cuiufquam pr^ftare.dc qua re con- 

trouerfia iterum atque iterum, inter Francix, ac Biitanniar cancellarios, Duc:sBritan. 
coram rege Carolo v. & vi. aG;itata eft. Pronofirafuerunt ada fiducia: "'" ^"^''^^' 

C> ^ ^ c" l Fraricornm. 

contracrx.ac hdesa ducibus,Iine exceptione cuiulquam data,tum Phi- 
Jippo Augufto'7^tum etiamLudouico'^ viii.De vtroquea6lu,ancipi- 17 
ti ratione dubitari potuit:de altero quidem,qu6d Philippo data fides eft 
ab Arturo, fineexceptionecuiufquam,ealege, vt fui tutelam aduerfus 
loannem Anglia: regem tufciperer, quod ab eo fadtu m fit, nec-ne dubi- 
tatur,tametfi Arturiparricidiuvltuseft : dealteroquodLudouico viii. 
datafideseftaduce, quoadipfeviueret,finepra:iudiciopofteritatis. Ac 
legjitimorum a6buum ea vis eft ac natura,vt nec diem recipiant,nec con- 
D ditionem'9,fiducvE vero iufiurandum minimcomnium. Exituscon- is^i-i^^usdere- 
trouerfiazfuit^vtloannisacPetriiufiurandum fimplcxacciperetur, ne 
\%flalli ligij Francorum eile viderentur. Quamquam dux vterque,feu- 
do Britannice fpoliari iurc dcbuiffet, quod legitimum patronum Fran- 
coruiA regem eiurarent.Neque enim dubitari poteftjquin Briiania: Ar- 
morica: duces,Francorum Regibus,iam inde a Clodoneo rege.fidem fi- 
ne exceptione dederunt: vt Gregorius Turonum pontifex,omnium, 
quas habemus, antiquitatum, verifTimus fcriptor accurate tradit : quan- 
quamplenifunthiftoriarumlibri,plena antiquitatis monimenta qui- 
bus ha:c prodita videmus. Britanni quidem rebellarut fa:piflime,fa?pius 
tamen fra6ti funt ac domiti,quinetiam Caroli magni ac Ludouici Pij le- 
gatis,fidem & obfequium,datis obfidibus, exhibuerunt: qus tam ex hi- 
fioria & Vitaldi Caroli magni nepotis ,tum ctiam ex Floardi Sigeberti 



anno iroi. 

19 .lUllOUIO. 



CTuIis. 



K Z 



„i L 1 B E R P R I M V S 

fcriptis perfpicuLim effe poteft. At ciim rurfus a fide deficerent, Carolo 
lo annos^9: Caluo Rege,apud otdines accufati,acmaieilatisdamnati,poenas*<»dede- 
fKfo^in^l^qmf- runt: quo crimine non nifi fubditi*» accufari pofTunt.Nam Herifpo dux, 
quu.adi.iuium.^ Carolu Caluum,data lide,acpecuniaru magna vi,placauit,vt antea quo- 
' queludicaeldux Dagobertum placarat.Neq. verum,atne{imilequidc 
veriefTe potefl:Clodone{i,quiGalliarumimperium AlpibusPyrena^is, 
& vtroque mari, tum etiam Rheno flumine , definierat , aut Carolum 
mac^num qui^rentesimmanitatebarbaras, miiltitudineinnumerabiles, 
locis, infinitas domuerat,qui Hifpaniam^Italiam, Hungariam, Germa- 
niam, cis & vltraRhenum Saxonas, Pomeranos, Polonos,Ruflios fub- 
egerat,& in extremam vfque Scythiam imperiura propagarar,Armori- B 
cos duces, in ipfis GalliiE vifceribus, ad imperij Gallici focietatem admi- 
flffe. AtetiaminfcederecumRolonc, Normanorumducecontradto, 
Biitannix Armoric^e dux retrouafalus attribuitur a Rege Carolo: quod 
i-idiculumfuturumerat,nifitunc Armoricx duces Ftancorum fubditi 
habcrentur. ItaqueBritanniduces,Normanorumducibus, hiviciflim, 
regibus fuplices,fine exceptione,fidem dederunt^at lides femel data,ac- 
ceptaqueapatrono,nullatemporum infinitateprsfcribipotefl:. Qui- 
bus argumentis non modo probabilibus, fed^etiam neceffariis,ad affen- 
tiendum perfuafusfum,vt Armoricam iam,indevfquea primisFranco- 
rumregibus,imperij Galliciprouinciameflefcriberem: tametfi Argen- 
ij, inconfuetud. tr^us", Rhcdoncnfium praetor aliter fentit. Gr^s:orium ver6,Pontifi- C 

Bntan.&: in hi- / „. , f.. ., rr ■ i •• 1- 

ftomBrii. cemHemonem,Sio;ebertu,quibusafientior,mendacijcontumeliaprae- 
fl:ringit,quiburcum tamen Vitaldus eadem fcripfit. Illud etiaabfurdius, 
quodPetrumDruidamprimumeffe putat, quialieniprincipatusmaie- 
ftatem,Galloruimperio fubiecit,quiregis fubditusfuit acpropinquus: 
nec vero eius libcri ac pofteri , perfidi^ fcelere ab ea quce perpetua fuir, 
& quidem naturaUsobligatiocumRegibusFrancorumcontra6la,exi- 
merefeipfospotuerint.QuodautemArmoricosducesquifcelerataco- 
{pirationisfide&confenfu, cum Anglisadhuiusimperij exiri{i,feipfos 
coniunxerunt,aperfidiacapitali vindicare conatur:quod de Regibus 
Francorum,acde omnibusPrincipibusitafcribit,vt aconuitiis, acma- . 
ledidlis abflinere non poflit : quod fuos popularcs , q^jamquam nomen D 
gentile Gallicum vfurpat, omnigenerelaudum,adnau^amvfquecu- 
mulare folct,quod Fracorum vid;orias eleuare & obfcurare folet: qurfJ 
deniquefibivnicredi vult,& antiquiflimisacvcriffimis fcriptoribusfi- 
dem detrahit,ccrte literis &c otio abuti mihi videtur. Nihil autem*iiiflo- 
riarum fcriptori raagiscauendum,quam,nefubditos,aprincipis obfe- 
quio, ac fide, abalienare,&ad defedionem oratione inflammare videa- 
tur. Sedvtadpropofitumredeamus,animaduerfionedignum eftloan- 
neraVIonfortium & pofteros,etiamfi Armoricaraabimperio Gallico 
diuellereconarentur,nihilominustamenquafi Monforti, ac Virtutum 
Comites ,fidem Regibus (ine exceptione femper dediffe , vt in Archiuis 
legimus,tametfi quasdam iura maieftatis,in prouincia Armorica,c6cef- 
fuRegis,exercerent. Exquibusperfpicuumfit, Vafrallosafubdicis,&: 

; clien' 



D E R E P V B L I C A. 113 

cIientibus,atqLie etiam inter fe diffcrre plurimum : eofqueiuramaiefta- 
tisinfolidum, acfummam poteftatemliaberc, qui neinini feruirc te- 
neantur : nam vaflallus (lue Imperator, fme Pontifex maximus fuerit,fi- 
dera,obfequium, obedientiam fupcriori, quafi domino, pra:ll:arc tcne- 
tur:quodquidem obfcquiumperfonaIe,coniundl:am habetfcruitutem 
quandam,etiamfi verbum illud,{eruicndi,in legibus feudorum,libcrtati 
naturalipr^iudicarc non videatur: quaquidcm feruitutevelobfcquio, 
beneficiarius nifi feudo carcre velit ^^, CeCe Iiberare non potefl : ncque e- ^3 cip.vnico.de 
nim fiducia valTalli, feruitus realis eft:fed pcrfon^ ita coh^rct^^ , vt ab ea tLonto"u'tToc' 
diuelli non pofsit. Quod aute diximus, fcruitutis illam fpecicm a pcrfo- ^e^iTbMrciJ'*^] 
B nadiuellinonpolTe^adeo vcrumcftvt neprocuratorquidcm ad fidcm ^'"'^'!«"t.&t.:. 
vallaIli,nommepreltadamidoncus ''Mit:quod antiquisteudorule^ibus caufafeudinmit. 
licebat^^^^fed illud antiquatum eft vbiq^ gentium,vt ne ni Italia quidem, iuV.§.'(i i.bcm,!! 
vnde iura feudorum in vniueifam Europam fluxerunt, procurator fidu- Moim.aloS.' 
ciarius admittatur.NaLudouicusStortia^quifcMedioIancnhuduccm ^•""^•'ncon- 

ri I -■^n- r i^ i- r ~i iu«iKi.fcud. 

rerebat,legatuin Galliam militadCarolu viii.regem,vtprotratrishIio ^^ BA.mi^.hnc 
Genueli duce^iuliurandii pra:ftarct,fedrcpulfam tulit. Etcum ageretur 5J"" 
defideprxftandaaMarchioneSaluciarum, curia Parifiorum decrcuit, quosfifHnucftl^ 
procuratorem quidcm, eiusnomine,quodmorbucxcufarctadmitten- 'u".Pra.poi;tu9. 

I , rri. •1 r I I - • - n- r r i m §.omnes col. 

dum*7jiiKegiV]deretur,ledealege,vt cumprimupoliet, pr^'lens,ndem vit..icfeudo.dc- 

pr;rftaret.Idemfa:piusiudicatum^^ eftin confimiIibuscaulis:contrave- trarmvidMtu^^in 

C ro,vaffaIIus cogi poteft in procuratoris patroni verba iurare,e6que iure ft'uu'cg.Iib.5.''^ 

vtimur : fin vaflallusadhucimpubeseft, & id xtatis,vtfenfucareat,fu- 7^ ^""° ''t8<?. 

-ii^. ri- - ^ ■ ■ Uccembr.9. 

fi:inetura(5lusle2;itimus fidclitatis, quoufq;le2;itimaa:tateattio-crit,qua isconnaMaxf- 

^, (. "^ n- -r iC 01 mil,.,„u dcMe- 

ndem prseltare poliit,niii patronus procuratorem admitteremalit: vt i,.,ic & dom,nii 
Ludouicus XI. Rex,per legatum matrem Galeacij impuberis,ducis ^°™°^''^^^' 
Genuenfium , in fidem accepit : verba iurifiurandi concipiente Phi- 
lippo Cominio Regis legato, cui aureorum nummum quinquagin- 
ta mfllia , annui fru6lus nomine , foluit. Iflud autem infocdere quod 
i(5lum *5 eft inter Ludouicum x i. Regem , & Maximilianum Au- i, annoHS^. 
ftria: duccm , difcrte cauctur ne vafTalli fidem procuratorio nomine 
exhibeant ^ fed prxfentes ad id cogantur , nifi morbum vel xtaterti, 
D aliamve ncceflariiim caufam excufarent , vt cum vniuerfitatibus & 
collegiis iufiyrandum exigitur,id a procuratore fieri neccfTe eft. Et- 
«Jinim plurimum refert vaffalli regis perfona , an vero fordidi procu- 
ratoris obfequium recipiat patronus . Quamobrcm infcedere, quod 
idun! eft intcr Philippum Bellum , & Henrichum Anglorum Rc- 
gem , anno m. c c c i i i. vno capite exceptum eft , vt Hcnrichus fi- 
dem Regi Francorum daret pra:fens , & quidem fine exceptione, 
quod fi morbum neccffarium fine fraude excufaret , filium tamen 
primocenitum , in Galliam iurifiurandi caufa mitteret. Rurfus alio 
focdere quod idum eft , anno m . c c c x x x . Eduardus tertius. 
Rex Anglorum recipit ac promittit fe mox in Galliam , fidei pra:- 
ftanda; caufa , venturum : aut fl quidem morbum necefTarium fi- 
ne dolo malo excufaret , cum primum conualuiffet , id effedurunxc 



XI4 LIBERPRIMVS 

Itemaliofocdcrequodpercufllimcft^anno M.ccLix.Ludouico ix.Re- 
ge,Henrichus.u. An2;lorumRexfeIein Galliam paulo poft traieclu- 
rum,ad folennc iufiuuandum fine exceptionecuiulquam prxflandum. 
ObfequiumautemilIud,quodligiumappellant, eam vimhabet,vtne 
50 tiruiJe^uxii. iiiipej-jtorisquideautPontihcismaximiperfonaexcipiatui'". Formula, 

vjffall.in feudis. .T, 1 *! n- ri/TJ J' 

ciemctin.p.fto- luiifiurandi quod rex Anglorum preititir, conccpta elt eo l:oedere,quod 

fjec:,f § 'i"on'-^ '1"no M . c c c X X X I . inter Phil ipp u m Valciiu m & Ed uardu m i ii . percu f- 

defcuJis. ^jj^^^ ell:,cuius hxc verbafunt.Rex Anglorum raanibusconiundis, aciii 

manibus RegisFrancorum infertis, Cancellarium Francorum,h^cver- 

baproferentem. vovs devenez homme lige dv roy de fran- 

CE Q^VI ICY EST COMME DVC DE GVIENNE,ET PAIR DE FRaN-B 
CE,CONTE DE POITOV, ET DE MONSTR.VEIL, £T LVY PROMET- 
TEZ FOY ET LOYAVTE PORTER. DITES VOIRE. ET LE ROY 
d'angleterre DIRA, VOIRE. ALORS LE ROY DE PRANCE RE- 
CEVRA le roy d'angleterre A LA FOY ET A LA BOVCHE. 
H:ec verba foederis, vtcumquc Laiina fic fecimus. Tu quidem euadis m 
hominemligiumRegisFrancorum,vtiDux Aquitanorum,par Fran- 
ciar, ComesPid:onum,&Monl]:rolienlium,tequein eiusfide ^oble- 
quiofemper futurumlpondes,refpondeallentior. Hicrex Angiorum 
afrentirifedicct: tum rexFracorumadfidem &o(culumregem Anglo- 
rum admittet. Saniftius ell: iuliurandum Caroli Regis Nauarra:,cum fi- 
demCarolov regiFrancorumdaretanno m ccclxx. quia non foliim C 
vaflallus fedetiamfubdituserat resis Francorum tameth iuramaiefla- 
tis inNauarroshaberet,6cinBcarnenfeseadem iura fibidcberipra:di- 
caret,vtpofleri quoquc, fedadhucdeagro Bearnenfiiubiudicelis eil", 
Formulxfiducia: Arturi ii. Petrivtriufque,&: IoannisMontfortij,qui 
Armorica^prouinciarducesfuere, conhmiles funt: prxterverbum ligij 
hominis. In fubdiiisvero vaflallisformula fiducia; vberior cft,ac fin- 
6l;ior,quiadupliciobIigatione deuinciuntur:exteriva{rallinonitem,Ac 
diu multiimque dubitauit Eduardus i ii. an iuriiiuradi formulam in foe- 
dcre pr^efcriptam, fcqueretur : &: certe manus fuplices habere principio 
recufibat, & in Angliam redicrat, vt populi conuentus, eam ob cauiam, 
habcret: eo lcgatiFrancorum miiliiunt, acfemcflref^mporisfpatium, D 
in ea controuerfia difceptanda tranfe2;erunt , tandem rex ^duardus for- 
mulam propohtamiequimaluit, quamtotbcneficiis,quibusin Galli(J 
fruebatur,carere. Quumvero vailallus idemeft,quifubditus,arma,pi- 
leum,pallium, calcaria, chirotecasexuere,acgenibusflexis manus^upli- 
ces in principis aut procuratoris iui manus iniercre neceile habet, 5c 
ita fidem pr;r flare : at etiam moribus noftris , patrono licct abeiTe , nec 
fi vehr, procuratorem , fidei accipienda: caula, conftituere tenetur, 
fed vaifallus ne prardio fiduciario careat,pra:dij dominantis locum adirc 
folet,ac pro foribuscarmen co,qucm diximus,habitu,vfurpare. At Ve- 
)} ^rticuiocon- romandurun^iJ' moribus vaifallos.fidcm patronoprseientidare oportet: 

luetiininK gcne- , '11,1 

fediipatronusabcft,fatisofficijfecerintetiam pra;fentes, iiperprocura- 
toremidfacicndum curenr.ne Vaifalh dignitas,abicd:iore periona pro- 

curatoris 



ralisiio. 



t 



DE REPVBLICA. „5 

curatoris miniiatur: QliocI Ci vafllillus h^redes Iiabeat trigiiua vnurouif- 
que fidem, petente patrono, pra;ltare cogitur^^ , vt lamp^idcm Philippi ^^ § "■'^"^^fiiii- 
AuguiliRegisFrancorumdecretocautumeft,annoM. ccix. aUus ta- liMnlp," 
men alio more vtitui^^. An igitur vaHallum^id cft alterius homincm, e- G^n-, !'!sn-cZ 
tiamfi domi Regno potiatur , fummam poteflatcm ac iura maicdatis '^;»Tr"°™- 
abere dicemus? an eumquivilillimaobicquiaprxllare, &vtverbofi- «'apU-ricjiGpi- 
ducix vtamur,reruiataltcri,rummum Principcm appellabimus.^ At ple- ic^^r.in-gS- 
ricjue Principcs agros late patentes,ac bcncficia Fruauofifllma derererc, Ia^^^uX^^^^^ 
quam feruitutem iftam leruire, maluerunt:alij ius maicftatis vt cedcrct ""''" f""'">^.' 
necprecibusvIIis,necprctioadducipotucrunt: nam Piinccps Aurp.fius '"'■'"• 

B Ludouico xi.Regi iura maicftatis Aurafijprincipatus vendererecufa- m7'".T"w 
uit.Qunmqua Regij procuratores lura maicitatis, Auralio Principc vin- !?,"/[ gIo!^i',! 
dicanccjfa^pe obftiterunt. laveroprimo capitcfa-dcrisBnnniaciEduar- ^^' 
dus iii. AnglorumRex, vtomniaiuramaieftatisdbitnbuerenturin iis 
regionibus,quashxreditario iure in Galliapoflidcbatjne fidera, aut ob- 
fequiumRegibusFrancorumprarftarecogereturdiferfecxcepit. Ncca- 
Jiam ob caufam Stephanus Valechix prcefes a Regibus Polonux defccir, 
quamquodRexPoIonus,tentorium,in quoStephanus,fuplcx,obfc- 
qu umacfidcm pra:ftabat codem momento diicindiiuditjVtomnium 
oculispateret. Hanccontumcliam veteratorieiibiillatamcrrauate tulic 
Stephanus : ncque id miru videri dcbet !is,qui meminerint , Caliitenem 

C Anftotelis propinquum , mortcm potius optaile, quam AlexanJrima- 

gnigenibus,adorantis^*acfuplicismodoaduolui,morePerfarum,ta- s^ociTOVAr- 
metii Alexanderfuplicesamplexu & obfculo dignaretur: qut)detiam- TkxlnL"''''''' 
num Imperatoribus Romanis viitatu erat, cumregibus fceptra & inii- 
gnia Regia largirentur : iic enim Tiridates Armcnix rex Neronis ^eni- 
busaduolutus eft, qucmNero manu pra:hcnilimcrexit,ofcuI6quedo^ 
natum , thyaram de capite detraxit , eique diadema circu impofuit , po- 
ftremoaddextramfedere^Muflit. Qnjbusautemrcgnafruendaconce- 3^ Tr^nciuii. ia 
debat Romani,ctiamiiab iisfidemaut obfequianulla exigerent, nihilo- 
minustamen Romanis Principibus fponte inferuiebant , ac miniftra- 
bant5*^:alij fefe Romanorum procuratores appcllabant , vt Aderbalus J-^^DiodeAugu- 

D Numidi^eRex, Eymcnes quidemPergamirexfufoac mortuo Mithri- 

datePontirege,Romamvenit,acpiIeumgel1:ans,acceptampopuloRo- PzhncM^ hoe 
J^anoIibertatemtuIit:eratenimpiIeusrecentis libertatisareumentum. ^'-""/'"' ^f^ 
Pru (las vero Bithyni:^ Rex quoties Senatum ingrederetur , limen deoi- mau 
cularJconfueueratj fe mancipium Senatus appellans , tametii c^quo foe- 
dere cum Romanis focietatcmcontraxiflet.lllecuItus,quantufcunque 
fit,qui abarbitrio cuiufque proficifcitur, nihilaut parum admodum de 
iure maieftatis detraherevidetur: fedobfequiumillud quodabinuitis 
vaiIallisextorquetur,feruitutemfapit,necTurcarum,acPerfrrumPrin- 
cipibus,quicquam grauius eife videtur.Et quidem Suleimanus rex Tur- 
carum loanem Hungarix rcgem, quem bello c?perar,in regnum Iiben- 
ter reftituiiTetjea lege vt beneficio acceptum ferrer,ac fidelitatem vaifal- 
lorum in modumexhiberct, nifi Ferdinandus quiPannoniasadfchx- 

K 4 



n6 LIBERPRIMVS 

reditario iure peitinere contendebatjobftitiffet: idqne Sigirmondo Aii- 
guftojPoloni^e Regi, per legatos teftatus cft Sulcimanus: vt quidem ac 
cepi ex literis quas Staniflaus Rofdrazerofcus ad Annam Mommoran- 
tium, equitatus Gallorum magiftrum^rcripfit.anno m. d. l. v. Quamo- 
brem FrancifcusmaiorRexFrancorum,ad creatoreslmperatoris Ger- 
manici refcripfit , cauendum efle , ne Carolum Auftrium ad imperium 
vocarent , ne imperij decus ac maieftas , fub vaftallum Francorum fub- 
iungeretur. Qux res cum Imperatorem vehementer pupugiftet , Fran- 
cifcumbelloPapien{icaptum,nonantedimifit,quam nexu &fiducia 
Francorum,Flandria & Artefia omnino liberaretur . At nonmodo vaf- 
fallus, fed etiam Ligius extitit , nec tantum Ligius verum etiam fubditus B 
regis Francorum , id eft in ipfa Flandria natus & educatus, qux tum erat 
imperij GaUici prouincia : tametfi Gaudauum, Caroli patriam, & vrbes 
maritimas,pleriquc excipiputant: namFrandriiC Comites,RegniFran- 
corum pares ab hoc regno codito femper habiti,& iura maieftatis,fem- 
per antea quidem funt,maxime tame Atrebatenfi excepta,fcEdere,quod 
quidem percuflerunt legati Caroli vi i .Regis Francorum,cum Philippo 
II . Burgundia: Duce. At etiam Carolus V. iam Imperator creatus a Fran- 
cifco Rege,petiit,vtfibiliceret Atrebatefe tributuma fuisexigere,anno 
M.D.xx.cuiFrancifcusrcpofuitidfepermifllirumjdumnihildeiurefua; 
maieftatis detraheretur, vt quidem didicimus ex mandatis, quce legato 
FrancoruminHifpaniameuntidatafuere. QuanquamgrauiorescaufjE C 
proponi poterant , qua; Principes Germanorum ab eledione Caroli v . 
fummouere debuiflTent. Neque enim Carolus tantum vaflallus Ligius, 
& quidem Francorum impenis,ac legibus fubditus,fed eiiam Pontificis 
Romanivaflallum feLigiumprofeffus, proregionibusacprouinciiso- 
mnibus,quibustuncpotiebatur,exceptis admodum paucis in Belgia,& 
Burgundia: libero comitatu, que Arnoldus Comes dono dcderat Con- 
radoii. ImperatoriannoM.ccv. Deinde Carolus iiii.Imperator,Ca- 
rolo VI .Dclphinatum Principi conceflit fiducia contra(5la,quam ex Ar- 
chiuis defcriptam habemus. At ciim Pontificis Romani vaflallum fe Li- 
gium profeflus eft, in formula fiducia; Regni Neapolitani, iureiurando 
promifit,fe,necimperij Germanicicuram,fi quandoAprincipibusGer- D 
manorum crearetur,nec Mediolanenfemprincipatumfu^epturum, & 
iis quidem legibus, & conditionibus , in fidem ac patrocinium Romari*' 
pontificis acceptus eft.Qux claufula noua videri non debet,cum fit an- 
tiquiflimis omnibus ad;is fiduciarum inferta , iam inde vfque ab "^rba- 
no v.pontificeRomano quiregnumilltid, Carolo,Ludouiciregisfra- 
trijfruendum conceflir , dc in adu fiduci^ Edmundi Henrici Regis An- 
glorum filij, qua regnum illud adeptus eft ab Innocentio 1 1 i i. pontifice 
M . c c L v.cuius formulam ex adis Vaticanis defcripfimus.Ego Henricus " 
Dei gratia Rcx Anglix, nomine Edmundi filij noftri Regis Sicili^, ple- " 
num &ligium vafl'allagiumfacioEcclefia;Romanx &c. Etin a6l:ufi-" 
ducix Roberti Sicilix regis m.cccxxxviii. iureiurado fpopodit prin- 
ceps,fenecimperium Germanicum,necMediolanenfem principatum, 

nccvl- 



D E R E P V B L I C A. n^ 

iiec vUnm inHetruriadominatL]mpetitiirum,necv]tronc]rcc!clata ac- 
cepturum,autficontraf-iceretNeapoJcosacSicilix Reo;no cariturum. 
Confimileell,CaroliSicilia;regisIu(]uradum,anno m.ccxcv. &Ioan- 
na'regin£e,annoM. cccxlviii. Necaliter Fcrdinandus Hifpaniarum 
Rex Caroli v. CiEfaris auus maternus , pofleilionem Re^ni Sicilix a lu- 
lio ii.PontificeRomano potuitadipi(ci,quam iisquas^dixi conditio- 
nibus, &c annuo cenfu , vnciarum auri ofto millium , prartcr auxiliarcs 
copiaSjformula fiducia: veteris comprehenfas.cum cxceptione aori Be- 
neuentini. Cuiusobligationisea viserat, vt cum primum Romanus 
Pontifexalicuibellumindixiflet, eodem momentoSicilia: Regisopes 

B &;copiasaduocaret,vtetiaaduerfusamicosarmacaperet. Sic Alphon- 
rumSicili^regem, SextusPontifexarmauitadueriLisFlorentinos, pro- 
ptereaquodPifanumCardinalcm,pontiflcis Romanile2;atum, alatcre, 
&<quidemfubornatum,pontificio vefl:ituincruccm egiflent. Acnoftra 
artatePaulus iii.PontifexCarolum v.C^farem^qui maximocum exer- 
citu bellumin Gallia gerebat,ad pacis a6liones c6pulit,vt coniu6tis cum 
Francifco rege copiis omnibus , in Principes Lutheranos arma conuer- 
terentridenim primo capite,pacis Sueflioneiis.cauebatur^^ Actametfi '■^T°.^^^H'^* 
paulo ante, Caroli excrcitus a Gallis in Italia ca;fus eflet, ac proitratus,&: 
exitu dubioin Galliadimicaturus vidsretur,nunquam tamenad pacem 
ineundam addudtus eflst,ni{i a Potifice Romano cogeretur. Non quia 

C Pontificem publica calamitas, aut Ecclefi^ pcrturbata: rationes tam 
commouerent, quamCaroliopes, quibus vniuerfam Europam facile 
domuiflet,ni{iFrancoiumarmisacpotentiaimDediretur. Indignum. e- 
tiam videbatur,quodCarolusClementem vii.PontificemRomanum, 
cum Cardinalibusobfefllim, vrbedirepta,adtuVpiflimam deditionem 
compuliflet^acpr.Tteringentem vim auri, q;.]amacaptiuis Pontificibus 
extor(erat,(neque enimanteliberari potuerunt,quamaureorum num- 
mum cccc. millia exfoluiifent) etiam NeapolitaniRegni ceniu, qui 
maximuserat,a6lione pacis,omninoliberatus cfl::fiduci:^ tamen cxtera 
capitaeodem,quoanteaiure, ratafuerunt. Sictandem,fed fcro admo- 
dum,cognitumefl: tumaPontifice Romano,tum etiam a Germanis 

D Principibus,nihil|)erniciofius fieri potuifl'e,quam alterius principis vaf- 
£illum,alteriysfubditum, ad tantumimperiumvocare. Romam enim 
^nacumfuoPontifice, Germanorumviribus diripuitacfpoliauit: Ger- 
manorum verocopiasRomani pontificis opibus attriuit. Ac tametu 
princ^patum Mediolanenfem,&:imperii Germanicifceptra, fubimpe- 
rialifiduciateneret,prius tamen auxilium Pontifici Romano debuifle 
confl;at. Necvero PontificesRomanilicereputantlmperatoribuscui- 

quamimperare,niiifuobeneficio imperialem coronam accipiant:&: 
quidem Pius v.Pontifex, Ferdinandum Imperatorum per lcgatos acer- 
beincrepuit, quodimperialemcoronamafenon haberet,quam antea 
Carolusfrateracciperenondubitarat: ac iam illum,interdid:ionis la- 
crorummetu,ad idcoegiflet,nifi Philippipropinqui&: CaroliFranco- 
r um regis precibus placaretur . Hic occurret ahquis , fieri non potuifle, 



i,S LIBER PRIMVS 

"Nemo plurirt yt Carolus v.Ca:(cir,Rce;isFrancorumli2;iusacfubclitus,idcmqi]ePoii- 
^^ f'/? '^''" tilicisRomani imperii Germanici lio-ius fuerit : cum nemo vairallusli- 
jg Guido p.p. p;iuspluiium clle poflit^i^ictiamli plura prardia imfiulis accepta rerat: 
tit.de feLid.§.i.ci. quia ficics &: auxiliavnieidemque primo ac priECipue debentur, & qui- 
§?iSLvh.rc"- dcmfmeexceptione^^acfi quidcm plurium ha^redum vaflallus ligius 
• '^'"^•c-." fucriteiufdem predij nomine, omnibus fmiuLnon tame feparatim:quia 

terii.coi.j.deiu- tamctfi fidelitatis a6tus lcgitUTius lit indiuiduus, & in lcruitutibusindi- 
4o""L" qux. de uiduis, folidum ab harrcdibus debcatur ^*" , quod etiam dc fidelitate ple- 
regu.u.dsverb. '^^^ putant*' : vctius eft tamen vni tantum cft patronis, quem vaflallus 
41 Accurf.ini.v- elefTerit,fi diflldcant patroni,aut omnibus fimul fidcm dcbcri.eoque iu- 
tus.de vfufr.B.ii. rc vtimur:quia non dcbct durlor "^* emcicoditio vaflralli,quamlivnusv- B 
rsdruii-.AngeLin ni hxtcs cflct: durior eflet,fi plures operas,plura obfequia, pluries fidcm 
L'nauui^e"ru?c'! prarftarc cogcrctur : idque mulib magis in vaflallo ligio,qui pluribus 
Rom.i.5.dever- fgorfum fidcm finc cxccptione dare no potell:: lijiium interprctor ex iu- 

boru obho;. Al- ^ r 11 • 1 TkT • • J 

uarot.inc.i.§.o- fc tcudorum , cum plcriquc appellationc abutantur. Memini quadra- 

mnes. li deteu- . ^ C \ (1 ■ r,\ ]■ r^ ] 

do. gintalcptcmroedera, qucereges noltri Philippus v. Carokis v. vi. vii. 

depra^ionftipu" Ludoulcus XI. cum Germanis principibus coierut, quibus fe auxilio fu- 
i.damnii.§.iiis tutos aducifus omnes,exccpto impcratorc ac reo;e Romanoru,fpopon- 

qui de damno.I. ' 11 C> ' F T 

cuifundusdeco- deruut: nec dubitarunt fe vaflallos li2,ios reo;is Francorum eo iureiuran- 

dit.& demoftrat. •■t- r"r>C • C C ■ C 

i.nccin piurcs.de do comtituere , cxcipio Ircnerenlem Pontincem,quilelociumacroE- 
ndTfii^iurw deratumRegisappcllat,non vaflralIum:tameilipcnhonem pcrinde vta- 
^m^cnak^Tduca ^^J ptincipcs a Rcgc accipctet : nullum tamcnpixdium a regibus Fran- C 
tus.de proh.bica. coruiii habuiflc conftat : vuius Ducis Gucldrij iufiurandumproponam 
ioni.B.ii.Hoftief. vt de teliquis iudiclum ficri poflit,his vcrbis Latinc conceptum^Ec o de- " 
feud.s^.^u^Mar- Licnio vaflallus ligius Caroli Rcgis Francoru, pro ratione quinquaginta *' 
tin. iaud.ind.§. n-iiHium fcutorum auri,ante fcfl;umD. Rhemigij mihifoluendorum ''^ 

omne<:. Zaliusin ' _ . . .^ ' • r r 

cpito.feud.p.ute. &c. anno m. cccci. menfelunio. Quinetiam inter Reges ipfos fzepe 

jnanis more effe focdcra concipicbantur , his vcrbis , vtalccraltcriusfevaflallumprofite- 

^MiM lu-nfm- retur:vt infoedcre conttadlo intct PhilippuiTi Valefium &: Alphonfuni 

randi dncis Caftilia' rcgcm anno M. cccxxx vi. qux ab ignorationelegatorupro- 

GuddrM. fe6lanunc melius explicantur. Vrigitur eo vnde digrefla cfL,fc referato- 

ratio,nccpotuit, nccccrte debuitCarolus Ca:fir hdcm & obfequium 

Pontifici Romano promitrcre,(inc exceptione RegiftFrancorum,cuius D 

erat & vaflallus ligius,& fubditus^quitamenfifubditusnQnefTetjmodo 

45 Moiin.in tit. licriLis,aut uc ligius quide,modo vaflallus^^jantiquior tamen fides & ol:^ 

defeud.<ilof.4.§. /-*" . i i i r \ rC • r • l 

i.nu.3. lequium dcbebatur : aut li a:quales eUent inter le pugnantes , ncutri de- 

berctur:quoniamfcruitutii ealex cfl:,proptcrindiuiduamfuinatftram, " 
vteorum concurfu,quibus exhiberidebcantimpcdiatur: naminterfo- 

44i.viic6flitui. ciosarqualcs.prohibcntisconditiopotior-^^^cfl^^tamctfiinfoederibusiu- 

.dcferuit. n 1 r ■ ■ .... 11 l 

re contractis,auxilium dariconlueuitiis,qui iniuriamaccepcrunt. Illud 
tamenperfpicuum fitafubditis , fummam prxcipuamquefidemaco- 
bcdientiam dcberi,cui prxiudicium,pofl:criore fiducia contra(fta,creari 
non potefl.Itaque iniislcgibus,quiEaLudouico xi. &Philippo ii.Bur- 
gundionumducedeordinibusilluflirium equitumlat:E{unt,vnocapite 
cauetur , vt cuiufcunque ordinis fuerint equites , obfequium tamen & 

auxihum 



D E R E P V B L I C A. ir^ 

nuxiliura fuOjCuiqucprincipiaduerfus eosquibelluminferant, (ine di- 

gnitatJspericulo,acluiefraude, laturum: dumtamen princeps ipfe,cui 

auxiliumdcbeatur, pra:iens fit, idqucOrdmis Principi,cuicqueihede- 

cusacceptuferatjdenuciarit. Quibusrcbusintelligitur CarolumCacfa- 

rem,nec Pontitici Romano, nec Impcratoris Germanici crcatoribus, fi- 

dem fine excepiione regis Francorum dare potuiile : at etiam Tarraco- 

nenfe Regnum Romanis Pontificibus lampridem Re^es Arae;onum 

acccptotuleruntjVtvidere efl:informulafiducia:,aciuri(]urandi,quod 

Petrus Rex Aragonum Innocentio ui . Pontifici maximo prarftitit , his 

r.verbis. Ego Petrus,Rex Aragonii,ComesBarv:inona:,dominus Mon- F,,/„f,-< fo 

B tifpefluIani,cupienspra:terDeum,principalibcati Petri & ApoftolicsE '""'-^ %'"■ 

»> fcdisprotedlione, muniri,tibireucrendiilimepater, &: domincfumme '''*P""^- 

,5 pontifex Innoceti, & pro te facrofanda: Romana: ecclcf)x,&: Apoftoli- 

5, c:e fcdi,offero Regnum meum, iUudqi tibi&rfuccefforibustuis in per- 

)5 petuumproremcdioanima:, & primogenitorum mcorum, conffituo 

3, cenfualcjVt annuatimde cameraregisduccntaquinquagintaMaffimi- 

,j tina: Apoflolicarfedi redddtur: & ego xc fucceflbres mcijpccialiter &: fi- 

j) deles,&: obnoxij teneamur: hac autem lcge pcrpetua feruandum forum 

i> decerno,c]uiafpcro & confido,quod tu &: fuccelTores tuijCjuafi beati Pe- 

» trimanibusinrcgemduxeris folenniter coronandum. Adum Romx 

V anno Chrifti m. cc. iiii. Illudcjuidem Tarraconenferegnum Pontih- 
C cibusRomanisoblatum efl:,ab ArragonieRegibus,neoblcelera&: par- 

ricidia vapularent : fcd Sardinize &: Corlic^ Regnum a Pontificibus cft 

ad rcges Arai^onice delatum , vt folent Pontifices aliena magnifice Kirgi- 

ri. Id autem perfpiciturexhac fiducia!formula,quam cx Archiuis Vati- 

" canisdefcriptamhabemus . Pontifex max. de fratrum fuorum aflcnfa 

" datin feudumregnumSardinia:&:Corfica:proprietatemecclefi.T Ro- 

" mana: &:c. Percapamaureamtc prarfentLiliter inucftimus , &:c. itata- 

'' men quod tu, &: fuccefTorcs tui, prccftabitis homagium ligium, valTalla- 

" giumplenum &: fidelitatisiuramentum &:c. &:cetum equites armatos, 

" &: vnoequo 3.^^ arma, &: duabusequitaturisadminusper quemlibet, &: 

'• quingentis peditibus terra: veflra^de Arragonia,cum gagiis pertrime- 

" flreadie,quointraiDuntterramecclefKT,&:c.&: infuper cenfumduorum 

D millium marcwirum arscntibonorum , &:lcfralium flrelin2;oru vbicun- 

V qiie fuerit Romanus Potifex in feflo beatorum Petri &: Pauli, annis lin- 
,> o;ulis,fubpcenaexcommunicationis pofl quatuor mcnfes Scc. Sc pofl 
»> tertium terminum, fi non folueris , tu hzcredefve tui a dido Regn.o Sar- 
5, dini^ &: Corficxcadctis ex toto,&: Regnum ad Romanam ecclefiam 

reuertetur. Huiccofimileiufiuradum pr^ftitit^Iacobusrex Arragonen- 
fis,anno m.ccccliii. addita cautione,vtleges qu^aRegibusanteala- 
ta:fuifre'nt,abrogarentur,&: vt Pontificem maximum ordini Ecclcfiafti- 
co prouocarearegisfententialiceret.Eodemuireiurando Ferdinandus 
& Alphonfus feipfos obligarunt , ac fiduciam renouarunt , anno m. 
ccc«xxv. Extant etiam in Archiuis &:publicisadiscuricE Romanx, 
R.«gu,m v3fIl\liorum nomina, hoc ordine pofita, Reges Neapohs, Sici- 



tio L 1 B E R P R I M V S 

licE,Arragonice,Sardinix,Hierorolymorum,Anglia:,Hibcrniic,HLingi- 

rix-.hcEcdefcriptiovetusefteoruprincipum qui anteannos ccclxxx. 

fidem& obfequiumPontihcibusRomanis exhibuerunt. Exquovero 

Regnutufna- Lufitanix Rcgnum , Hcnrici Bononienfis virtute,Mauris ereptum eft, 

ms. Porifial,m t> j ^^ [^(^ vaflallos Pontificum Romanorum conftituerunt,&: nu- 

Romxms obno- h l , .11. . ^ ■ t\ c t> 

xmn. mumaureorumduomilliaannuicenlus.xrario Pontihcum Komano- 

15 cap.grandide rum dcpenderunt. Itaque Innocent.i 1 1 i.Pontifex Rom.'^' Regni Lufi- 
gYmlfpJaf ' tani Principes per literas admonuit,vt Rcgi prodigo curatores daret,qui 
ReipubliccTgubernacula, capeflerent: Canariasitem acHefperides , & 
Goro-onidasinfulas,RegesHifpaniaRomanisPotilicibus,fiduciacon- 
trada, pofliderefe profefli funt , iam inde a Ludouico RegeHifpano B 
M.cccxLiii. didalege annui cenfus quadringentorum florenorum. 
Atetiam vtriufqueIndix,&;quxadortum Solis, & qua: ad occafum 
fpedatjdominatumfibireferuauitAlexandervi.PontifexRomanuSjea • 
lege vt Caftflix & Lufitanix Reges fiduciario nomine , hic Orientis, ille 
Obitus infulas haberet,cum fcilicet vtrique Rcgiterrarum-,orbemiudi- 
■ cio finium regundoru terminis in Atlantico mari pofitis , Pontifex Ro- 
manfls adiudicaretReftabat in Hifpania Granatefe & Nauarrc regnum, 
quorumalterumPetro Albreto, alterum Mauris Ferdinandus, Caroli 
Cxfarisauus maternus ademitjcocefllilulij ii. Pontificis Romani,pr^- 
clarapietatis fpecie, fcflicet interdiclione facrorum: ea lege tamen vt v- 
trinque Regnum a Pontifice Romano fiduciario iure poflideret. Ac ta- C 
metfi Carolus Cxfar Regnum Nauarrx ad fe pcrtinere iadarctiure lar-- 
gitionis Germanx Fuxxx , quam Ferdinandus fecundis nuptiis fibidef- 
ponderat: cum lamenlegati Caroli v.iuraRegisNauarra:difceptarent, 
neclargitionilocum efleperfpicerent,interdi6laPontificiainiuftiflimis 
rapinis obtendere non dubitarunt.Interdidionis autem cau(afuit,quod 
Petrus AlbretusRexNauarrarLudouicixii.Francorum Regis,quipri- 
mus pater patrix eft appellatus, fidem & amicitiam prodere iubente lu- 
lio ii.Pontificemax.noluiflet: cumregis Ludouiciligiusvaflallus eflet: 
necvllapontificisobligationeteneretur. Nullumigiturregnum,atnc l 
prxdiumquidem vUum reftabat.quod Carolus Cxfar fiduciario iurc 
non poflideret : nam infulas Balcares , Maioricam & Ivlinoricam) Arra- D 
gonix regno adied:as fuifle conftat, cum primum lacobi Fortunati \\:s.- 
redibus erepta: fuerijt. In Belgia vero nihil extabat quod vel regum no- 
ftrorum,vel Germanorum fupremo dominatunonteneretur. ^cta- 
metfl yariis focderibus noftri principes Flandriar & Arteiix principatuni 
Carolo Cxfari coceflerint, adhuctamenreftatBurgundice regio, quam 
appellantCarola:umcomitatum,cuiusquidem proprietas ad Regem 
Hifpaniarum , dominatus ad Regem Francorum pertinet, & fiduciario " 
iureabHifpanoregepoflidetur,vtineo ipfo fe regis noftri vaflallum 
profiteatur. Caftfliae vero regnum iure fucceflbrio ad Ludouicum i x. 
Regem materno iure delatii fuifle nemini dubium cflepoteft , qui mo' 
do resHifpanicastradaritj&quidc Caftilix Principes Ludouicum ad 
fceptra materna , folennibus a«5tis , qui adhuc in Archiuis Francorum 

extanr. 



D E R E P V B L I C A. ^ lii 

extanr,euocarunt,Non tamcn dubito Hifpanos illud obieauros, Blan- 

camLudouiciix.filiamCaftili.LTeginupliflejCalcgevtomniaregniiu- 
ra qux patri competere potuiflcnt gencro concederentur.Id tamen non 
potuit Ludouicus^nifi Senatuspopulurque Fracorum afrenfionem pra:- 
buiiretxum lilix,ac fororcs regu dum collocantur ac nubunt, nihil prar- 
ter pecuniam de regalibus Francorum prardiis dclibare poflint. Ac fi 
quis putet regem Francorum pra^dia raaterna, aut ea qLice nodum vnio- 

nelegitimaagrisdominicisaddidafuiflentlargirepotui(Ie,cuiurmodi 
Caftiliar rcgnu videri poiEt : nihilominus tamcn cxtat in Archiuis Fran- 
corum fcedus poftca contractum a Carolo v. re2;e Francorum & Hcn- 

BricoCaftilixRcgeM.cccLxix.quo quidcmfcEdere,Henrichus iureiu- 
randofpopondit,acpromirit,fcregnumCaftilia:jfiduciarioiurehabitu- 
rum,&FrancorumRcgibus feaccepto]aturum,Fracorum fiduciarium 
re,ac vaiTallum conftituens: propterea quod Caroli Regis opibus & co- 
piis regnumilludlibicreptumrccuperauerat. Cum igirur Caftiliarrc- 
gnumh:Kreditarioiuread mares&: fccminasdcferatur,Hcnricihcrcdcs, 
maiorum padis & fponfionibus obligati tenetur:quarobligatio nullani 
vim habitura fuiflet iine Senatus & populi c6renfu,ni(i Caftilia:rc(7num 
hxreditariumfuiflct. Aliudigiturde rcgnoFrancorumfenticndum &: 
ftatuendum. Itaquerefponfum eftaprudctibus'»*, PhihppumBellum 4« cynu,,ni.i. 
Francorumrcgemnonpotunie Ariurum Armoricar ducem, rcgiAn- ax nc- wciCea.. 

C glorum fiduciarum elocare , nifi reenum Francorum eodem iure a fe a- l"','^"'?;,'^"" 

C ' C trai.iinr ficit'en- 

balienarc,& Ano;lorumre£riconcedere vellet:quodne fummaquidcm fc'Andre.ic,r,,i. 

1 1 1 r I n n- -n- r^ * •" c..p.,l,l-.a,:de 

aclegibusomnibusioiutapotcitateemcerepatunicf^^^niliSenatu po- ma.>,tnc& o- 
puioquc Francorum alientiete: aut certe non maius cflet iiabitura pon- conM.,u. 
dus ac momentum , quam ceflio loannis regis Francorum , qui pacis a- jM^enminT' o- 
d:ione,quamcuro AncrlisinieratapudCaletes, omniaiura regniFran- t^ft"'sconti.33}. 

'A n- \ •1 ir I - col.vlt. l,b.i.&: 

corum,cum ommbusactionibus & excepnonibus qux ad le pcrtinebat BofTu,. scnaror 
AngIorumregiconcefler.at:fcd hs:cruptafunt Carnutenfifoederc, quo fien poffe" «« 
quidem rex Anglorum, ius fllud ceflione ad fe dclatum rcpudiauit. ^^^^^"/(^''Veudi 
IdemiudicandumrelinquiturdcfoedereTricaflio,quodCarolus vi.rc- tiiflatione.tit.de 

r 1 I- 1 T • I 1 r princpenu. iis. 

gni Francorum lceptra derulit ad Henrichum v. Anglorum regem,{ine &z}o. 
D popuh confenfu: I>aque Martinus Pontifex max. nullis Anglorum prc- 
cibusadduci jK)tuitvtfoedusflludrarum haberct:fed Carolum vii.Ca- 
rolifextiF. regem FrancorumappeIlauit,quiaFracorum imperium nec 
ab intcftato, nec tcftamento, rtec ceflione transfcrri potcft,(ed rcgia le- 
ge,cui regcs,non fi velint, derogare poflinr,nifi Senatus populique Gal- 
hci confenlione. Ahorum alia funt iura, alij mores. Sed hic mihi a non- 
nullis occurripoflit,anisqui imperii Germanici principatum adeptus 
eft,totum illud vaiTallorum feruiie obfequium non cxuat? quemadmo- 
dumfiprincepsautpopulusferuo magifiratum tribuat,feruitutem ab 
eiusceruicedepuIifre^acIibertatem^^Mediffevideatur.Idquidemnemi- ^si.Barbariusdc 

l n - r r 1 11- TL om.prxtor. 

ni dubium efie poteft, fi feruus principis fuerit,aIioqui de aliena hberta- 
teftatuere'^^ necprincipi,necpopulolicet. ItanecGermanis principi- ^^'^^^''«^'«''^ 
bus vllum ius eft in alienos ciuesac fubditos, cuiufmodifuitCaroIus 

I 



iir LIBERPRIMVS 

Cxfar. Atneimperij quidem Germanici Imperator per fefe iurama- 
ic{latishabet,nirialiunderegnum,omniobrequioacfiducia,liberuma- 
dipifcatur. Attametfilmperatorad fuoscreatores &principesGerma' 
norum,quafiadferuosdomefticosorationcmhabet,iifqueimperatvt | 
feruis,ha,'C tame fiunt in fpeciem antiqu? maieftatis, cuius vmbram qui- 
dem retinent, rem vero penitus amjferunt . Eft cnim in principum & o- 
ptimatumlibero conuentu illius imperij maieftas. Itaque vniucrfinon 
fincTulosmodoprincipes, veruetiam Imperatoresipfosimperioacpo* 
teftateexuereconfueuerunt.Impcratorveroneclcgesiubere,nectribu- 
ta imperare,nec exercitus c6uocare,nec magiftratus aut imperia tribue- 
re, nec bellum indicere aut finire , nec conuentus admitterc aut dimitte- B 
refineoptimatumacprincipumconfenfupoteft. ItaqueMaximilianus 
i.Imperator, cum haberet conuentus in vrbe Conftantiaanno M.D. VII. 
principes Germanorumadmonuitdelegatiponti{icisoiatione,quico- 
ronamimpcrialemapontificc maximo & peti& accipi oportere con- 
tendebat : fruftra id quidem, & ad pompa magis atq^ ad oftentationein 
fieri,quamad imperatorisautimperijdecuSjCumfatis omnibuscogni- 
tum effet , maieftatem imperij Germanorum in principibus,non in ipfo 
Imperatore pofitam effe, ha;c ille qu^: vera fint,nec-ne fuo loco diirere- 
> tur. Illud modo qui fummam poteftate legibus omnibus & principum 
obfequib folutam habeant,aut paucifTimoSjaut effe neminem.Nam fu- 
blata VenetorumRepublica,nulIifunt inltaliaprincipes, nullxRefpu- C 
blica:, qua[:imperiumacpoteftatemautregiFrancoruan, autlmperato- 
ri,aut pontifici Romano,non ferant acceptam: quod iam de regno Sici- 
ii:EacNeapoIeos expofuimus. Duxautcm Mediolanenfis fiduciarius 
eft Imperij Gcrmanici, cuidominatumagri Mcdiolanefisacceptofem- 
pertulit, & confuetavaffallorum iura exfbluit: certe Maximilianus. i. 
Imperatorannishaudminusxvi. centum ampliusaiireorum numum 
milliapofrefTionisacfiducisnomine^partem aLudouico xii.rege,par- 
tcm a familia Sfortiadum confecutus cft. Nam qui nunc duces Medio- 
lanenfes appellantur,auorum memoria,id eft ante annos centii & quin- 
quagintavicarij dicebantur,&: Vrbsipfahofpitiumlmperatoris. Galea- 
ciusii. &Barnabasfraterinformulafiducix, aciurekirandoquodpraEr- D 
ftiteruntCarolo iin. Casfari^nonahoquamvicariorumfcomineappeJ- 
lantur. Galeacius veroi. quodfuis ciuibustributiifinelmperatorisve- 
nia imperaffet, maieftatisaccufatus ell:, & inarcem Mutinenfem Impe- 
ratoris decreto coiedus in qua tandcm,cum diu tiftime is vixiffet, fqual- 
lore ac morbo contabuifTe dicitur. Eius filius Adlius a Ludouico Bauaro 
Imperatore,primus Mediolani princeps eft appellatus M. c c c X X X v 1 1 1. 
cum imperatori centum aureorum millia , turbatis impcrij rebus difTo- 
luifTet. SecutuseftGaleaciusiir. focerLudouiciAureIiorumducis,qui 
centum milliaFlorenorumFriderichoiir.Imperatoridedir,vtducisho- 
noreacdignitatepotireturannoM. cccxcviii. Is veroquifeMantua- 
num ducem vocat, & Imperii Germanici principcm fe, & in Imperij 
Germanici patrocinio ac fiducia effe profitetur . At Ferrarienfis dux, 

partem • 



D E R E P V B L I C A. ii3 

pai-tem fux ditionis, EcrrariaiTi,in(]uam, Pontifici Romano,ca:tera Im- 
pcrio Germanico accepta non erubuit confiteri. Et quidcm ccnfijm an- 
nuumacfiduciarium PontihcisRomani xrario depcnderc confijcuit: 
Hcejue ]ta pridcm , id cft anno m. c c c l x x 1 1 . Marchio EPLcnfis, vicarius 
priinum ell in Vrbe Ferraria conftitutus a Gregorio potifice Romano, 
lub hducia Ecclefie Romana:,&: annuo cenfi.i aureoru florenoru decem 
millium,accentum equitum grauis armaturx ad tuendum ecclcfia: Ro- 
mana! ftatum ac dignitatem,vna cum ftipendio trimelhi,quoties rcs ita 
poftularct,vt quidem ex Archiuis Vaticanis didicimus . Quinctiam lu- 
lius ii.Pontifcx Romanus Rhegium licMutinam quaii ecclefi^- Roma- 

B na:beneficiavindicare conatus eft, & adlicrfus ducem Ferrariebfem ac 
Ludouicum xii.Regem,adcuius ciientelaiti confugeratdux Fcrrarien- 
{is,armaca;pit,acdiu bellum geftit,vtfiduciarium ac vaffallum ccclefia: 
Roman^ in ordinem cogeret,cenftimque magna fi-ii parte ab Alexadro 
vi.Pontificeacducis Alponlificere deminutum poiitificibusintccrruin 
dillolui curaret. Certe Francorum Reges iampridem princinum Fcrra- 
rienfium clientclamacpatrociniumfufceperuc,exquo Borfus,qui Dux 
Ferrarienfis primus eftappellatus, fe vaftallum ligium Caroli vi. Rcgis 
profefttis eft , ac propterea ei permi(fum vt Francorum ftemmata duccs 
pr^fe ferrent:cuius rei a6la publica in Archiuis Francorum adhucextar. 
Quod ad Florentinosattinet illifeie iampridem cum VoIaterranrs,Arc- 

C tiniSjPiftorienfibus ab imperii Germanici,poreftate libertatem redc- 
mifte ia6lant , cum fex ftorenorum millia Radulpho Ccefari eo nomine 
exoIuifllMit.Iifdem eriam temporibus Genuenfe^i^eiufdcmprincipisbe- 
neficiOjiuramaieftatisfe adcptos eife teftantur, qui tamen cum a Vcne- 
tis grauiftimas cladcs accepiflent , fe primum in patrocinium Caroli v i. 
regisFrancorum,necmultopoft Mediolanis ducib.fpontefubiecerunr, 
eales^c vt regum noftrorum eo nomine fiduciarios fc profitcrcntur. 
Luccnfes veroacSencnfeseadem libertate donati funt,cum F^enrico 
V. Ca:faripretiumlibcrtatis,hidecem, illiduodecimflorenorum millia 
foluilTent.Totidem Petrus Gambacurtius Carolo ii ii. Cxfiri numera- 
uit,vtfummaminPifanos potcftatemadipifcerctur. Sedcumiura ma- 

D icftatis Imperi] Ge^manici venalia non finr, nec fi efTent ab Imperatori- 

bus,fine princ?iipum Germonoruum c6fenflbne,diftrahi potuerint, per- ; 

f^cuum fit cas pecunias qua: a ciuitatibus Italix pro libertate adipifcen- 
da exad;^ fueriit,tributi aut penfionis nomine folutas fuiflc. Quare cum 
P Imperatoresnecpoftcrisprincipibus,necImperio Germanico pra:iu- 
dicium creare potuerint,nemini dubium eft,quin femper liceat aclicue- 

m ImpcratorilDUs , ciuitates illas in ordine cogcre, non aliter quam do- ^^iuw mltn.Fi- 
mino in feruum fu2;itiuum pcrpetua manus iniedio eft ^° . Idque fatis ber.n§ pede.-if- 
intelle6lumeft,cum Maximiliani i.copix in Italiam eftufa.',vna cumLu- i.dcbiioru.aepa- 

... 1 • M - • • • -/r rl (Sis. C.Cypusin 

douici xii.leciombusciuitates omnesino;entimetuterruillent,Moren- i.i.aenouat.c. 
tini legatos ad Ca:farcm miferunt^vt obfequium priEftarent,& imperata 
facerent. Illeacceptisaureorum quadra2;inta millibus beneficiaaRo- 
dulphoindulta confirmauit,vt fcilicet fux ReipubliciE ftatum guberna- 

l 2- ^ 



U4 L I B E R. P R I M V S 

re ac regere iTbi precario Uceret. Ac t.imetli Cofmus Floretinorum "dux 
Senenliumlibertatem:vi &: armis oppreiTerit, & ad deditionem diutur- 
na. obfidione compulerit , non tamen iura maieftaiis fibi vindicauit,fed 
beneficioHirpanire2;is,c]uivicarius,abImperatoribuseft invniuerfal- 
talia conftitutus,Sen'e(ium agris acRepublica fe vtifrui teftatus eft, Im- 
perij Germaniciclientemacvafrallumiefercs.Qupdfatiseftargumcn- 
ti,Senenfesantea fui iuris non fuifle : aut fi fuiflent , cur lulius 1 1 . ponti- 
fexRomanusaureorum triginta millia Maximiliano i. Imperatori de- 
5iGuichjrdm. diflct*', vt eos Vtbinatum duci manciparet. Cur denique Cofmus Mc- 
dices, fradisSenenllum opibus, &euerfaRepublicaaureorumfexcen- 
ta millia Hifpano Regi folueret , feque imperii Germanici fiduciarium B 
profitcretur ? quam pecuniamiexHifpanusduciobtulit,vtSenefespri- 
ftinx libertati reftitueret,vt cjuidem Hifpanus iadabat,id tamen ageba- 
tur vt Parmenfium Duci Senenfes , Parmam autem ac Placentiam Me- 
dioIanceditionifubiungeret.NonigiturpotueruntGermanilmperato- 
resiura maieftatis Iralix ciuitatibus tribuere,aut ved:igalibus populis 
libertatem,cum ne Regibus quidem, quifummam Reipublicx poiefta- 
temhvabent,idliceat,at neagriquidem publiciglebam diftrahere,mul- 
to minus proprietatem largiri. Reges enim ac fummi principes no mo- 
doprxdiorumpublicorum dominium aut proprietatem non habent, 
fed ne integrum quidem vfumfrudum,quippe vfu ipfo contenti, cajte- 
ra Reipub.debeantur.Itaque Carolus 1 1 1 1 . Cxfar cum beneficia Peruii- C 
nistributaconfirmaretjhanclegemdixit, q^voad viveret. Vrbem 
tamen &agrumPeru(inumIulius ii. Pontifex Paulo Baleoni ademit, 
& eccleiix Romana:,vnde diftradla fuifte dicebatur,fubiecit. Qua? vero 
ItaIicarumciuitatum,autFlorentiniDucismaieftas ciTepoteft^cumab 
Imperatore&ablmperialicuria iudicium accipere,& iudicata facere 
cogantur, quotiesde republica, definibus, de ftatu inter ipfas as^itur: 
nam tametfi Gennefes minus quam CGEterx ciuitates Italicx ImpcratO'- 
rumiuflaanteafecerintjcum tamena Marchione Finah, qucm domo 
expulerant , ac bonis omnibus fpoliatum eiecerant, ad Imperatoris Ma- 
ximihaniii.tribunalvocarentur, fefeiudicio ftiterunt. m.d.lix. &cum 
arbitrum putarent,non iudicem, Imperator tamen iy dicem fe feres Ge- D 
nnenfesanteavocatoscitari iuiIit,acpoftedi(Sl:a peremptoria cumab- 
e(rent,vadimoniumdeferuifrepronunciauit,hoc additonifiFcrialifuo 
parerent vrbem & agrum Genenfem fe profcripturum.IIIud autem pla^ 
num eft , qui alterius dominatu ac imperio non teneatur , ab eo iudicari 
aut profcribi non poffe. Nec vero Imperialis curia Minda, Munftcram, 
Magdeburgam,nifiGermanorum finibus &imperio tenercntur, pro- 
fcribere potuifTet : multo minus Imperator Gennam , nifi ditione Ger- 
manorum contineretur. Iraque cum Gcnnefes a fententia interlocuto- 
riaMaximiliani,PontificemRomanumappellairent,appelIatione de- 
ferta,iudicato paruerunt:actandem Impcrator pro Marcnionepronun- 
5- annoi^tfo. ciauit^^ : ciimfelmperij Germanici vaiTallumprofiteretur: Gennenfes 
vero quaii fuum vindicarct. Nec multo poft ab codem laiperatore alio 

iudicio 



I 



DE REPVBLICA. ,ij 

iudicio damnati funr, cum in exilium egiflTent Antonium Flifcum , qui 
prouocarioneacCxfaremvicic. Qux quamquamiraperfpicuafunrjVC 
minime dubitaridebearquin Iraliarciuitatescirra RubiconemacTibe- 
rim, excepris quibufdam Impcrij Germanici finibus, rcneantur, planius 
tamen fit vna omnium Italia: lunrconfultorum JJ voce, quinegant vllis 5j B.m.Ba!.Ang. 
Itali;E ciuitatibus leges condere ius efle, qux Romanorum lcgibus,quas polXdcW 
Friderichus promulgari iuflit, contrarix flnt. lam vero Italia: ciuitates '"*'"'""«c- 
eo fcedere,quodin vrbc Conftantiaidlumefl:, anno m.clxxxi. lura 
maieffcatis , aut nullahabuifle , aut ea repudiafle conftat: nam eo fcedcrc 
quxbeneficiaciuitatibus Italix concefla confirmantur, iura maieflatis 

B diferte excipiuntur . Itaque Alexander Imolenfis omnium fui temporis 
lurifcofultorum peritiflm-jus,ltalix ciuitatibus, lurifdidionem quidem 
efle tributam,fed eo nomine iuramaieftatis non efle concefla,idque vel 
earatione,qu6d ciuitatibusde (uoiuredubitanribusaurdifcrepantibus 
iudicesab Imperatoribusdari,aciudiciaconftituifoleant.Muit6minus Pnndpes ac 
igirur Germanorumciuiraresimperij Germanici finibuscomprchenfa: ^'«">"^' ^ ^- 
iuramaieftaris haberenr : ramerii quafdam gloriari videamus, de liber- T^^cuu"^^'^''^ 
tatis fpecie quam ab Imperaroribus olim acceperunt : Nurembern;a, in- 
^uam,abImperatore Federicho i.Ifniaab Othone iii. ./£graaLudoui- 
coBauaro. Sunt eriam quq feipias in liberrarem afleruerunr,cum princi- 
pum finirimorum feruitut^m acerbiorem ferre non poflenr, cuiuimodi 

C eft Vlma,Brunfuicha,Lubeca,nam ea qua: liberras ab illis appellatur,ve- 
tuseftamuneribusquibufdam vacatio, vedligaliiimqueactributoium 
immuniiasablmperatoribus coceflahnevlla maieftatis deminutione. 
Icaque vrbcs ifl^ , quas dixi, imperij Germanici decus venerantur, leges 
accipiunt,magiftratibus parcnt,Imperiahs curia:iudicia,&: comiriorum 
decreta probant:nec tantum publica ac priuata iudicia principum,ac ci- 
uitatum inter ipfis, fedetiam priuataiudicia iinguIorum,ab imperiali 
curiaderimuntur, fiafenteniia,quxaureorumquinquagintafummam 
excedat,prouocatum lit:cum igitur Imperialis curia propinquu ac ciui- 
tatum iudicia confirmare , aut infirmare fuo iure pomt,confequens eft, 
necprincipes, necciuiratesiuramaieftatishabere: nam vt aitpoetane- 

D fcio quis,Re(cindcie nunquam Diis licet adaDeum. Heluetiorum ve- 
roRefpublica^anteadiximusablmperio Germanorum,premente Pr^- 
f&dorum tyrannide,auul(as: adhuctamenlmpcrij Germanici maiefta- 
tem (ic reuereri & colere, vt ab Imperatore Ferdinando , liberraris acce- 
pras b^neficium llbi confirmari popofcerinr : quce formula quxdam eft 
fiducixveteris. CitraRhenumquidemnon defunr, quifummainfuos 
poteftatemhaberefe iadent, alrerurum ramennecelle eft, autregum 
noftrorum,a'ut imperij Germanici,tertium nihil eft,fubditos & clientes 
elle:cum nemini dubiii fit^qui mod6 antiquitates Francoru meminerit, 
nefciat Lothoringi^ & Arelateiium regnapoft Lotharij occafii inter Ca 
rolu Caluiilmperatore Francorii,& Ludouicu GermanoriiRegefami- 
\ix hercifcfidceiudicio diuifa fuiffePld quide copiose Vitaldus,Floardus, 
& Lambertus, optimiantiquitatisincerpretes,tradunt. lus vero cliente- 

1*3 



iz6 LIBERPRIMVS 

lareac fiJuciai-ium , nullistemporibus prcEfcribi,autcxcIudipo{re,nec 
precariam poilcirione, qux veld Regibusnoftris^vela Pri,ncipibusGer- 
manorumextonafuic luramaielbtistiibuere potuiffeignotum eftne- 
mini: quo efficiturprecari2:maieftatispo{felfores,autrcgiinoilrorum, 
aut Imperij Germanicifiduciariosefle. Attamctfiplcrique putentLo' 
tlior!n2umducemiuramaicftacishabere,idquelignificaribrachiiarma- 
ti fpccie, c]uo velur cmblemate, ad imperij vim & maieftatem iudican- 
dum,vticonfueuic:faIlunturtamen cum nihil tam maielfaticotrarium, 
qudm(eip(um Imperii GermaniciPrincipem profiteri. Item ab Impe- 
Lothortngic^t j.-,^j- curiaiudicesaccipere,aciurifdid:ionem fubirc cofueuit.Nam quod 

dux fmperv . .1. , ,-. ^ ••t1'R 

Germuma fi- intcr Getmanos Principes ordinc poitremus eit,nec antiqui Lotharin-o 
kHciartM. gorum ducisIocumhaDetjhocideo fit,qu6d Lothoringiximpcrij Ger- 
maniciprouincixparticulam tantumhabet : eftcnimLothoringiaom- 
nisregioqua^MolaacRhenoflumineconclufi efl:. Itaque firabantini 
duces& Imperatores Germanici feipfos Lothoringia; duces appeliant: 
vcCarolus iiii. Ca:firinfoEdere quodcum loaneregepeixuflitjequof 
queducem Lothoringium vocat. Hsctamenqu^EnuncdiciturLotho- 
rinc;ia,Imperij Gcrmanicipars efl:: & Princeps ipfe Imperij fiduciarius: 
nam StcphanusBononicnfis poflelfionemLothoringiscabHenrichoi. 
Cxfare adeptus efl:, & eo nomine fiduciarium feimpenj profelTuSjanno 
M.x I X. Certe quide Federichus Lothoringus Vallimontis Comcs,mor- 
tuo Carolo duce lincproIemafcula,principatum adfeiureproximitatis C 
pertinere contendebac apud Sigilmundum Cxfarem coram patribus 
concilij Conftantienlis, obeam tatum caufam,qu6dlmperiale teudum 
eflet, cuius incapax erat Ifdbella Caroli ha:res,qu2e Renato Andium du- 
ci nupferat , qui non quidem ncgauit impcriale feudum efle, (ed plera- 
que idgcnusad fGeminasdelatafuilfe. At cum resadarmaprolapfaef- 
Iet,Renatus a Federico fra^lus &c captus non ante carceribus,ereptus eft, 
qudra pad:is fpofahbusinter lolandamRenati filiam , & Antonium Fe- 
Lotboringt^ Jgrici filiuiTi , iis conditionibus vt Fcderici hxredcs Lothorino;iam fuc- 
Comttes"aiIi- cclforio iutc polliderent, li Renatus linc prole mafcula moreretur. 
rnojitt^tiemiu- Vttunquc autcm accidit,nam Antonius mortuo NicolaoRenatine- 
H iquiexvico potc , LothoriugicE principatumadeptuscft. Qu6d"ii Lothoringialm- D 
flTiTcciiiib. P^^'^J Germanici finibuseft comprehenfa,nequecomesyMperi montis, 
Fabcr.in ui.ae iit-.quc Cumatum dominus qui Lothoring-iacontinentur, iuramaiefta- 
C.& aii.cunaos tis IiDi vuidicare poliunt : cum iplo lure peripicuum iit,eos quiagrucer- 

popiiljs.dc kiai- • r -1 \ r ■ II 1 ■ ■ r \ ,. ■ *■ * 

im tnnitatc. c. tishniDus Qclcriptu m habcnt, codcm lutc lu lingulos ^* vti quoinvni- 
f'?ul'r,m'' i uerfos : nili linsJuIari quodam beneficio immuhes ac liberos efle tabulis 

vcro.iig.soc.cor. certiflimis tcftatum fit. Hoc quidem argumento de iure maieftatisde- 
s^.colrl.b.i. ix: . . n- ..,...■' .. r -1 r ■ r ■ r 

coni.i(Ts'i.b.i.& turDariporiunt,quiinalieniimpenj hnibus poiitilummaminluospo- 

vtext. la i.ide teftatcm excrccnt^quod diiudicaredifficflius eftiniis quiinfinibusRe- 

c"pt.&c4°".mi t-S^^ ^^^-^ maieftatis vfurpant : cuiufmodi funt quinque Reguli in finibus 

ep.icop.. cicoHi. Bureundionum,quostumljbericomites, tumducespro fiduciariis Ix- 

ciinot.sB.i c|m- pc viudicarunt : pro quibus cum bella fufceptafuiifenc , ipfi ab vtrifque 

bus niodiifcuda ' ■ l i • r \- r\ ■ rr n i . • l-i - 

aait:.itHr. pattium ducibus impctrarunt , ne iraudiiibi eflet, quodinterim Iiben, 

neuira-^ 



D E R E P V B L I C A. i,^ 

neutraru partium ellcnr , quoad bclli exitus de re tota dccerncrctur. Sic 
tandem diuturna pollcllionc maieilatisabutcntes precarium lus pcrpe- 
tuumfcccrunt: lcd antcala^pedidum cll: ac diccndum cll ia:pius,ncc 
iuramaicftatis,nec]ibcrtatcm a Hduciariis & vaflallis prxfcribi pofTc: 
multo minus fi clam aut prccario tcncntur. In co c;cncrc eft Bcar- 
nenfis rcgio in finibus Francia: ac Nauarrx , quam procuratorcrcnc- 
ralis fifci iu curia Parifiorum prouinciam huius imperjj eHc contcn- 
debat , refutatis erroribus procuratoris Tolofatium, cui Francorum 
prouinciam efle negaucrat anno m. d. v. ac tamctfi adhuc lub ui- 
dice lis efl;, precario tamen Rex Nauarra:vtitur fruitur iure mnicRa- 

B tis. Confimiliscotroueriiacxtititefl; principatu Don-ibarum:qucm Li- 
2etu5,cum aduocatum filci agerct in hducia rcgum noftrorum cfle ora- 
tionecopio/adiireruit:necducem Allobrogum Imperatoiisautoritate, 
cuius Vicariiiieferebat ,Imperio Gcrmaniroattribucrepoiuiirc,CjUod 
temporibuscalamitodilmiis belliciuilisiaftum fuiiredilputabat,ciim 
fcilicet Dux Aurelius & Burgudia: vniuerfum Rcgnum in partcs dillra- 
xiflTent M.cccxcviii.ItaPrincepsOrientalis Frizix,& qui a^^rii inccr- 
iacentcm Angliamnitcr & Scotiam occupant,qui a^^er contioucrfia- 
rum appellatur:tum etiam AbbasGofenus in Lotiiormgorum ac Me- 
tcnimm iinibus,monafl:crium cum xxv.pagis iummaimpcrij porefla- 
te moderantur. Non alitcr Belloioci dominus,cum primiim feie Fran- 

C corumimperiis aclegibusexeruiifet,a duce Allobrogumlmperatoris 
Germani vicario iufceptus, & in Imperij iiducia ooiirus, tadem qnoquc 
ablmperiodefecit. Duccmvero Allobrogumluramaieilatishaberev- 
na voce tradunt ItaIorumIuriiconfulti'5iuniores,idqueiniuprcmacu- -. sra^o^n^ 
riaAllobrogumiudicatumcife:quxomninocum vicarij acvaifallimu- jf^'.\5^u,^ufc„*n"r; 
nerepusnant. Atetiam Ozafcus^^^Taurini Prarfcs icribit Allobrotium ^y iiCocoH.ii?. 
duccsiummamillamac plane imperialem poteitatem ab Imperatori- <;«inc!rcir.Pcie- 

b, ^ ^ \ n T ' . . . .1 ^ nioPMn.i. 155 Sc 

us adeptoseiie:quxccrte poteltas Imperatoris vicario tribumon po- i,c ' 



^Cll.IGt. 



tcfl::vt veriilimeFclinus, optimusiuris intcrpres, icriptum rcliquit^^. ■^rmcip.cM tcHc 
QmdennTimaicltati tamcontrarium, quam ielcgatum aut pr^iidem qu.iirT-cciefiara 
(id enim appellationc vicarij iigniiicatur) proiitcri,a quo iura maielLitis 
Dbabereteputesin(?aipiaprouinciacuipra;iis? At enim Allobrogcsipd 
coniitencurt(ita.queeorum hifl:oriadeclarat,duces hanc impenj Ger- 
maniciprouinciam, quxniicSabaudiadicitur imperij feudumextitiflc, 
&abHeuricho V.iiduciariosComitum dignitatemailecutos,actadem 
DucesSi2;ifmundiCa?farisbeneiicio appellatosfuiife:certe quideantea 
femperduces,necitapridem Carolum patria: rcfl:itutLi Imperatori iide 
dedifl'cconil:at:bienniopofl:,idefl:M d lxi. procuratorias tabulasad Ar 
jk carum Comitem Cxfaris cubicularium a Duce miifas legi, vt noua fidu ^^y^,.^^^'j^. 
cixformulamablmperatoreiuonominepoilularet, quia non fatisco-;.^^, Gfrw.jw- 
piofiillafibi videretur quam Augufl::^ acceperat. Id tamen effici non ^o ^^^/ 5"^^.^. 
tefl:,cum vicarijmunusiura maieil:atis eius prouincixcui pra^fedusiir, r.ut&Tatati- 
nonadmittat:atne iiduciarium quidem autfeudatariumefle patiature- "tCorKUf, vt. 
iusprouinciiE, cuius fummamhabeatpoteltatem. RexHiipanus qui-,^,.^^ 

1 4 



,z8 LIBER PRIMVS 

dem in vniuerHi Infubria & Hetruria , Duces item Saxonia! &c Palatini 
Comitcslmperatoris vicarij funtaclegati perpetui , vt lurirdicliionem 
abfente Cxfare exerceant, fi qua ciuitatibus aut principibus inter ipfos 
aut etiam contra Ca;farem iplum cotrouerlu intercedat: quod quidem 
munus perfonale eil:,non pr?diatorium:nec vero potefi: quifquam fidu- 
ciarius elTe eius pra:dij , cui pra:ficiatur. Necefle igitur ell Ducem Allo- 
brogum ImperatorisvicariumefTe, extrafines fu;^ ditionis, quod nec 
Heiuetij , nec Rex Hifpanus , multo minus etiam Rex Francorum ferre 
poiTit: quinetiam Carolusiiii. Imperator, Carolum v i. Vienenfium 
Delphinatem,vicarium perpetuum creauitjM .c c c L X X V 1 1 1. & quia no- 
dum exceflerat exEphebis,adiecit?tatisbeneficium copiofifiTimo & gra B 
tiofifTimodiplomate, vndeaureafigilladependent, quod in Archiuis 
Regumnoftrorum melegifTememini.Vicariumautemperpetuum A- 
relatenfi Rcgnoprxfecit(exceptaSabaudia) eique ius vita^acnecis in 
Jmperij fubditos, ac poteftatem, qua: a regiaproximc abeflet, concelfit, 
id eft vt capite damnatos fuphcio eximere , tributa imperare , ved;igaha 
indicere, vacationesmunerumconcedere, beneficiaacmunerapubhca 
largiri, belkim deccrnere ac finire, leges iubere,aut latas antiquare, pro- 
uocationes ad Ca'iaremdifceptare,&:idgenusahaefficere pofiet, qu^ 
inepteprouinciarumPra!fidi,ieu vicario ab Imperatore tributa vide- 
mus. ArelatcnfisRegnifinesamontelura, quemD. Claudijmontem 
vulgusappellant,Arari&RhodanovfqueadAlpes& mareLiguftiaim C 
pertinenti:Germani quidem eoufquefe Imperij fuiditionem protulifie 
iadiant. Sed Prouincia: Comitcs ab Imperio Germanico feipfos iaiii- 
pridem exemerunt:inter quos extitit Raymundus poftremus,cuius filia 
alteraLudouicoix. FrancorumRcgi, akcraCaroloduci Andiunupfit: - 
hinc ad Comites Andium Prouincia,inde ad Regcs noftros Renati Co- 
mitislargitione delata eft. Quamquam Philippus Valefius, Caroli vi. 
proauus Arclatcnfis Rcgni ditionem vniuerfam ac iuramaieftatis fibi 
coemitabHenrico V. Ca:fare,cuiargentipondo ducenta millia pretij 
nominefoluitjcoemptionemvero Imperij ordincs ratam habuerunt, 
cuius ratihabitionis pra:dem dedit Ca:far loannem Bohcmia: regem. 
Emptionumtabula:,&folutionis, & ratihabitionis e?:tatin Archiuisre- D 
gum noll:rorum:quas legi decuifiet ab rege Henrico legaM ab Allobro- 
gum ducem ad cotroucrlias vtriufque principis componedas milli fui/c 
annoM. d. lxii. Illudautcmanimaduerfionedignummihivifum eft, 
quod emptionumtabulis omniaiuramaieftatiscomprehcn{afunt,qux 
ImperatoresGermanifibitribuunt in omnes Arelatefisrcgniregiones, 
quibus continentur Allobroges, Belloioci, Prouinciales , Burgundia li- 
beia,quam Carolus 1 1 1 1. C^far Philippo Andaci Burgundix duci,proie 
mafculacomitumextindta, Imperiali iurefruendamdedit. Exquopla- 
num fit , reges Francorum in omnes Arelatenfisregni populos iura ma- 
SdncvrdMT^. i(^ftatishabere,neclmpcrij Gcrmanorumfiduciarioseife. Vicariuquo- 
An^oYHmrex quc pcrpetuum crcauit: LudouicusBonarusImperatorEduardumiir, 
mjep vica- ^,-,g|orum regcm, iifdcm, quas modo dixijlegibus & conditionibus,in 

omnes 



DE REPVBLICA. .i^ 

oranesImperijfu^bditoSjautquilmperialesprouinciasacciLiiratesvfiir- 
parent:qu^ritapotius,quamoblataoccarione,c]uaPhilippo Valeiiorc- 
gi,qui Cameracum,Payernam & arces finitimasimpcrij occuparatjbcl- 
lumindiccret : principum Imperialiu^quibufcumEduardusfocietatcm 
coierat,orationeperruarus5^,cuminvrbeHallacoad:idoccretantiquis isFroffitdusiit. 
Germanorumac Francorum fccderibus cautum effe, ne Franci libc- ''"' 
rospopulos, quiCallia: finibusc6tinentur,Imperij Germanicifubditos 
vexarenr,autfuxpote{latifubiicerent. Quoargumcntonullumcffica- 
ciuseftadiudicandum Reges Francorum imperij Germanicifiduci^- 
riosnonefl'e:necImperatoribusinhoc regno vllum iuseile. Id quod ^ 

B fi antea ignotum fuerar,tunc certe cognitum efl,cum Sigifmundus C^- 
far Comitem Sabaudia: , Lugduni ducem creare vellet, cuiaccrrime rc- 
ftitit Prartor Lugdunenlis.Itaque neceffe habuit Ca:fir reo;ni finibus ex- 
cedere,vtfuapotefl:atehberevteretur.Idautem Caroli vi.regisiuffufa- 
d:um eil:,vtjquod anteapeccatum erar,emendaretur:namSigifmundus 
CxCar decentiapparatu , ac magnificentiaplane regia Lutetia: cxccptus, 
vtrcgisauunculum & C^farem decuit, cum in curiam Pariiiorum ve- 
nifret,fedemregiamoccupauit,& equitcmcreauitBcllocarienrem Pro;'' 
torem, tametfi curiaregemadmonuiiTer, neminihocin Galliapra[:ter- 
quamregihcere,vtanteafipeiudicatumerat. Qujc ficanobis icripta 
interpretor,vtquorundamerroribus, atque imprimis Alciati pcccatis 

C medeatur . Isenim regcm Francorum imperij Gcrmanici fubdirumef- 
fe fcribit : quo nihil abfurdius ab eo dici potuit,quem tantamercede ac- 
cepta.quantii in Gallia merebat, veradiicere acdocere decuiiTet: quod 
ab errore profe6lii effc non puto, fed a gratia, vt Caroli v. Csfaris,a quo 
Papiam accitus , ac maioribus prjcmiis au^lus, imperatoris poteftatem 
verbisamplificaret:autvt Bartolum eius erroris autorem iequeretur, 
quieadem deregibus Francorumfcripiit qus Alciatus , ciim icilicet a 
Carolo 1 1 II. Cieiare non tantum ex fpurio natalibus reftitutus, ac nobi- 
litatem adeptus ciTet , verum etiam poteftatem artatis bencficio largien- 
di'?,fibiacpofteris,quimodoiuraciuiIiadocerent, confecutus. Stem- ,, Bart.in trafti, 
matac|uoquefu;Edi2;nitatiacnobiIitati congruentia,Ieoncm, inquam, t"<i«i»i;g'>"s- 

D purpureum in aretargenteaadeptus . Hic igitur pro tot ac tantis bene- 
rad:is,fcripfi%haeredcoseirequinegantImperatorem Germanicum v- 
Jiiueriitcrrarum orbis dominum effc: Id quod ex Antonini Augufti 
verbis ad le^em Rhodiam collieere videtur, ego quidejinquit^^^jmundi «© i.dep 
dominuSjlexautemmaris. Quieverbacum ad pompam &: dignitatis 
amplificarida: caufa did:a iint , refutatione minus egent. Satis cnim per- 
fpicuumeftRomanorumimperium, quo tempore maximefloruit,id 
eft,Traiano' principe,vix trigcfimam orbis terrarum partem compledli 
potuiiTe. Eiusautemimperij vixdecima pars impcrij Germanici fini- 
bus continetur. Qu^e cum ita fint,nihilominus tamen Sigifmundus im- 
perij propagandi cupiditate inflammatus , omnia omnium imperia fuo 
fubiicere tentauit:quamquam fua fpe omnino fraudatus eft.Nam duci 
Lituanix , cuius ditio longiiTimo terrarum tra(5tu ab imperij Germanici 



rccatio 



»30 



L I B E R P R I M V S 

iinibus abeft, regiam poteftate , quam ipfe fibi pepcrerat , obtulif.coro- 
nam ac fceptra mifit , qux Dux omniarepudiauit , nec magni Ducis no- 
menmutandumfibiputauitjtametfiTartarorumferuile iugumexcuf' 
liiletrnciilarationepoteilatcac imperium Germanis acceptum ferre 
videretur. Quamobrem Poloniquoq^ fceptraregiafibiablmperatori- 
bus Germanicis oblata recufarunt.Sarpe quidem,Germani Polonos fub 
imperiumfubiicerc tentarunt : fcd inanes eorum conatus eluferunt Po- 
loni, qui etiam SeiefiamacPrufTiamjabimperio Germanicoauulfam, 
fua;dKioniadiecerunt. QuodPruteniequitcs cum moleftifTime tule- 
rinr,ac fgpiifimc apud Imperij ordines de contumelia ifta queftiordines 
de contumelia ifta iinr,nihil tamen Imperatores audendum fibi putarijt B 
aduerfusPolonosaquibusantea Germanorum exercitusrepulfos , ac 
fradios effe. intelligebant. Neque tamen Poloni a Pontificibus Roma- 
nis regiafceptracaperedubitarunt . Etquidem PontificesRomanicum 
Germanislmperatoribusdiutiffime de Chriftiani orbis fummo imperio 
ftoraii5."dTrd: acpotcftate dimicarunt,& quafi ducespartium omnes Chriftianos prin 
tduximutdciu- cipesacciuitatcsadarmavocarunt,tantifque odiis nonnulla: ciuitates 
rcurando. ac Rcfpublica: , potiflimum tamcn ItaHo: , cxarfcrunt : vt nonmaiorem 

(^t B.u.m l.reicri- [ ?£ in nn/***/^ •rr--l 

pudeprccib.im- clademab lioftibus Chriftianinominis,quam aleiplisaccepnle videan- 
spec.inti.dcieg. tut.Ncc vcro deluerunt qui ierio lcriberent,reges omnes lacrls initiatos 
rib-knrquTfihj Romanipontificisclicntes,acvaftallose(re^'. iisetiam ii furiofiautpro- 
l''"n%'™nouk digifucrintcuratores^'' ,a Pontificibusdaripofle, quodablnnocentio C 
dckidiccip.roh ijii_ PontificeaducrfusLuiitanixres^emfacSlumanteadiximus. At ta- 

tx. de maiorit.ite , r ■ n • •*"' 11 . j . . . 

&obed,cntiagi. mctii Innoccntius Ic tcgix potcitati lu curatote dando pranudiciumin- 
coniid!° '^'°' ferrenoIiediceret,earamencautiocumrebus abfe geilis oinnino pii- 
t?t r^s nuncf i- gni^bat. Atetiam Vrbanus v.pontifexHeniicumfpurium Caftilia^re- 
df.imus num.x9. crem natalibus reftitucrc ^^ uou dubitauit , vt Petrum fratrem iuftisnu- 

Oldrs conli.69. C>.. ^ , , ... ,, ^ .. 

66 ca.inteiiexi ptiis qua:Iiium dc tcgno dcturbarct. HicigiturGalloruopibusnomo- 
dTcxr^BAiu"" do deimperiodeiedus,fed etiam a fratreipurioccefuseft.Traduntetii 
iufto^r.Uis de rc- nQnnulli ^'' Romanos pontificcs in Imperatores iurifdidlionem ipfo iu- 
67. c.iuCi.i.c.ad j-g haberc,ca:teris autem resiibus, reipia imperare : re2;e,s tamen Franco- 
ftienUs in cp. cti rum excipiuut , quos etiam lurispontincij interpretes*^ conritentur, 
ftru'panor.,n'c"a" poft Dcu m immortalcm fc ipfis fupetiorem agnoiccre ncminem. Id e-D 
c:d:tens.Jc pro- ^:^^^.^^ melius Bclluea iurifcofultus Hifpanus , & Oldradus 4ix ^tatis de- 
iureiur.iJo Mufa cus, Qui neeaut quemquam iu orbc lerrarum principem regre Franco- 

9.q.5.& canone ' ^ p 1 T ^ , V V p 

aiioru&ca.nemo ru m iuperiorcm eile. Qm vero in carteros principes Komanis pontmci- 

Sccano.cijitapcr i n •! /^ 1 r ■ T ■ ■ ^ ^ ' 

munda&ca.nc- bus poteitatem tribuunt, Gelaiij pontmcis autoritate mouentur,qui 
ffT'no^mUten- ft-^itult ptincipes a pontificibus Romanis imperio ac poteftate fpoliari: 
tai.i re(c,ndin6 g^ ^b omnibus priucipibus pontificera Romanumappellaripofle:Pon- 

C.&mcap.culi- .,. ^ l l .t^ r ■ A a» • ■ 

tcns. dc rcftituc. tiliei tantiim ac Imperatori res a te ludicatas reicindere"'* , ac principes e- 
«9°B.iid inc.i.de tiamimperio exuere, aliisnonlicere^^: necprincipisnomine dignum 
pftiidrrcn- qLiem Romanus pontifex fua voce no deiignarit.Illud etiam abfurdius, 
tct.&reiudicu.!. quod PontificiRomano omnesvbiqueterrarumfubditosfuorumprin 

70 cap.Cl'-ricis. 1 1 ., r 1 . . ^ . 1 ' . 

c.quM nuiii. dc cipum ieo;ibusioluere,tum etiam immunitatem concedereacvacatio- 
Hiiwmitate .c- ^^^^ v ^^^, j^gj.jj^|^jg pubUcis latgiri licere ^" : denique folum ac fupremum 

lcgum 



D E R E P V B L I C A. x^i 

legum Iiumanarum arbitrum ^^ ac iudicem eireputant. Chud mirum fi 7, Ref«r,ptun, 
PhncipibusimperatisquiAnG;elosimperio coercet?EtquidemClemes ^"""'"'« * 
v.p.M. Anficlis impcrarc non dubitauit. Quotiesautcm PontifcxRo- "^^ "'"°^'"t«^* 

r ■ r ■ ■ } r ] 1 obedieiuiai Fcl. 

manusluisrelcriptis claululam de plenitvdine potestatis adii- ■ncjp.nonuihde 
cirjOmniumPrincipumlegibus acedid:is dcrogare pofle plerique pu- '''^"'f' ""*• 
tant,acPontificumdidis(criptifquefidemhaberioportere , necde rei 
veritate amplius inquirendum . Baldus ?* tamen fcribere aufus eft,licere 7-. in i.iureiuri- 
Pontifici Romano dicere, s a l v a reueretia vcflra. Theologi vero Pon- '^"•'^^«'^''^•C- 
tificiorumhominum fcripta, quibus omniaPotifici maximo liccrc pu~ 
tant, confitenturquidem,fubtilius tamen interpretantur, idqueduo- 

Bbusverbis, clave non errante. Sed quoniam boniciuiseft, fui 
Principis acReipublic^maieftatemmodis omnibustueri,c^o ncc la" 
cobi TcrranaTjqui Pontificis Romani cubicularius fui,ncc Caroli Moli- 
iiei, cuiusfempiternalaus eft,autCapitonis, aut aliorum innumcrabi- 
Jiumfcriptarcfelleredecreui: proptereaquodaliusaliumRomnni Pon 
tificis odio vel gratiareprehendit:plcrique in diipurationcs de rtligione 
delapfi, fcripta maledidiis compleuerunt. Hic autem de iure maitftatis 
agitur, vt plane intelligatur qui Principes in fumma potcftate iint con- 
ftituti,quiPontificisRomaniautImperatorisditione teneantur. Prin- 
cipioquidem GregoriusPontifexRomanus , is qui primus feruumfe 
feruorumiDeiappellauit, ablmperatore Phoca principatuminomnes 

C Epifcopos adeptus eft. pofteri deinceps,honores Pontificios ad imperia 
traduxerunt, &ficraprophanismifcentes,potentiam religionisfpecie 
incredibiliterauxerunt. At Principcs ipfi magnam partem, religionis 
metu, ca:tcripotcntiorum exempIo,fummosPontificesreucreri,idquc 
potiftimum , cum Orientis Imperium in ruinam inclinarct : id eft cum 
RomaniPontificesItalixciuitatesacpopuIos,quo minus Imperatori^ 
bus Conftantinopoleos parercnt, aut tributa foluerent, interdictis pro- 
hibuerunt: occalione inde qua:fita,quod Leo,is qui Iconomachus vfur- 
paturlmperator, diuorum ftatuasdeiccifTet^qua recommotaplcbs, & 
Romani Pontificis authoritate inflammata,Thomam Imperatorcm in 
Sophi^etemplo nccauit.Itaque cumopesOrientis attritsp eflfentbarba- 

D rorumincuriionilJus,acPrincipes Gr^corumrecuperandcE Italia:fpem 
abieciflent,R%gefqueLongobardorumItalia:imperiQpotiriveIIent, ac 
Fontificum Romanorum opibus prohiberentur:nec tamen Longobar- 

dis pares efl'ent,ad opes Francorum afpexeriit: auxilia potentifTim^ gen- 
tis in Italiam euocarunt: nec fua fpefraudati funt. Nam Pipinus Pr^te- 
dtus prcEtorio,qui tunc Paluij magifter ac maior domus dicebatur, opi- 
bus & gratia florens,ingenti cum excrcitUjfuperaiis Alpibus,Longobar- 
dorum copias fudit ac proftrauit: Indc Romam profedus,Zacaria: Pon- 
tificis imperio Italice partem fubiecit. Nam Pontifex antea Childerico, 
gcntis Meroneorum , Rege fpoliato , Pipinum Francorum Regem de- 
fifrnaucrat, facris etiam more maiorum initiauerat , quem. Franci liben- 

tcr exccperunt, tum quia Caroli Martelli Fracorum Pnncipis nUus, qui 
rerum geftarum gloria clarifTimus erai: tum quia Childerichus propter 



,3i > LIBER PRIMVS 

ingenijftuporem, imperiominimcdignusvideretLU' : quibusomnibus 
accedebatfumma & audoriras& gratia Romani pontificis, quemvti 
Dcum aliquem c^lo delapfum populi profequebantur. Actum quideni 
Pontifex ipfe, i\ Pipinus Longobardos fubegiffetjexarchatum Rauennx 
fibi fiducia^nomine padus erat,id efl tredecim vrbes,& Pctapolim pro- 
uinciam qu:E vrbibus fexdecim continebatur. Parta vidoriaPipinus^vt 
promi(rumimp]eret,harumvrbiumclaues{acrisdiuiPetriaItaribusim- 
pofuit: prius tamen vtriufque Prouincia: dominatum ac iura maieftatis 
libipofterifque luis,acRomaniPontifici deinceps ehgedi poteftatem 
fibi referuarat : quibus rebus non modo hbenter Pontifex annuit , fed e- 
tiam, vt Pipinus Imperatorem fe appellaretpenc perfuafit : quaappellr:- B 
tione nemo, exceptisConiHtinopoIeosImperatoribus,vtebatur.Mor- 
tuo Pipino Longobardi rurfus arma capere,Pontifices turbare,hi adFra- 
corumafylumomnia confihareuocare. Itaq-, CarohisPipinifihuSj qui 
beUicis laudibus abundans magnus efl appehatus , vahdo cum exercitii 
fuperatis alpibus,non modo Reges Longobardorum,fed etiam regnum 
ipfumdeleuit,& pontificumRomanorumpotentia llabilifundamen- 
to firmata, ImperatoraPontificibuseftappellatus: acvicifGmRomani 
Pontifices,quadiu Carolus vixitabeoomnescreatifuere. Sedpoft Ca- 
roli occafum,qui plus in vrbe Roma, minus tamen in curia Francorum, 
autoritate&gratiapoterant,feacollegio Pontificum creari curabant. 
ItaRegesFrancorum ,tum externisbelhs,tumetiamciuilibusdiflldiis, G 
qu^ inter Caroli magninepotes grauiftima cxtiteriit, perturbati, {imi- 
mipontificis creandi prcerogatiuam deferuerunt. Vitardus tamenbo- 
nusantiquitatis author fcribittrcs Romanos Pontifices in Galliam fu- 
pliccs venilfe vtveniam impetrarent quod iniuflu Ludouici Pij Regis 
Francorum Pontificatum fufcepiftent. Ludouicus Pius,vel quiagloria; 
minimc cupidus , vel quia iacrum ordinem irritarc noUet , Pontificum 
Romanorumcreationeratam habuit:cuius erroris illum.rardc tamen 
pocnituit:eft enim a coIIe2,io Pontificum imperio fpohatus,& in mona- 
fterium inicdius: vxor etiam feorfum amarito cum lacris virginibusin- 
clufa,vterque tamen poft a Principibus ac nobilitate Gahica cleri fijper- 
biam acerbiihme fcrente, in integrum reftitutus eft.Mortuo Ludouico, D 
Francorum,Italorum,Gcrmanorum, &;HirpanorumIrriperatore,Im- 
perium trifariam diuifum eft,inter Carolum Lotharium ac Ludouicum, 
^Ludouiciliberos jfediislegibuSjVtfingulifummam in fuos yit^ac 
necispotcftatem,&omnia iuramaieftatishabercnt:acrurfusLotharij 
imperium inter hbcros trifariam diuifum: vni quidem Regnum Lotho- 
ringi£c,altcriRegnum Arclatenfc,tertioItaliace{lit.LudouicusGerma- 
nia,CaroIusImperatorFracorumGalhamtenebat : Itafingulorumpo- 
tcntiadiuifadebihtari c^pit,& Pontificum Romanoruni opes augeri, 
potiftimumNicoIaoi.Pontifice, quiquod Reipublicxgerend^peritia 
maioribus pra:ftabat , primus Lotharium minorem Ludouici Rcgis Ita- 
]ia:fratremacerbiusincrcpuit,cique(acrisinterdiccre aufus eft. Mor- 
tuis deinde fme prole Lothorij hberis,tria illa qua^ dixi Lothoringorum, 

Arela- 



D- E R E P V B L I C A. ,33 

AreIaten(ium,6cIulori]miegnaCarolusacLudoLiicLis patrui intcr fe 
diuilcrunt.Ludouicus Rex Germanorum,Italiam,c]ua.^ illiforte obticre- 
rat, per legatos regebat. At lcgatorum potcntia, RomanisPontificibus 
imnnr,obiilleren6 potcrat quominus Pontifices imperium paulatim 
proferret : idque potiirmium contigit, cum Guifchardus Normanus; 

regnum Sicilix ac NeapolcoSjGrcEcis ac Mauris adcmptum, fubcgilTet.' 
IsenimvtGermanorum potentiamminueretac tutiusin Icalia recrna- 
ret PontificibusRomanisfefeadmnxerar, cum autem Guifchardi po- 
fceri, iine prole mafcula mortui, NeapoleosacSicilicehxredem focmi- 
namreIiquiirent,eac[ucFedcricho n.Germanoriilmpcratorinupfifler, 

B mantus in Iraliam profcd:us,vt fibi potentiam confirmaret,Pontificem 
Romanum creauit alium, c|uam <^ui crat a collciz;io Pontificum ele- 
d:us:isautcm erarlnnocentius iingenerisfplendorc aceruditionecla- 
rus.HicigiturItaliapul(us,inGalliain,Pontificumafylum,veniens,opi- 
busacpotcntiaLudouiciix.regisFrancorumeredus, vtGermanorum 
potentiam infirmaret , Fndericho 1 1. facris interdixit: qui^qLicd execra- 
bilemfe popuhsomnibus e(reintelligcret,Italia:quemotusin2;<;ntesaf. 
piceret, in Germaniam trcpidus fcfe reccpit , ab Innoccntio veniam ea 
lege confecutus , h deinceps creandi Pontificis Romani auctoritate ab- 
llmeret. Tandem Friderichus Manfrcdum ipurilim Neapcleos ac Si- 
ciliceRegin:Edefpondit. Fiuicetiam ab Vrbano v. Pontificc maxiacris 

C interdi6tum efl: : ncc eo conrentus, Pontifex Carolum Ludouici i x.fra- 
trem, ad Sicilia: regnfi acciri iufiit, eumc]ue in pofiefiioncm regni mifit, 
ealege vt Beneueti regio, & ca^tera qua: fuperius diximus, integra Pon- 
tificibus Romauis referuarcntur. At Manhcdi poflcri, quicum Ara2;o- 
mx regibusaffinitatemcontraxerat^perpetuatiduerfus Andiumducesj 
bellaproregnoSicilia: acNeapoleosgeilerunt: fed cumdc reciiperan- 
do regno poenitus deipcrarecur quandiu Potificem Romanum hoflem 
haberet, AragonenfesRomanorum Pontificum fe fiduciariosfore (po- 
ponderunt , non tantum regni Neapolitani ac Sicilia:, fed etiam Arago- 
nix, Sardinix>Cor(icix,acBaleariiInfularum,partimetiam vticelerum 
veniam conicquerentur. InrereaPontificcsRomani ex alienisincom- 

D modisac diflidiis (iiacomrnodaaugebant:^limmaque tranquillitatea- 
gro Romand^Spoletano,Beneueritano, bonaqucHctrurixparte frue- 
l^ntur.Vrbem vero quondam terrarum dominam, nullo repugnante, 
fuisle2;ibus,opprefIa]ibcrtate, parerecogebant. Quamquam Carolus 
mafrrifesItalicElmperio potitus,vrbcmlibcram cfl^eiuffcrat in patroci- Pf-^^t^ommm. 

ri /1 r r - deperpstHaRe. 

nioac fiducia,idque PontificesRomaniiureiurandoconfirmauerat:vt ^«^wA-aw^wom 
Auguftinus Onuphrius Pontificis max. cubicularius fcribit, & ex adis ^ppcU^tio. 
Vaticanisplanum fit. AtfiquisPrincepstyrannidis,aut h^rcfeos fce- 
lere inquinaretur,aut qui Imperanti Pontifici Romano minime pa- 
rui{Tet,eifacrisinterdicebatur: quainterdidiioneexccrabilisnonmodo 
fubditis,fed etia exteris Principibus ac populis effe videbatur, omnium- 
quedireptionipatebat : nec venixadipifcendx fpes erat,nifi vaffallum 
feacfiduciariiiPontificis Romaniconfiteretur.HocquidedeRegibus 

m 



,54 LIBERPRIMVS 

AnglLxanteadixiniUS,ficlLiciai-ios ac vedigales Ecclefia: Romanx fa- 
a;os,propterpanicidium ArturiArmorica:diicis,aIoanneregeAngli2E 
admilTumtdeinde propter ccedemThoms Pontificis Catuarienlis cen- 
rumaudumfuiHe. NecaliamobcaufamPontifices Romani rcgia di- 
cnitate rpoliaruntPoLoni.^Reges j quamob cxdem Staniflai Gnefnx 
Ponrihcis,iuiru Regis perperratam, cui facris interdid:um eftttradunte- 
tiam nonnullipropteridparricidium Polonos Pontificum decreto in 
occipite tondcri iuflbs quod,an verum fitjaffirmare non aufim^nec per- 
contanti mihicur id BcercntjCaufamaperire Poloni potuerunt : atta- 
men ex antiquitatis memoria conftat pofl: illius Pontificis ca.'dem, Po- 
loniar Reges,etiam fi iura maieftatis haberet,non alio tamen, quam du- B 
cum nomine appellatos vfque ad Lacoldi Polonix ducis a:tutem. Is e- 
nimcoronamregiam ac rei^iumnomenaloannc xxrr.{fummoPonti-. 
ficc adeptuseft) ealegc,vt annuumtributumaRegibus PolonixPon- 
tificisRomanicerario penderetur,qLiodprolucernaD.Petriadhucero- 
75TiiomasCro- gatut^*. At prsEtet ca tcgna qu^ diximus, Neapolim,inqua,Siciliam,Sar- 
meriis. diuiam, Corficam, Aragoniam,Balearesinfulas, Hciperides, Palcfl:ina, 

quorum Regcsautfiduciarij,autve(51:igalesEccle{i::ERoman^uerunr, 
regnum etiam Hungarix , & vtranque Pannoniam Pon^ificum Roma- 
norum beneficio, aRcgibus teneriiad:abant:vt quidemcatalo^ofeu- 
dorum Ecclciia:Romana:Hungariacontinetur. At in Vaticanis adbis, 

74 annoiii9. legi fiduci^74 formulam,qua Ladiflaus i.Rcx Hungaria: Bcnedidli xi i. C 

Pontificis Romani fiduciarium feprofitetur, ab coquecoronam acfe- 
ptra fufcepturum promittit.Ladiflao vero ii. Regi Hugaria:, quod Pon- 

75 innoii8o. tificis Romani mandatis minusparuiflct, facrisinterdi<5tum cfl^^, neca- 

liter veniam obtinuit, quam flcentumargentipondo, annuifenfusno- 
mine,PontificiRomano dependeret. In iifdemramenatftis Vaticanis 
extat interceflioPrincipum Hungarix aduerfus pontificis Romani le- 
gatum, anno M. ccc V ii i . qua ciim diceret Stephanum i .Hungari;^ Re- 
gema PontificeRomanocoronam regiamaccepiire, acerrime refl:ite' 
runt,nequeidRomano PotificiiuseiTedenunciarunt^nectamenfepro- 
hibere, quominusRexHungaria: (i velletaPontifice Romano coro- 
namconlequeretur. In extremo plurima funtedl<5taIec^atiPontificis, D 
de ftatu regni,deque agris publicis Hungari<j,ne Regibu%,quicquam di- 
ftrahereliceret: obidcnim AndreasHungaria: rex Honorij Pontifi<^is 
76Honori)5.an- Romauiedido Romam venireiufl^useft^* vt caufam diceret, cur agri 
77 incap.iicet. publici partcm diftiaxiflet. Innocentius^^quoqueui. iuflitHuhs;ariac 

dcvoto. .., \ 1 r r \ ■ / 

regem vota patris implere : quod li recularet , ad proximum quemque 
regnifceptradelaturumtcftatuseft,quodmirumviderinon debet,ciim 
5mi.fd[?er- ^'^^£"1 fcte tcmponbus Comitcm Tolofatum tributa noua^s fubditis 
bor.(ignif. Pontifeximperare vetuiiTet. Quantum ad Paleftina:acSyria:regnum 
attinetCodefridiBononienfisacfociorumopibuspartum, conftatre- 
gem co nomine fe pontificis Romani fiduciarum profeflum efle: id e^ 
tiam catalogoRomanocomprehenfumlegimus: & qui nuncfacrior- 
dinis equitum Hierofolymitanorum magifterappellaturjfiduciariuseft 

obfe- 



1 



D E R E P V B i I C A; ,35 

oblequcntifrimus Pontificis Romani, eique fummam poteflatem,ac 
fummumiusvita: acnecismequites, accepto ferreconilieuit: tametfi 
Tripolmi Arfrica:,fiduciaiio nomine habere fe a Carolo v. Imperatore 

corifitcrctur,priufquaminTurcarumpoteftatemveniretiVtinucquo- 
que Militam infulam Hifpaniarum regibus acceptam ferunt. Diximus 
antea regnum Nauarra: Petro Albreto interdidionis fpecie creptum,ab 
HifpanisRegibusfubPontificumRomanorumfiduciateneri. Nccitrl 
pridem,ideftGaroIo ix^^.rege Francorum,Pius v.Pontifex,cteteraere- 79 anno.i^tfi; 
pturuseratloann^ reginxNauarra^cadem religionisfpecie, nifi Carb- 
lus patrociniu m eius iLifcepilTet, ac Pontificis intcrdida prohibuiflct. Id- 
^ que ca:tcris Principibus,quorum maieftatipra-iudiciumallatura vide- 
batur Reginxilluftriflimxpirofcriptiojteftatum eflevoluit : quia ple- 
rifque perfuafum erat Pontificem Romanum in omncs orbis Chriftia- 

ni reges fummu imperium habere:ac noftra a:tate,ciim Hcnrichus V I II. 

Anglix & Hibernia; rex,a pontifice Rbmano defeciflTct , Coines Aifi- 

mundusHibernusadHenrichum ii.regemlitetas deditjqUarii exemr 

plar ex Archiuis exprefll, quibus fe fidueiarurti eiils fbrc prbfitebritur, ii 

aPontifice RomanoHibernix dorliinatumimpetrarct. DiximusHi- 

bernix regnum iam inde ab Innocentio 1 1 1. in potificum Rbmanorum 

" fiducia fuifle . Mirandula; quoque & Concordia; principatum , Rhe- 

gium,Mutinam,Placentiam,Parmam,Romana: ditiones efle iactat,pro 

C quibusdiuturnabella lulius 11. ac iii.pontifex vterque geflfitaduerfus 

re£;esFrancorum:cum tamen fatis perfpicuum eflTct ciuitates illasab Im- 

perio Germanico pendere. De Parma quidem ac Placentia minimc 

dubium:ca:teraMathildemhxreditarioacfiduciario iureablmperato- 

ribushabuifleconfitentur. Quodfidemus harum ciuitatum largitib- 

ncm PotificiRomano fieri potuifle ^ & fadum eflTcjVt Pontifices ia<Ctat,' 

oportuit etiam fe Imperij Germani fiduciarios profiteri , fed quia turpe 

videbatur Pontificem Romanum qui in omnesPrincipes imperium hai- 

bcre fe diceret, Imperatoris vaflfallum ac fiduciarium habeii,iura maie- 

ftatis omnium Italix eiuitatum , qux in Ecclefix Romanx dominio eC- 

' fent,ab Imperatoribus Romano Pontifici concefla fuifle,falf6,tamen 

D prodiderunt. Etcerteiri adis Vaticanis extat &donationisformula(i- 

ne die ac Pontifice , qua Ottho Imperator (quattuor eiufdem nominis 

<w:titerunt , fe*d qUem iignificari velit ignotum eft) donodatccclefiaj 

Romanx,Pifaurum, Anconam, FoflTabrunum, &: Aufanium: altera do- 

natioms formula eft Otthonis 1 1 1 1 . ad Innocentiuni 1 1 1 . His verbis con- 

'» cepta. E2;o Ottho iiir.rexRomanorumfemper Auguftus,tibidomino' 

'' meo Papx Innocctio iii.tuifquefucceflToribus eccleiia:Romana:,fpon- 

>* deo, poIliceor,& iuro, quod omnespoflreflionesEcclefix&c. qucc fe- 

quuntur eopiofiflimam omnium prxdiorum ac ciuitatum, qux twnc e- 

rant in ecclefia: Romanx dominio,(iue Imperatorum, fiue aliorumbe- 

neficio ac largitione pofliderentur,confirmationem habent,in quaram 

V ciuitatum numero ha: continentur, comi ta t vs Ferufia^^Reatar^Sal- 

/y ma:,Interannx,Campania:,necnon Romam,Ferrariam &c.MarchiaiH' 

m z 



i5<? L I B E R P R I M V S 

Anconitanam,terram ComitiflGc Matildis, & qua^cuque funt circaRo- " 
dicofanum vfque Ccpcranum,exarchatum Rauenna;,Pentapolim cuni " 
aliis terris , &:c . Eadem ratihabitionis formula extat in adis Vaticanis '' 
8oannoii89. imperio ac authoritate.tum ^" Rodulphi.tum etiam^* Caroli iin.Im- 

3i anno.1368. r ' rr • 1 

peratorum,quibus largiuntur , quatenus necelle videretur , ea qua: prius 
ab Henricho v. Csfare donatafuerant, vt difcordiarumfeminaria,qu2E 
Pontificibus,cum Impcratoribus antea fuerant, a ftirpe conuellercntur. 
ExquibusPontificesRomanife imperatorum vaflhllos ac fiduciarios 
effe negant:& eas ciuitates ab imperio Germanico auulfas,fibi vindicat: 
ii tamen imperatores pr^diapublica, ac iura maieftatis,fine Principum 
ac ciuitatum confenfu largirinon potucrunt:necpra:diaimperialiaaut B 
publicavfurpari debuerut, multo minus iura maieftatis,acpatroni,cu- 
lus iEterna eft in valfallum au<5toritas fidcm vlla temporum diuturnitate 
prarfcribere: quir cumitafint, confequenseftillud quoquePontificcs 
imperij Germanici vafTallos effe. Idem iudicandum relinquitur de 
creatione Pontificum Romanorum, quam imperatores fuiiuris efTe c6- 
tendebant. Nam Federichus 1 1 . Ca:far vt ab Innocentio 1 1 1 1. Pontifice 
Romano veniam confequeretur , diplomatc publico fub aureis figillis 
perfjTn°'o.7.'«- omnibus teftatum ^* effe voluit,fibi creandorum Potificum ius nullum 
gm siciiisii. .efTe, eius hxc verba fimt. Illum abufum tollere volentes, quem quidam * 
pr^edecefrorum noftrorum excrcuiffe dignofcunturin eledionibus pr^ " 
latorum,concedimusvtele6bionesliberefiant. Ha:c in a<5lis Vaticanis. C 
Quibus verbis non modo Romanorum, fed omnium Pontificum cre^- 
tionemomninorepudiarevidetur. Quamquam illa Pontificum Rq- 
manorum creatioad RegesFrancorum pertinet,nonadprincipesGer- 
manorum,qui nomen impcratorium,Caroli magniregisFrancorum 
armisacvirtutepartum,nullo iurevfurparunt. Certequideminomni- 
busantiquis foEderibus,qu^cumRegibusFrancorum,ca:terifquePrin-^ 
cipibus id;a funt,atque etiam in antiquis hiftoriarum fcriptoribus nuf^ 
quamimperatores,fedRegesGermanorumappellatur,prxterquamij, 
quiaPontificibus Romanis coronamaccepiilent. At cum Germano- 
rumRegum dominatus in Italialonge latc pateret , ius illud creandi 
Pontificis Romani vfurpare funt conati, fiue ad potentiam & opes, (lue D 
ad ambitum & fordes fuffraeiorum tollcndas: nam Henrichus in Grc- 
gorium vi.fuffragio Clericreatum de pontificatu deiecit,& Clemcf,- 
tem ii.pontificem Romanumrenunciauit:deindeClerumiureiurando 
compulit , ne quem deinceps ad pontificatum admitterent , fine< impe- 
ratoris Germanici confefu,vtex actis Vaticanis didicimus. Itaque mor- 
tuo Clemente ii.collegiumpontificum legatosad Cxfarem mifit,vc 
Pontilicem maximum,quemvelletrenuntiaret. Imperaror Peponem 
defignauir,qui Damafus 1 1 .eft appeIlatus:quo mortuo Clerus ad Impe- 
ratpre legatos rurfum mifit ad pontifice creandii.Is Brunoni,qui Leo ix. 
didus eft ,pontificatum mandauit, eique Vidiorem 1 1 .fufFecit : poft cu- 
lus occafum Clerus Fridcrichum pontificem maximum cooptauit:poft 
huncAlexandrij ii. quodcumintellexifTetHenrichus iiii.Imperator, 

Cadolum 



D E R E P V B L I C A. jjj 

Cadolum Parmenfcm pontificcm efle iuiTitrqLii tametfi cxceptus ab v- 
niuerfa In(ubria,ab Alexandro tamen pontifice eiedus eft. Alexadrurri 
excepitHildebrandus,quiGrcgorius vii.vfurpatur,apontificibuscoo- 
ptatus. Isomnibuslaicisinterdixit,nevllabeneficiaecclcriaftica,{accr- 
dotiaveinquenquam conferrent, (ubieaagraui facroruminterdi(5tio- 
nis pcena. Et quidem impcratorem Henrichurn 1 1 1 1. cjui Pontifices in 
Germania renunciarat , publica execratione damnauit : quare commo- 
tusimperatorfuperatis alpibus Grcgorium vn. quiannos xi.ecclefia: 
Romana: prxfuerat vrbe exegit , creato Clementeiii.qui deinccps an- 
nos XVI I. pontificem maximu m fe ferens quatuor pontifices viciflim a 
B Clerocrcatosdepontificatudeiecit:pofl:eius obitum Henrichus v.im- 
perator Burdiuum pontificem efleiuflit. Clerus vero Califtumn.na- 
tioneGallum,qui Burdinumfibi federecompulit, & Henrichum ad 
lufiurandum adegit, ne deinceps vlla facerdotia cuiquam mandaret,ca; 
lege tamen vt comitiis pontificium adefl^e poflet.Extat illud in a6tis Va- 
„ ticailis de imperatore Hcnricho v. Pro falutc animx mca: dimitio Deo 
„ & fmdis Apoftolis Petro & Paulo, findtsque ecclcfix Catholicar, om- 
5, ncminueftituram perannulum &: baculum,&conccdoinomnibusec- 
,> cieliis qux in imperio mco funt,canonicam fieri eledionem.Anno poft 
ducentehmoacvigehmo nono Ludouicus Bauarus imperator Nico- 
laum v.pontificem Romanumcrcauit: atloannesxxii. homo Gallus 
C quipontificcm Romanum fc ferebat , tametfi Aucnione conftitiflet, 
Ludouicum imperatorem pubhcis edidtis ad (evenireiuflit^rccufan- 
tem interdidione facrorumdamnauit: cotra verolmperator loannem 
Pontificem in ius vocauit, ciim diceret Potifices fuis edi6tis aciuflis ob- 
fequentcs e^Te oportere : (cd cum Pontifcx acrius obdfteret , Imperato- 
ris (cntentiaRomx Jataloannes honore pontificio indignusiudicatus 
eft:idqueNicolao v. pra:fcntc,qui pofteaa Pifanis proditus,& Auenio- 
niscarceribusconcIufuSjdolore contabuit:imperator vero,quod exe- 
crabiIisviderctur,abomnibusdefertus eiL Atquc hic odauus^J im- ^? Fridcricii. i, 
perator extitit,cui iacris interdixerut Pontmces Romani , polt cuius oc- pIi iippus- Cora- 
cafumnihildeincepsimperatorcs Gcrmani aduerfusPontifices auden- Hcnnchuliiii.' 
E) dum (ibiputarunrJslamCarolus iiii.Impcrator,pubIicistabulis,quas b,u';J;"'^°"'"" 
ex Vaticanoejprc^Timus, tcftatum reliquit,acInnocentio v.pontifici 
K^omano fcripfit ,fcquidcmimperatorem a principibus dcfignatum, 
(ed a Pontifice Romano fuam creationcm ftabiliri & confirmari.coro- 
nam eftam imperialem inde accipioportere : tabularum principium eft 
huiu(modi:Poft pedum ofculabeatorum: qua^ vcrbain omnibus impc- 
ratorum ad Romanum pontificem literis, iam inde a Ludouico Baua- 
ro adhx'cvfque tcmpora repetita videmus : cxtat etiam imperatores 
coronandi formula,in Vaticanoab ipfoimperatoreCaroIoiiii. pro- 
bata , fcd nufquam obfequia magis fcruilia , nam imperatorem pontifi- 
ce Romanofacra faciente fubdiaconi munere fungi , deinde facris rite 
peradiis adefleoportere,vtcquumafcendentipontificiferuileminifte- 
rium exhibeat, & e^ueftria loramanu teneat; poftea pontificem cqui- 

m 5 

I 



k 



,38 LIBERPRIMVS 

tantemaliquo tempouis interuallojliabena manu prehenfa deducere- 
Plurimafuntidgcnusin illis tabulis copioseexprefia.llludtamenomif- 
fum, quod omitti non debuit , Imperatorem fcilicet confequi pontifice 
Romanumoportercquocunque proficifcatur,vt ab eo coronamim- 
perialem accipiat : quod quidem a Carolo v.Casfarefadlum eft cum in 
Italiam venifl'et,acRomam,vbi pontifex erat proficifci cogitur,&con- 
(ilium mutarecoadLJseft,acpontificem,cuiBononiamadirepIacui{rer, 
vnacum vniuerfo comitatu fequi:vt interioris Principis obfequium,ad 
fuperioris maieft.item aperte intelligeretur. Mortuo Carolo,Ferdinan- 
dus imperator efficere non potuit,vt potifex Romanus fui abfentis crea- 
r tioiiem ratam haberet, quinetiam licpeminasintentauit pontifex, efi:e- B 

(Sburum fe,nc res imperij Germanici tradaretineclmpcratoris legitimas 
excufationes admiiit,quoad Francorum & Hifpanorum Reges luis pre- 
cibus ac rogationibus pontificcm placarent :quodacerbiflimetuIerii^ 
GermaniPrincipes,qui fuas opes&copiasadtuendamlmperatoris di- 
gnitatcm Ferdinando prius obtulerant,vt quidem exliteris legati^* Re- 
s4annoi559.iu- gis Erancoru m, Viennx fcrjptas intelleximus:literaruin autem Impera- 
toris,adpontificem Romanumfubfcriptioefthuiufmodi, eqo manvs 
Ac pEDEs vEsTRAE^ sANcTiTATis DEoscvLOR.. Itafemper Caro- 
ius v.C;£far,cumadpontificemliterasdarer,quarumexemplavidemus, Q 
fubfcribere folebat. Idautein {inefimulationefiebat,cuminclariirima 
populiluceacmaximo Principumilluftrium conceilu reiplapontificis 
Romanipedeshumilihabitu,& vltraferuilem modum exofculatus fit, 
BononiiE,Romie,ac poftremo MafTilix, vbi Carolus v. Imperator , Re- 
ges Francoru m ac Nauarrar,duces Allobrogdm, Florentinorum, Ferra- 
rieniium,Bulionum, Vitembergenfiummaximus magifter equitum fa 
crorum, cum infinita principum ac nobilium muhitudine qui pedes 
Pauli m.pontificismax. obfculatifunt,exceptis Bulionum ac Vitem- 
bergen{iLimducibus,quicccIcfi:E Romanx ritus & facra deferucrant. 
Abie6tioretamen habitu dux ille Venctorum,qui,canisabipfis Vene- 
tis appellatus eft,qu6d coram Clemente v.pontiiice max.laqueum col- •rj 
lo inferuiflet , deinde pedibus ac manibus quadrupedis in modum gra- 
diens veniam a Pontihce maximo petiiffetinihil tan:\,cn fordidius,quam 
qux omnibus omnium fere hiftoricorum , qui res ponti|icum tradide- 
runt, fcriptis continentur de Federico ii.imperatore, qui vt filij capti/cii 
libertatemredimeret, Alcxandri iiii.pedibusaduolutus, & humipro- 
iedlusveniam petiit, capiitque Imperatorium pontificis pedibili^s con- 
culcaripalfus eft.Exquibusintelligitur Imperatorummaieftatempoa- 
tificumRomanorum potentia, dicaman Impotentia ita dcminutara, 
vtantiquiEmaieftatisvixvmbraquidem reftare videatur; Ita quoque 
pontifices Romani Cux maieftatis decus SoU comparant, fcfeque Irape- 
ma"mafe'&o- i^^tonbus tanto maioresefte ia6lant,quant6LunaSolis magnitudine^* 
bcdicn:. fuperatuneft autem Sole minorfex mille partibus fexcentis & quadra- 

gintaquinqueh Ptolemaro fidem habemus.Atetiam imperatoria mu- 
nera pontifices Romani fjepius fibi vindicarunt: na Imperatore mortuo 

abimpe- 



D E R E P V B L I C A. ,3^ 

ab impeii) GermanicifidLiciariisIoannc, inquam, ac Luciuo Viccco- 
mitibusMcdiolancnlium fidem accepcruntjeofqucin vacuampoflef- 
lionem mifcrunt : & in adlis fiducia: vicccomitcs ecclciix Romanis,no 
imperij Germanici vicarij'^'^ appelIantur:atc]ucimperatori Ludouico, 
cuiracrisintcrdidumfuiireanteadiximusparere prohibentur.Quam'^7 zc ap.cuoi>.ti, 
ob remmterpreteslu"is pontificij , negant imperatoremiuummunus cap^&'"i'Lmnnp: 
alteri, quam Pontificimaximoconcedere pofle : rationem hanc affe- ^"""f"'*'^'""- 



runt^%quodImperatoresabhominibus impcrium habcnt, pontifex ""«• 



tfiir. cxcommu- 



87 cap.i.de renu- 



RomanusabimmortahDco:quamquaomniaomniiiimpcriavnifem- ^>nTl 
piternoqueDeo accepta «' ferre decuifli^t. AtCarolus v.Ca;farmorbo i.Ji"'"''^' 
B ac fenio fradtus Impcratorium mu nus vna cum tabulis fua; renuntiatio- ^^ ^*]'' !" f"^" 
nis adcreatoreslmperatorummilit. Sed vtcunqucRomanipontifices ss-p-iui-a^iRom- 
lummam non modo Diuinarum,fed etiam humanarumrerumpotc- moJo' opo,tc« 
Ibtem in omncs principes ChriiHanos hbi tribuunt , fcu vi & armis, fcu c;u.f.mpcm.i 



pcr 
& faccTiiot.fi roii 



principum voluntate & conceflu ,feu diuturna pofleflione ac pra:fcri jj,.,iuj., 
ptione,rcgcs tamcnnofl;ri ieruitutem pontificum Romanorumferre 
nemomcnto quidempotucrunt,necinterdid:ionibusv!hs, quibus vc- 
lutifacibusvtcbantur pontificesadincendiaRcmpublicarum coinmo- 
ueri:namfacroruminterdi6lio ceteris quidempopuiisaprincipura ob- 
fcquio & obedientiadiil;raherefolebat:atRcgum noltrorumrantaiuit 
fcmper , crgapopukim chatitas (quam fempjtcrnam fore coniido) tan- 

C tus etiam amor popuh aduerfus principes^vt cum Bonifacius vi 1 1. pon- 
tifexinterdidlionelacrorum nihii(eproficerc,oec a regisamplexu po- 
pulumdiueUi poOreintellexifiet,pofl:eaquamPhihppumregem, is qui 
Pulcher viurpatur,execratione publicadamnailet,vniucrfum ctinm po- 
pulum Francorum,& eos omnes,qui Philippum regem elTe arbitrarcn- 
tur eade impietate & execratione cumulauit. At Philippus coadlo prin - 
cipumac optimatumcartu, cum Senatumpopuliimque vniucrium ad 
tuendam iui regis digniratem mirabiliter conipirare intelligcret, literas 
adBonifaciumfcripiir,qucEomniummanibusteruntur,quibuspontifi- 
cisamentiam coarguit.Idemexercitum breui confcriptumNognareto 
duce in agrum Romanum mifit:hic pontificem captiuu m abduxit : fed 

D cumhominemfuvore &: amentiacorrcptum pcrfpiceret,liberumabire 

paflus efl:. AJ) ea tamen interdidione rex appellauit ^» concilium , cui ^^,^llJ^J^'^^^ll 
%jsacpotellascrat in pontificem{acrisabutentem,idquePrincipumac J^m-pD. ini.t. 
SenatusdecretumfadumeiLRexenimpoitDcum immortalem iupc- 
riorefn.quem appellaret, habuit neminem : ac potifcx ipfius con/ilij de- 
cretis & impenis obligatur. Antca quidem Alexander iii. Philippo 
Au2;ufl:ofacrisinterdixerat9S quodpontificis ambitiofa decrcta ferre 91 "p.nomt.Je 

(D ' T r _ ^ t r \ ofti.dclegat.cjp. 

non poffet:}iteras is;iturad pontificem dedit,quibus no obfcureautam- noefi Ac fpoui. 

1 • \ r 1 \ 1" I r II • r . .... . cap.i. de poftu. 

bigue,iedapcrte declaratlc nuiliusaut pontiticisautprincipisimperio Pra^ut. 
tcneri: literx cxtant in Archiuis Francorum ^' . Ac tametii Benedidus 91 m capQ.qux 

_,. , . r- 1. \- r\ • r C iiilcripta eft An- 

x!ii.&Iulius II. vterquepontifexeademinterdictionefacrorumvlus giu. 
eltaducrfusCarolumvii. &Ludouicum xu. qui patrispatriacnomen 
adcptus efl:, vt populum ad defedionem facibus fubiedis inflammarer, 

m 4 



I40 LIBERPRIMVs 

vccrquetamefuafpe excidit: quin etiamIntcrdid;ionisclipIomata,qux 

inGallialegatuspontificis promulgarat curia: Parifiorum decreto pu- 

blicelacerata &c concifafuerunt: legatus ver6,qui principis maieftatem 

temere violarat,incarccreminie6luseft. Necitamulto poftlo.Nauar- 

• rus, qui fe comitem Palatinum ferebat, pontificis autoritate ac refcripto 

fretus cum aduarios, qui publicas tabulas conficcrent, creaflet in Gallia 

fpuriofque quofdam natalibus reftituiflet, maieftatis damnatus eft , cu- 

93 anno. 1461. ria: Tolofatu decreto 93 . Nectamendefuere,quiRegesnoftros adPon- 

jn«p^Raynuaus tificum impctrauda refcripta impulerunt,quibus pontifices tcftatum re- 

zuim^tMi?''"' linquerentRegesFrancorumnullapontificum obligatione teneri:ex- 

tat in Archiuis FrancorumClementis v. pontificis maximirefcriptum, B 

quononmodoPhilippum Pulchrum ab interdidione Bonifacii vui. 

purum,verumetiam ab omni Pontificum poteftate ac imperio liberwm 

eile pronuntiauit:quinetiam Alexander i i.i i .Pont. Romanus hoc benc- 

ficio,regnumFrancorum cumulauit , vtnullamobcaufamfacroruin 

interdidioneteneatur, qu6dfeptempontificumRomanorum,fcihcet 

Gregorij vi ii.i x. x.xii. Clementis 1 1 n.Vrbani v.Benedidi x i i.refcri- 

ptis ac decretis, qua: in Archiuis publice habentur,fan(5tius cofirmatum 

eft,qu:E tame Regum maieftatem potius imminuere, quam augere mi- 

hi videntur,cum ne curia quidem Parifiorum ferre poflit claufulam vul- 

garem avctoritate apostolica , qua: in pontificum refcriptis 

Harreftui?:*"- inferi confueuit,& rebus fxpe iudicatis^'^ ea refcriptaomnino reiecit,hi- C 

ianuar.1551. fi is qui refcriptum impetraftet , publice teftaretur fe claufulx ilHus be- 

neficio vtinolle.Exquibusplaneintelligitur,n6mod6 reges, fedipfum 

quoque regnum Francorum ab omni Pontificum imperio ac poteftate 

9^innt.aeappci. hberum fcmpcr fuiftc. Namqu6d Durandus^J Gallus fcriptor Rep;es 

^iof.&iio.Atidr. Francorumquantumquidemadluuurandumattinet, pontincum de- 

nbficm,"uifiiij cretis obligari putat : refutationem nuUam meretur: fcdharc ab eo fcri- 

fintkgiumi. pj^ ^^^^ ^^^- ^^^^^ Mendorum pontifex erat: quibustemporibusfola 

iuriliuradifpecie,potificesomnium litium aciudiciorum cognitionem 
fufcipiebant : qux veteratoria calliditas, & Regum edidtis, & curiarum 
maiorumdecretis iampridemfublata eft. Qu6d{irexFrancorum,pri- 
uatonominecumpontificecontrad:o,pontifici^iuri,fdi6lionifuafpon- D 
teacvoluntateobligaripoteft:idquod aPhilippo Valefi^fadumlegi- 
mus :cum a Clemente VI. pontificc Romano triginta fupra trccenta flo^' 
renorum milliamutu6accepiftet:qux obhgatioinpontificemarqueac 
$6i.fiquisinc6- ip priuatum ^** cadcrc potuiflet. Hanc autem pecuniam nonlindlnei- 

fcribendo.de pa- » 1 1 •• r • n 1 • 1 • /-r -r. m 

a:is.c. cede mutuam dedit pontirex,qui quod gentihs eflet 1 urenorum,erHa- 

gitauit a Rege vt agri Turenorum in prouincia Lemonicenli a ved:iga- 
libus omnino immunes eflent. Scio ego nonnullos fcripiifle regem Fra- 
corum apotificeRamanocoronamaccipere oportere, proptereaquod 
Pipinus coronam regiam a Zacaria pontifice fufceperat ad Dionyfij^ab- 
furdum tamen vno & eodema6tuinrcbustantiponderisqua:caufam 
continuam non habent , ius perpetuum conftituere vellc, cum nc mini- 
ma quidem feruitus qua? continuam caufam non habet , aliter acquiri 

poflir. 



DE REPVBLICA. ,41 

poiritjquaintcrualloccntuannoru^^AcilIuclinfidarincmopotcftjCjuin »7 i.i.ociurcf 
jlla Rauennx &:PentapolcosprouinciaItaliarlatinimepatcns, abRcgi- aJuXotX"' 
busFrancorumRomanoPontificifiducixnomine data ru,ac Pontih- 
ccs Romanos co nomine Francorum fiduciarios cffercum Romani p6- 
tificesimportunisrogationibusobtinuerintvtLudouicus Piuslmpera- 
torFrancorumhaclargitioncmauiPipiniratam haberet, quam ratiha- 
bitioncm Carolus Sigonius vir antiquitatum Italia: peritiiTimus fe legif- 
fefcribit.Ex quo vtrunque cfficitur, & carum vrbium acregionumlar- 
gitioncm Pontificibus abauo Ludouici Pij fiidam, & iura maieftatis 
exceptafuifle. Quid cnimconfirmationcLudouiciopus cfret,ii Pipi- 
B nusiuramaicftatispontificibusconceflifret? Qux enim bcllo qu^fita 
fuerant iure donare,& rebus a fc donatis legem dicerc poterat: at etiam 
Imperator Conftantinopolitanuslegatosin Galliammifit, vt donatio- 
nem illam Pipinus infirmarer,ac reuocarct: fcd re infeda dircelfcrunt^s. s-s s.gonius &.- 
AuguftinusvcroOnuphrius potificisRomanicubicularius, quiomnia ^'°"'*"' 
Vaticanxbibliothec.Tadia diligenter cuoluit, Rauennam, Romandio- 
diolam, Vi"binum,Hetrurixparte ecclcfia; Romancedonatafuillccon- 
fitetur:idtamcnabeoomi(l'Lim cfi; quodipfi ex ad;is Vaticanis haiifi- 
raus & exprellimus, loanncmfcilicct cognomcnto Digitorum,Con- 
ftantini magni larc^itioncm, qux dicitur, aureis literisfcripfi^fle, in cuius 
" cxtrerao ha:cvcrbafijbiiciuntur,Qv^AMfibuIam longi temporismen- 
C dacia finxit. NihiImutandumputauir,quxcerteargumentaomnibus 
Laurentij Vallar rationibus fuperiora mihi vifi funt, vt Auguflini Egu- 
bini m.endaciarefellantur. Is enim GrarcofermoneConftantini dona- 
tionem fcripfit,vt fucu m faceret:fcd fraus facile cx ipfius oratione & an- 
tiquitacis cognitionc refutatur: facilius etiam ex ipfius loannis pontifi- 
cisRomani Iiteris,isautem vixitanno m. cclxxvi. quibus largitiones 
p iiras aPipino, & Carolo magno faftasconfitctur : quin ctiam cxtat Ra- 
ucnnarmarmoreatabuIa,inquahxcverbacontincntur, pipinvs pivs 

PifilMVS AMPLIFICANDAE ECCLESIAE VIAM APERVIT, ET EXAR- 

chatvm ravennae cvm amplissimis . c:£tera vctuflas dcleuit. 
AtqucLtcdemaiertatcRcgumnoflrorumdi6tafint. Hicomitto Re- 
D gcm^thyopix^99^quem reges quinquaginta fibifubditos&quidem ^^J^^^tir^i 
arrarios habcrc lonius fcripfit: fcd verius prxfidcs ac prouinciarum prar- gu.riui.nguiid 
Itdidicantur , cum & tnbuta regi foluerc, &: obfequium feruili habitu tur,&"ockibci- 
orationcjgcflu cxhiberccofucucrini^»''. Decxterisprincipibusnihilaf- p';^;^,^^^"''"* 
firm:Aeaufim,proptcrfcriptoruminterfediflidentiumvarietatem: ^^- XreSqm "5* 
ludtantum, vno capite Alcorani interdidum cfTe omnibusprincipibus i.gato mutani 
Mufulmanis,id cft fideIibus,domini appelIatione,pra^terquam Caiipn^E thiopiaexeg.t. 
feu Pontifici maximo vicario Muhamedis . Qiip interdido Pontifices 
maximi Arabicx religionis fummam antea in omnes Aiix & Arric^ 
Principcs potefliatem vfurpauerunt,ac regiones latifTime potentes quafi 
prxfeduras acprouinciasprincipibusdcderunt:quam obre nulliprin- 
cipesMufijImanicoronamcapitifuoimponunt:tamctfi anteaAfis& 
Africx rcgibus id vfitatum effet. Nam loiada pontifex Hebrxorum ini- 



IX 

AE- 



f4i LIBERPklMVS 

tiato regejoa capiti coronam impofuit. At principes Mufuhn.itii putiit 
interdidumilludCalipharumeircjnecantiqualegeAlcoranicompre- 
henfum:nam ex pluribus hbris corruptis vnum iudicio arbitrioque fuo ^ 
CahphaDamafcenuscarterisconcifisdicitur compofuiife. Ciim Vero 
tres pontifices maximi Cahpharum nomen mutua imperadi cupiditatc 
vno tempore arripuiflent, principes Perfarum, Turcarum,Tartarorum, 
u€gyptiorum,Tunetanorum,Feilarum,Tolefimorum,Bugiorum,Ma- 
rochorum,popuhque Zenetarum&Luntimarum feipfos abimperio 
Cahpharum cxemerunt, vt fumma poteftate in fuos vterentur.Nam re- 
cresTombutorum, Guinearum, &Gaogarumca:ieriquequi intimos 
Africa: receffus occuparunt,Calipharum imperia pocnitus ignoranf.ncc B 
iura maieftatis cuiquam accepta ferunt , prarter eos qui regis Lufitano- 
rum fiduciarij funt, & maritimarlndia: reges^Calecutius,inquam, Mala- 
chius, Canorus , & Cambarrusj quos pariim focderibus, partim vi & ar- 
mis, fubegerunt. Vniuerfam praJtereaoram Aftricar & Indi^ Orientalis 
fuxditionisfeceruntj&propugnaculainfinitis pcne locis ardificarurit, 
atqueinipfaOrmoInfula,fpedatePer{arumrege,arcemmunitiftimam 
fundarunt : vedigale ctiam acerbiftime a prartereiitibus exigere confue^ 
uerunt:quod cum in ora maris Arabici fpecie foederis , quod rcxLufita- 
nus cum rege vtihiopum antea pcr Lopezam legaturn contraxerat^ 
eflicere teijtarent, Barnagas illius orx prarfedus ab ^thiopia^ rcge,vi & 
armis Lufitanos expulit ac proftrauit, omniaque propugnacula folo ex- Q 
sequauit. Perfpicuum tamen eft rcgem Lufitanum , Caftilia? regis olim 
fiduciaru fuiile , ac Lufitaniam,cuius magna pars a Mauris vi tenebatur^ 
HenricoBononicnfi, (quemcorrupte Bullonium vocant) fratri Godc- 
frididatumabAlphonfo vi.rege cuiusfiliam fibi defpondcrat Hcnri- 
chus. Inde reges omnes Lufitania: ad Henrichum vfque catdinalem qui 
poftremus imperauit,ftirpem traxerunt:quorum maximus EmanUcl & 
quibellicarum rerum laude clariftimus extitit. Reges Afix & AfFricx 
quosdiximusfregit, ab iifque tributum cxegitrnamAfix principes fic 
Affrica?,qui alterius imperio tenentur,iidem tributum pcndcrc confuc* 
uerunt,vetcres Perfx ac Romanij qui rcges inlperio fuo fubiccctat, ma* 
gnampartemtributariosfeccrunt,fiduciam tamcn ac iufiurandum il- D 
ludquodavafrallis cxigiturnefcierunt. Nam Philippo ii.Macedonix 
rege vi(Llo,pax dataeft ea legc, vt tributiiannuuarrario Romanoriipen 
deret, quod Perfeus Philippi F. recufans grauc bellum fufcepit,fibiq; cxi 
tiu attulit:fa:pe tame regesilli quibus tributaimperabatur, alios viuiftim 
ad obfequium adigebant,qui tamcn in fuos vita;iusaCnecis,C2eteraquc 
maieftatis iura exercebat. Na Dauidis imperiii Paleftin^ finibus definie- 
batur,ac finitimos Reges fibi tributum depedere cogebat: eius tamc p© 
ftcri mox ^gy ptiorii mox etia Affy riorum imperata faciebat. Eodem 
iurc reg.es Illy rici, & Carthaginenfium Rcfpubhca in Principes fusdi- 
tionis vtebatur, quo Romani in illos,quos annua tributa in xraiiumin- 
ferrc compulerant. Differt autem tributumapenfionc: hxc cnim fidu- 
c'm nomine,veI vtauxiliabello fufceptoferanturaducrfus hoftes: iflud 

vero' 



I 



D E R E P V B L I C A. ,.. 

vero pro pace fruenda, ferc tamcn is qui penfioncm accipit, dc rributo 

gloriarui:vc Regcs Anglorum iributum appellabant pcnlioncm aurco- 
rum quinquaginta millium pace Picjuiniaca promiflum , quoad Eliza- 

bcrhaEduardiregis AngliazfiliaCarolo viii. Ludouici regis filio nu- 
piiiret.Philippus Cominiusncgatpcnfioncmauttributunlfuiflc:nihii 
tamentertiumdicipotefl:. Ita quoquc Turcarum reges Impcratorcm 
Germanorum tributarium vocant,proptcrea quodpaccm ea lcfredixc- 
runt, vr annuum tributum pro frucnda Hugana; parte fifco Turcarum 
inf.ratur. Veneiositcm, Rhagufios, & reges Affncx maritimx,pacis 
quidemconditionibusfccderatos, rc tributarios appcllant. AtPrxco- 

B pus Tartarorum princeps , cuius impcrium a flumme Volha patebat vf^ 
que ad Borifl:henem,omnes principcs non modofiduciarios ' fed ctiam i s.a,Tmn.i...i.. 
inter ^rarios habuit,quibus non modofe, verue tiam prouinciarum nre- 'tV , '," ^'^"'' 
recrosiedentesadorari iuflit. NamMoichouitarumCnezius co habi- 
tuaduerfus Tartarorumprincipislegatos fc gcilit , qui proptcrca Dux 
abahisprincipibusanteafempervocari fohtus eft:: tamctii anno m. d. 
xxnii. MoichouitarumduccsTartarorum fcruitutem exculferunt^ae 
primusquidemBadhus I. qui ie magnum Dci cubicularium &c Mof- 
chouitarum regem appenabat,abimperioTartarorum dcfecitthic verp 
qui nuncimperat,maximiImpcratorisappellationevtitur: & certe do- 
tcntiafinitimosRegeSjCXcepro Rc^eTurcarum,autfL!pcrauit,aut exa:- 

C quauit: non quodiuramaicftatislocorum fpatiis,autrcs;ionum amnii- 
tudinedefiniantur: nam Eumenesfradlis opibus, nihil prs^tcrarccmiri 
qua obhdebarur,fuum diccre potcrat:cum tamcn de pace ageretur cum 
Antigono AliiE regc , qui vt potentia, fic etiam dignitate fuperior vidc- 
rivellet,legatis Antigonirefpondit,fuperiorcrn ie neminemacccpru- 
rum*, quandiugUdium cxcrtummanu teneret. Inter principcstamcn % v^Mi-.inE^- 
quxdam dignitatis pra:rogatiua,antiquioribus Principibus ac Republi- """"^' 
cis debeti videtur, tametfi opibus ac potentia inferjores f int : vt quidem q)i^„iranspr* 
vidcmus inter Heluetiorum ciuitatesTigurinos dignitate ci^teris prio- roganuj, 
resefTe, quoties conuentus habentur': horum enim legatusquafi Prin- 
ceps legatos regum ac Rerumpublicarum admittit ac dim jttit^fcntctiaf- 

D quein comitio rop^t : ciuitates etjam ad conuentus vocare confucuit: 
tametfi Bernafes opibus & imperij finibus potentiorcs habcantur : a Ti- 
^irinis fecundi funt Bernates,deinde Lucernates, Vrani, qui nec mceni- 
bus,nec vallo fxpiuntur,vti nec Suit,enfes,nec Vnderualdcnfcs qui ordi- 
neprcfximifiint Vranis: fequunturTugij,Glorcfc^,Bafilienfes, Fribur- 
gi,Solaturefes. Quod fi quis putet co quemque ordine eflc,quo focieta- 
temac faeduscoierunt^falhtur.namprimi omniumSchuitenfes, Vrani, 
Tugij, Vnderualdenfes foedus inter fe percuflTerunt. At quoties patroci-' 
nium alterius principis,aut clictcla qujrritur , aut ofl-enfionibus acceptis 
tributumavi<ioribusimperatur,vididignitatis prx'rogatiuam amifif- 
fcvidentur:quianonefl:£Equum,vc qui iuramaiefl:atis,acdignitatem 
rinedeminutioneferuauitilliEfoftatu,eiquianteafuperior,pofl:accepta 
cbde in akerius clientekm concefTit, aut tributum foluere cogitur^ di- 



I 



J44 L I B E R P R I M V S 

Dignitatu ^ni- ^rnitate cedat.ld autem accidit,cum rcges ac principes Romanorri clien- 
dnitmerfuaos f' 1 -^ nrjneterent : cxteri qui cum Romanisccquo fo^derc in focietatem 
venerant vtHedniRoinanorum toEderati,ac liberipopuli, xqualesin 
fcedere acfratres Romanorum dicebantur: dignitatetamen interiores 
crant. Certe quidcm Augulfus pater in tribuendis hononbus lis, qui in 
Romanorum focietatem , aut clientelam venerant , valde fe rcligiofum 
ac difficilem pra:buit : nam Tetrarchus quidem Ethuarichis, hos rcgibus 
inferiores,& vtqu^rque Refpubhcaantiquitate fuperiorextitit ,itadi- 
j iofephus.Tr.v enitatevoluit ^ eifepriorcm. AttametfiRomaniilanteRepubhcapo- 
quiUus. pularijdc honoribusacdignitateminus folhcitividerentur:quiaregui-ii 

ac principumcuramaioreft :nihilominustamen curiofum fe prxbuit B 
Q.Martius Philippus Romanorum legatus, cui cum Perfeo icge hono- 
ris contentio fuit,vter flumen vtriiifque imperij finitimum tranhnitte- 
ret. Perfeusquodrexeflet, adlegatumpopuliRomaniadirerecufabat. 
Martius hac verborum vrbanitare Perfeum peIlexir,maior,inquit,ad mi 
norem,PerfeusadPhilippum: erat enim Martius ftaturalongillimus, 
Perfeus breuiflimus: cuius pater Philippus quoquc didus erat. Perfeus 
_arridens,flumen traiecit. Martius Philippus fociorum acfa-deratorum 
legatisquifecumerant,ida fe fad:um efle dixit, vt intelligereturRo- 
manos dignitate fuperioresfuifle. Scd grauior fuit caula quam Martius 
autcertcLiuius omi{it:quodPhilippus Perfeipater pacis conditiones 
aRomanisaccepilfet,ac tributum illispependiflet^PerfeushqresPhilip- C 
pijfi patris fadlum improbaret,rcgno debuit abftinere: quamquam im- 
perio minimc disjnus erat,qui viuo ac fpirante patre ha:reditatem pater- 
nam creuilfct, & concubina genirus,fratrem iufto connubio qu:Elitum 
occidiflct. Pofteavero quam a Paulo yEmilio fradus acproftratusre- 
gni fpem amififlet , literas ad Paulun-» ^milium Romani exercitus Im- 
peratorem dedit, quibus fe rege appellabat, Imperator litcras reiecit,nec 
4 Liuiusiib.jv refcrari voluit niii prius regiadignitate abftineret'*, quas in eum tantum 
conuenit, qui fummam poteftatem habet, nullius principis imperio in- 
feriorem. ItaqueFrancifcus maior rex FrancorumCardinalcmBibie- 
nam ie^atum admonuit non ferendum efle Carolum v. Imperatoremj 
quifiduciariusacvaflalluseflct Pontificis maximi,fefVegemNeapolisac D 
Sicfli^appellare. Legatuscardinalem luhanum Medic^cpgetis, quipo- 
ftea pontificatum adeptus eft, admonuit,ne id pateretur, contra fiducia: 
tabulas,quibus id prohiberi fcripfir, quamquam omnibus fiduciarum a- 
6lis qua.' ex Vaticano expreftimus, nonmodoidnon prohibetur^fed e- 
tiam regis Neapoleos ac Siciliar appellatio ac dignitas infcritur.Ita legati 
fa:piuserroreacignorantiaIabuntur. EadcmrationercgiumnoineBo- 
hemix regiadimereoportuiflet,cum eoipfofe ImperijvalTallum acfi- 
duciariumprofiteatur: noncnim ideo quiafinibus anguftis Bohemia 
5 Hoftknfis in continetur.rcsni appellationc indio;na cft.vt ouidam ' fcripferiit: ncque 
dc uftibj^. bj- enim rc<:^iam maieftatem locorum Ipatiismetiridebemus :nam Bohe- 

ptiftaCjn:dl.inus • r r> t^ • 1 • 1 t • II • r i 

ir, «n.fcuote. mia: prxrecturarn Friderichus i.Imperator regiaappeliatione luborna- 
^■'^■^" uitjea legc tamen vt nihfl de maieftate ac iure imperi j Germanici detra- 

kereturj 



D E R E P V B L I C A. ... 

heretur : rex autem cfle ncmo poteft , qui nihil habet quod non alterius 

nexu ac mancipio teneatur. Qu^amobrem Pius i m. pontifex Roman. 

Cofmum Florentinorum Principem regcm efficere cum maxime vel- 

let,non tamenpotuit,acMaximiIianusii. ImperatoralegatoFranco- 

rumadmonitusnonincongriiehisverbisintercefTit, Non habct Itaha 

regemnifiCxfarem. Idtamenadimperij Germanicimaieftatemaqua 

pendetFlorentinorumftatus, non ad Imperatorcm pertinet, etiamfi 

Principes omnes Chrifliani,poft pontificem max. ei lococedant, vel 

(juia Imperij Germanici caput eft, vel cjuia diuturna poircflione id con- 

fecutus videtur. Ita regi Francorum,poft impcratorem,C2Eteri principes 

B cedereconrueuerunt,nontantumpropterdiuturnampofieffionem,Ied 

quia toto terrarum orbe nullius imperij tanta vetuftas, aut tanta regum 

feries eiufdem ftirpes inueniri poteft,quanta in regibus Francorum,fiue 

ChriftianoSjfiueTartaros, fiueTurcas,fiue^thiopes,nueIndos, fiue 

Barbarosfpedes. Re6leigiturBaldus^,quam(|uam Germanorum im- ^ i"con{;i.ptt;.- 

perio fubditus,Regem Francorum laudis & gloria; corona reges omnes coS'.^^'^'^ 

• fuperare, eiquemeritocederefcripfit. ExtatepiftolaD. Gregorij Pont. 

Rom. ad Childebertumregem,cuiushocprincipiumeft, Quantoca;- 
teros homines regia maieftas antecellit, tanto cseterarum getium reo-na 
regniveftriculmenexcellit. AtneGermaniquidcm Imperatorcs ne- 
gant, quin imperium Germanicum antea fuerit imperii Fiacorum pro- 

C uinciavirtute Carofimagni nationeGalli & Gallorumopibus &armis 
parta, deinde ab hoc imperio familia: ercifcundx iudicio auulfa, vt Lu- 
dou coPijfiIiotribueretur:cum CaroIusCaluusFracorumimperator, 
imperij fedem teneret:at paulatim Othones Germani principes , Ponti- 
ficum Romanorum concefTu , nomen imperatorium adepii, dignitatis 
etiam pr£Erogatiuam,legatorum noftrorum infcitiaarripueruntivtnon 
itapridemrex Hifpanus tentauit regum noftrorum lcgatosanteuerte- 
re,iedVenetorumSenarufconfuIto deturbatuseft,annoM.D, Lvni.ro- 
gationeNuallij IegatiFrancorum:deindePontificis max. procollegio 
Cardinahum,& maximo Pontificum omnium confenfu:vbi Pontificis 
max.cxauditavoxeft,reges Francorumecclefi^ Romana; patrocinium 

L) femper fufcepiffe »& optimasfertilifTimafque Hifpaniregisprouincias 
abimperioFr^ncorumauuIfas cfTe^quo nihil veriusin eo genere dici 
potuit: eft enim aregibus noftris pontificum Romanorum au^loritas a 
contemptu vindicata, opes aud:^,potentia ftabilita. Itaquc quod antea 
peccafumeratinconciho Tridentino quodammodo emendauit: ete- 
nim Mendoza legatus Hifpanorum cogi debuit aut de concilio decede- 
re,autIe<Tatorum antiquumordinem feruare, ac Francorum fubfequi 
Iegatos,qui quum intercederent quo minus Hifpanorum legatus ordi- 
nem anteuerteret,aIioqui fe concihum deferturos, ac pontifices Gallo- 
rum decederecoa6luros,IegatusHifpanorum veteratoriafraude & cal- 
lido commentOjdecIarauit fe nolle quidem anteire , fe tamen cogi non 

f^offe vt Francorum legatos fequeretur : Ita feorfum ab ordine omnium 
egatorum locum nadlus eft. Nec multo poft legatus Hifpanorum ab 



r: 



n 



,4^ L I B E R P R I M V S 

ImperaioiecontendicvtCLimlegcitoFrancorumeodem ordine & gra- 
du confifteret, aut alternis diebus anteiret ac fequereturivtramque con- 
ditionemrecufauitBufchetuslegatus Francorum. Qu^od cum Henri- 
chus ii.rexFrancorumintellexilfet^refcriprit tanti ponderiseiTedigni- 
tatisprxrogatiuam,vt nihil in eo genere ab eo fieri autdici debuerit, 
nifiquodin mandatishaberct. Ferdinandusimperator,ne, velFrancis, 
velF^ifpanis fauere videretur, vtrorumque legatos a concionibus &c 
concellu pubhco arcendos putauit. Senarus Polonorum eadem nego- 
tij difficultate impeditus , nec ahos & ahis anteferendos , nec vicibus al- 
ternishonorescommunicandos:fedde lecratisin vniuerlumcenfuir.vti 
quifqueprior PolonixfinesingreflLisefTet^ita dicendi ordinepriorem B 
futurum.Ita Monlucius ValentmorumpontifexlegatusaregeFranco- 
rum,qui legatum Hifpanorum celeritate fuperarar,prior in fenatum ad- 
miffus el1::quo Senatufconfuho legatus Hifpanorum ne pofteriore loco 
diceret , omnino taccndum iibi putauit. Inauditum erat Hifpanos cuni 
Francorum legatis de ordine contendcre : ctenim Angli qui odiis capi- 
talibusdiutiffimecum Franciscertauerunt, femper tamcn Francorum 
legatos prxtulcrunt Hilpanis , quibufcum perpetua amititix foedera, 
nulla dilhdia interceirerunt:nam mortuaMaria Anglorum regina,cum 
in cofefTu equitum ordinis Anglici pridie D. Georgij,de honoribus cui- 
que tribuendis ageretur , pro collcgio decretum eft , Pjacere ftemmata 
regis Francorum ca;reris omnibus poft principem ordine priora eire , &: C 
eo Iococonftitui,vbiantearcgis Hilpaniftemmatafuiftent,cijm Philip- 
pus Hifpanus Anglorum rex effet. Die fequenti,qui dies equeftri ordini 
feftuseft,SedemregiFrancorumad dexteram proxime Principem re- 
feruari pIacuit:hniftraHifpano regi poft Imperatoris {edem vacua con^. 
feffafuere. Atetiam Carolo ix.regeFrancorum vexillum Francorum 
ciufdemmagnitudinisfuit, &exeademmateria qua princeps ordinis, 
fuumcomponiiuflerat: & inequitumcatalogo regis Francorum poft 
ordinis principem primo loco fcribi confueuit. Apud nos verojVt hono- 
rumcontentio inter principes, (quagrauior nullaexifterepoteft ) om- 
ninopra:cideretur,inIegibusequeftrisordinis Fracorum,quastuIitLu- 
douicusxi. Regi, vnocapitecauetur,eo quenqueor^dineac locofutu- ^ 
rum , quo in collegium equitum cooptatus fuifTec, Impevatoris acregis 
difcriminefublato. Nam vnicuique principi, quimodonon fitalterius 
chens, aut vaffallus, aut jerarius, integrum eft honores iudicio arbitrioqi 
fuotribuere, fibi principemlocumreferuare.Turcarum quidemlbedc- 
rati funt Veneti,Rhagufij,Genuenfes,Mofchouitx,PoIoni, Francorum 
tamen reges ca:teris omnibus anteferendos fibiputarunt:quos etiam 
Principumomnium Chriftianorum maximos,fe veroomniumlmpe- 
ratorum ter maximum , & quidem Mufulmanorii omnium principem 
appellat:qua etiam honorispr^rogatiuaab ipfis Chriftianisprincipibus 
affici confueuit:quarappelIatioab Imperatoribus Conftantinopoleos 
\t> «• vnacumlmperiotratiflatavideturrnamillorum ftemmataquadruplici 
NiX^ B. conftat,quibushaecverbafignificanturBA2:iAErz BAziABnNjBAziAB^YnN 

BA21- 



B 



.B 



B 



R 



..C.3. 



D E R E P V B L I C A. 147 

B.AsiAEfvi. Atque hoc quidcm carmine vtebantur reges AlTyriorum: ^'-^. %««, 
ficcnimEzechielNabuchoclonororarccremrecium,idcft aoVonVo in_ ^'T^'"''"p'- 

Hi -1 » /- I O ' ^l^ rans. 

^ at,proptereaciuodomnibusAfixrcgibus imperaret: deinderet^cs 7 Efdras. 

Perdirnm ^ deuidis AHyriis^eadem appellatione, qua Parthi,deinceps 
etiam vfi funt, vc eit apud Dionem. Scd ncc ci cuius omnia prxdia altc - 
rius ncxuacliduciatenentur,regis appellationcm, necDucibus,Comi- 
tibus,aut ca:tcris huiufmodi principibus maicftatis verbum vfurpare h- 
cet. Cum igitur princeps a^ranus aut ahorum fiduciarius,aut chcns fum- 
mum ilUid impcrium aciura maieftatis omni obiieatione vacua no ha- 
beatjconiequcns cft vt quo: fintiura maieftatis aperiamus. 

^ ^ ■ r ■ 

Quf ^ropnajint lura maiejrms, C a p v t. x. 

Ej2^^^;|! V M nihil in terris maius aut excclfius, maicftate regum, 



^%Yi| poftDeumimmortalem cogitaripoirit^eiusenimipfi quo- 
M^)x->v dammodo legati adreliquorum hominu lakitemcrcantur: 

.rquum eft, eorum imperium ac potcftatem, & qui qualefq-, i.s.i.mieis , 
linc diUgenter intueri,vt eos omni lidchtatc, cura,obcdientia profequa- PauLadRom.c, 
mur: neque de iisahtcr, quam dcimmortahs acpra'potentisDeilcCTa- It ''""»'7. 

. i- r • r 1 "^ J^iicrem.38.tzc- 

tisdicamusaclcntiamus:namquiiummumprincipem,cuidebctur ob- ciuci.17. 
{'equium, dedecore af}icit,Dei maieftati,cuius cil: imago viues ac fpirans 
contumeliaminfert:cumenim DeusadSamuclcm^^^aquopopulusIf- 1 samud. i.b. 
C raelitarumnouum principemtemcrepopofcerat,orationcmconucrte- " 
,ret, Nontc, inquit, fcd meipfumfpreuerunt. Vtigiturabomnibus qui 
qualifque iit iummus idemquc maximus princepsintelli^atur, certis 
quibuidam minimcque vulgaribusnotisdchnicduscft:nam qua:lum- 
iniprincipispropria lunt, ii eadem fubditorum communia fliciamus, 
nemo fummi principis appellatione dignus iit. Quj tamen dc Repubhca 
fcripfcrunt,locumhunc,quo nullus eilin difputationedeRepublica v- 
berior ac vrilior,non vtidecuerat aperuiife ac illuftrairc videntur:fiue a- 
dulatione,{iuemctu,iiueodio,ilueobligatione idiaclu iit. Ciimcnini 
Samuelregemquem Deusantea deiignaratiacris initiatum corampo- 
pulo quali ibrte obIatumrenuntiaifet,deiuremaieftatislibrufcripiifl'e 
D dicitur,quemHeljra:orum iacerdotes acmagiftria regibusipfis con- 
cerptum acdilaceratum prodidcrunt,vt]iberiusin fuos tyrannidem ex- 
Acenr. In quo quidcm Philippus Melanchthon meo iudicio fallit , qui 
qua:aSamuelead populumdetyrannorum crudelicateaclibidinedi(5la 
iunc,:(^ iuramaieftatispcrtincre putauit, cum orationcfua populuma 
rebus nouandis & conueriioneReipubhca:ad lanioraconiiliareuoca- 
re vcllet. Eius ha:c verba funt. Qua: iit principum coniuetudo qu;^ritis? 
bona ciuium diripere, a2;ros decimare,vxores alicnas rapere, liberos ab- 

* ducere vt his & illisadlibidinemacferuitutemabutantur :nequeenim 
vcrbo c=3'ia3UD, quo vfus eft , ius legitimum fcd confuetudo iigniiicatur: 
ahoqui Samuel fecum ipfe tota orationc difcreparet:cum enim rerum a 
fe geftarum rationem coram populo redderet,Quis,inquit,veftrum me 

I vlliusicelcris accufarc, autpeculatus,autfordiii 6c corruptelxpoftulare 



n 



p 



148 LIBERPRIMVS 

poiric?CLUUS veftiLim munera, fiue aurum,ruieargentum,fiue qnid aliud 
vnquam accepi? hic populus vniuerfus ingeti plaufu dc acclamatione ac ' . 
omnigenere laudum Samuelemitacumulauit, vc ab nuUo generevel 
ordine,ne leuiflimum quide munus,accepiflePrincipcm, velcuiquam 
iniuriamintulifl'eaperteconfitereturacpra:dicaret. Anigituroptimus 
ille princepstantaintegritate, pietate,aciufl;itia, quantafuifledicitur, 
pro iure maiefl:a!:is,tyrannorumcrudelitates,libidines,acfl:upraregibus 
ad imitandum propbluiflet ? Gra:corum vero qui iura maiefl:atis attige- ' 
rit,video fuifle neminem,prxter Arifl:otelcmjPolybium,ac Dionylium 
Halycarnafl^um,quitantabreuitate & obfcuritatefcripferuntjVtdifpu- 
tationem potius propofuifle , quam quid fentiendum eflet aperuifle vi- B 
pub. "* ^ ^" deantur. Sic enim AriilotelesJ,tres inquit, funtomnino Reipublicic 
partcs, vna in confilio capiendo , altera in magiftratibus & munere cu- 
iufquedefiniendo, tertiainipri{did:ionepofita:hic,opinor,aut nufqua 
alibiiura maieftatis tradare vidctur: quia Relpublica particionem il- 
lam,qua(i totiusin partes.nindegubernationeagerctur, reciperenullo 

4 iibro.fi.ae mi- j-fiodo poflic. Polybius "* veroiuramaieftatis nontamdefinire.quam a- 

litan ac Jomc- f y J | 

rticiRom.aiici- dumbrare vidctur his verbis.Eft,inquit,mixtaRefpublica Romanorum 
actriblici ftatuconfufi,cumpopuluslcgesiubereacmagiftratibuscrea- 
re, fcnatus de prouinciis & arrario, deque maximis Reipublicx negotiis 
decernere, legatos etiam admittere ac dimitteve , Colules rcgia quadam 
potcftate,Senatum Populumque conuocare,acbellumarbitrio fup ge- C 
rerepoflunt. Quibus verbis intelligiturPolybium pra:cipuamaicftatis 
capita completli, ciim eos, quibus illa tribuit fummam Reipublica; po- 

5 iib.+. teftatenijhabere definiat. At Dionyfius^Halycarnaflfctus fcribit Reipub. 

poteftatcmScnatuiaSeruioereptam fuifle,cum populolegum feren- 
daru m , magiftratuum creandorum , belli ac pacis, & prouocationis ex- 

6 iib..7. trema^potefl^atcmdediifet.Idemalibi^^^cumdetertiaplebisfcceilionea- 

git,M. Valerium Confulem populo fua(iflefcribit,vtcontentus eflTetle- 

gcs iubcre & antiquare, magiftratibus imperiu dare & adimere , de pro- 

7^^^/^"^"^^''- uocationeabomnibusmatriftratibus cogrnofccre: cxteraSenatuirelin- 

i9tf.lib.i. Dccius . ^ D O 

coh.i9i.curiius quioportere. Hicprxcipuamaieftatiscapitavidetur attieifle,quie Ig- 

iunioxc5Ul.i.nu. -r r \ ■ ■ in'ri-r • n 1 t-» 

i9.& ;o.& coni-. rilconlultiiunioresdiiiuladilputatione,cummagiitj|;atuummuneribus D 
rnuJuki.B^of- confudcrunt,eaquccumducibus,Comitibus,Pontificibu§,Curatoribus 
limtt. Jccn.ni- prouinciarum communiafecerCic. Ducibus 7 itemMcdiolani.Ferraril, 

ne nuielt.uu.^i. \ ^ u , ^ 

&uuit.aercgui. Mautuce, Allobro^um , acplcrilque Comitibus ducumMubditis fum- 

num ^. Jeducib. i / '-•^. -i n ■ i 

Mea.uk.ii, Mi- mam planeque regiam tribuunt poteitatem , &c eo quidem erro^:e ma- 
b"u!i.so"c6£. g^^P^irsimphcatur. Et vero, quis nonarbitretur eosfummamhabere 
iii3'''i^'cSe"I- poteftatem,qui lcgesfubditis dare.quibellum indicere ac finire,qui ma- 
i,us. decif. Pcdc- criftratibus omnibus imperium tribuere ac eripere,qui tributa impera- 

moi.Mn. au.i. ^ . *■ ^- . . . ^- ^ , . . ^ . 

s Brnnusdcco- rc, qui vacatioucs munctum ac immunitatcs atbitrio luo largiri,qui VI- 
J^oiTBlr B^ii.A.'.'- ti-^iusac necis habere, qui deniquede Republica ftatuere poflint? athi 
gci. Aret.oft.c- qnos diximus carum rerum fummam poteftatem habere videntur. An- 

Icm [mol.uiij I- -^ \ I . -111 r 

fcrum,cu.nauu, ica dictum cft duccs illoslmperij Germanici fubditosac fiduciarios ef- 

Alcx.uukiijBir- r ■ ■ I t • ii • i • /- •- x i 

batuiti. ie,Vicarios aclegatos Impcratgris appeljiari: ab iplis etia Impcratoribus 

in bono- 



D E R E P V B L I C A. i^^ 

in bonorum ruorum pofleirioncm mitti , vcl vt nolhi loquuntur , iiiuc- 
• ilituras acciperc,Hdem Impcratori dare,clcnic]ue Impcrij Gcrmanorum 
ciuesacrubditos origine ipladeliniri, qui Impcrij Gcrmanici finibuS 
nati Sccdiii fintiquisigirurrummampotclhitcmcis tribuat,quialicna 
iurirdid;ione,alienis impcriis,alicnislegibus tcncantur?Diximus Galca- 
cium 1. Vicccomitem Mcdiolanenfium apud Imperatorcm maicftatis 
accufatum,ab eoque damnatumac diuturno carceris Iquallbrencca- 
tum , quod tributaiubditis fine Imperatons conccllu imperaffct. AcCi 
cjuiscontraleges,vi,clam,aut prccarioiuramaieftatis vfurparit^numid- 
circo fui principis obedientiam ac fidclitatem ciurabit aut prxlcribet? 
B "'1111 illi feipfos Impcrij principes,ac Impcratoris vicarios appellant.nec 
maiellatis autRcgix' digniratis,fed tanciimcelfitudinis, autfcrenitatis 
appellationevtuntur: nec,fi velint,poflint,nifi priuslmpcrij Gcrmanici 
defcrtorcsfeipfosprofitcantur,vtquidcm Galuagno Vicccomiti Mc- 
dioIanen{iumcontigif,quigraucsfua:tcmeritatispcenasdedit. Planum 
ctiam fecimus Iniubria: ciuitatcs omnes Impcrij Germanici Hnibus con 
tineri: dcnique demonftrauimus quot & quanta:abfurditatesindecon- 
fequantur,{i dcmus clientes ac vailallos, (eos intelligo qui nihil poflidcc 
quod non alterius fiducia teneatur) iura maieftacis habere : nam ifta i a- 
tione principes,ac {ubditi,domini ac feruijlegibus iildem,dc eodem iure 
iEquarencur.Qua:cumab{urda{inc,&i!laexquibusha:ciequuntur,faira 
C viderineceife eft, cofquequialteriusliduciatenentur, & quibus liiipe- 

ratur^feu vi,feufponte,ctia{icxtcraqua:diximusiura maieftatishabcar, ? Aicxa.mL'?!^ 
lummo tamen imperio vacare:multo ma2;isetiam Jegatos,vicanos,pre- h &p. ;ih.ci,d. 
iidcs, redotes prouinciarum, Didtatores ,tamei{i magtiam habcant in „ procmVfcu- 
Republica poteftatem , maieft:atis iure carere : nam iura maieftatis eiui- ;|" '^i^'""- '-'u: 
modi efle necefte eft ,vt fummo quidem Principitnbui, n1a2;iftratibus f uduHirc imo- 

^- r r ■ • • -1 • • liinrub.dcvcrb. 

autpriuatisnon poihnt:aut ii lummis Principibus acpnuatls commu- obig. 
niallntjiura maieftatis cfle dciinant . Et vt corona, {i in partes diilradla^ i,!..; & cTiii.jo^' 
aut apcrtafuerit, nomcn amittit : ita maicftatis iurapereunt,{i cum fub- l^uj., ,^,'f[,'f„,^3' 
ditis communicantur. Ouamobrem ,cum Carolus v, Rex Francorum t.quifeudadare. 

1 >x r I r 1VT Iiniit.i.S: u Mo- 

vrbera&agrum Monlpclienlcm cum rege Nauarro commutaret,vt iirx.nt.defcudis 
D MantaacMenilanuo fiueretur,capitamaieftat!s in tabuliscommuta- g.ftcr^l^rsfa tit! 
tionum cnumerari iiiirit,dcinde fljbiicit ea iurafblius Regis Francorum f^^^j^^^^f^^^^^ 
<ifle,& ab co in rolidum poifidcri. Illud etiam luriiconftilcorum ^ com- J';;"^"-^^^^ ._^, 
muniquodamdecrctoconftat, eaiuranec ccdi,necdiftrahi,necvllara- vuum-tre.dcijo 

T 1- ■ ^ r ■ • n' II -1 nis mater.C. Bal, 

tioneabalienariaiummo pnncipe pofle:atne vilaquidcm temporum inamh.hocam- 

diuturmtatc '° pn-fcribi^qux propterea Baldus iacra " ficrorum,Cynus ^1"^,;;'^!];','^'°; 

P indiuidua^^^appellat.Aciiquidem fummus princepseacumfubditoco- Baid.ini.omnes. 

t t^ .. . ^ .. r . 1 1 -^ n ■ r ^ ■ ■ <lcprarfcr.30.an- 

municauent,-proleruoimpenj iociumiiabituruselt:ipieveroius maie- nor.c.piatca.in 

n ■ ■ r T» • • • r • J' ■ ^ ■ « l.liqoiv.decurio. 

ftatis amittet,nec lummus Princeps crit, quia lummiis is dicitur,qui nec Fd.r.inRubrica 
fuperiorem,nec eiufdem imperij {acium habct. Et queadmodum Deus i^^^^XSp.' 
opt.max.Deum fibi parem eificere non poteft,quia iniinitx ft potefta- ['^'^^j^J^I^J^-; 
tis,acma£!;nitudinis:duoveroiniinitavt{int,{icrinullomodo poteft:id uiiib.i not.i. 

. ^ r ■ ■ 1 n • -1 - n • , 15 Ariftot. lib.i. 

enim natura: perlpicuis demonltrationibus ^J patet : ita nec rrinceps acmturaiiaudit. 

n 3 



,50 ' L IBE R PR IM V S 

rummusefTe poflit, quifubcikum Impeiij focium eile patiatur. Ex quo 
fequitU!:iurirdidionem,quam Ariftotelestertiam Rcipublicxpartem 
facir, maieftatis propriam non cffe: quia omnibus fere magiftratibus x- 
quc ac Principi congruif.necmagiftratuum creationem qux i« fubditos 
ctiam conuenit , qui non modo magiftratuum miniftros domi ac mili- 
tia;,vcrumetiam ipfos magiftratus creandi, farpeius tiabent. Nam Tri- 
buni militares quibus impcriii ac iurifdi6bio militaris tributa cft, a Con- 
fulibus creariconfueucrant.Interrex etiam Didlatorem dicebat,hic ma- 
• giftratum cquitum, deniquevaftallis,quibusinfiduci^ formulaattri- 
buta iunfdidio eft , magiftratus ac iudices creare licet,eifque imperium 
adimerc. Idcmiudicandumrelinquiturdepoenisquasa magiftratibus B 
decernividemus:tametfipoteftatem omnem Principi ferunt accepta. 
Confilium item de Republica capere no magis ad maieftatem pertinet, 
quam pr^emiorumacpoenarumpoteftas: cum idpropriumiitSenatus, 
cuius oificiumaPrincipisofticiodiuifashabetrationes: potiflimumta- 
men inpopulariftatu,cuius fumma poteftaspenes eft multitudinem, 
qua: fcmper eft coniilio ac prudentia; inimica . Ex quo pcrfpicitur nihil 
eorum quibus Ariftoteles Rcmpublicam cotineri dixir, maieftatis pro- 
prium eife. Ncc fitis eft id quod Dionyiius HalycarnafT^us de M. Va- 
lerio Confule fcripiit,legum ac magiftratuum poteftatem penes po-Q 
pulum fuille ad indicanda iura maieftatis , vt antea did:um cft : ar, 
ne legis quidem fanciend^ potcftas maieftas propria fit, nifi principis le- 
gem intelligamus,quiamagiftratuum{u? quoque legcs funt,quas in fu^ 
ditionishomincsi"errepoflunt,dum nihil contraPrincipum legesianci- 
ciatur : quod vt planius intelligi poilit, leges propria fui acceptione deia- 
niemusre<5bafumm£poteftatisiuira,fiuevnius,fiue omnium,iiuepau- 
14 Feftusinver- corum iit Dotcftas . Sunt Qui leffem **apriuile2;iodiuidant, quod pri- 
uilegium vnius Iitautpaucorum, lex autem omnesciues,autcertema- 
ximam ciuium partem comple6tatur , aut quia h^c de rebus vniueriis, 
illud de fingulis feratur,fi confilio publico tantum decernatur, id Sena- 
tufconfultum:iiaplebe fola,plebifcitum quodnequeparricios teneat, j) 
neque nobiles : Ud cum ea res ciuilium diflidiorum materiam prxbear, 
fummoperecauendumeft,neplebifcitain Republica locum habeant, 
niii populus vniuerfus iifdem teneatur:id quod Romjc iieri neceife fuir, 
poftgrauesplcbisacpatrumdifcordias ,qux vtfedarenturM.Horatiut 
Coniul primus Centurialisvniueriipopuli, comitiis rogationem tulir, 
vtplebi feorfum a patribus&: nobilitatele^em iuberelicereteaquepa- 
tricios ac nobiles teneret: fed quia patres iuifa plebis ferre no poterant, 
cadcmlexiterumatqueiterumaQJ^orteniiOj&Pub.Philonedidtato- 
ribus lata cft: quibus temporibus plebifcita dici defieriit, fed quod plebs 
fciuerat, lex appellari coepit : iiue ad iingulos , f lue ad vniucrfos pertine- 
ret. Qui£ vero magiftratus per Ce[c iuilerant aut vetuerant, edid^ dice- 
bantur,nonlegcs. Eft cnim edidium vtM. Varrodefinit, magiftratus 
. iuiTum: edicitetiammagiftratus cuminterdicit. Edidlisautemnon te- 
netur vniuerfi , at ne finguli quidem,nifi fint in eius ditioce qui edixcrit 

aliquid, 



D E R E P V B L I C A. i^i 

aliquid,quocl legibuSjaut ScnaturconfultiSjaut maiorum maojillratuum 

iufllsjdilientaneum non fictneque tamenedidorum pcrpetuavis cftjftd 

cjuoadmagifl;ratuia:quumvidebitur,&quandm impcriumhnbiturus 

cft. EtquoniamRomxmagiilratuumannuafere potell:ascrat,edid:o- 

rum quoque vim,ad fummum annuamfuifle coftat. Itaquc fucceilores 

in eodem magiftratu , edida priiis lata, autprobare oportuit, autim- 

probare, fiquidcontraleges, autdiutius longiusve,quamiubentis im- 

perium pateret,ediceretur,ratumnon erat: quodcum C. Verresfecii- 

fer, his verbis accufatus efta Cicerone, Qu^iplurimum '^ , inquir, edidto ■' '" Fntunvrr 

tribuunt, legem annuam appellant , tu plus cdicto complc61:eris quam 

B lege. Et quoniam Auguftus oppreifalibertate tribunum plcbis'^ le fe- n T.cit.pvici- 
cerat, fuaiufla,more magiftratuum edida vocabat : qux vero fe rocrante ^'°'''" 
populusiuflerat,legesIulias:quimosab Augufto ad omncs Imperato- 
res poftea dimanauit: qui quod rcipfa fummam potcftatem ac impe- 
riumcontralegesvfurparent,eorum edidia pro legibus^^^ac randcm i/ii-ici g>tu5- 
conftitutionesPrincipumdicicocperunt,iiue vnius cflentjiiue plurium, 
liue omnium, iiue in pcrpetuum,{iue ad breue tempus quid cdiccretur: 
verbisigitur abutuntur,quiedid:a,qua:propriafuntmagiftratuum,lc- 
ges appellant : illud tamen teneamus , iubenda: lcgis poteftatcm eorum 
tantum eflc,qui fummum imperium habcnt,id ell quifuis impcriis non 
modo iingulos , fed etiam vniuerfos obligare polfunt. Hic aliquis oc- 

C curratjSenatum^^iusfacerepoflTe: &:quxcun,que inRepublicamaxima '^ ^- ""f- ''"^!: 

/--,.. „ ^ / ^ - * , gitur Jclcjib.i?. 

ruerut,ae iis Senatum Romanorum deccrnere conlucuifle . Qiia' lit aut 
efledebeat inomniRepublica Senatus,aud:oritas id quidem luoloco: 
nuncilIudtantu,SenatwiRomanoabexad:is Vrbe re2;ibus,vfquead Ti- 
berij Ca^farisdominatumlegesiubere non licuiflc, leddecreia tantum 
annua,qu:Etamennecpopulum,nec plebemtencbant. Inquoplerique 
fiflunr, acimprirais Conanus, qui Senatui^^ Romano perpetuam lcgis J^JJ"'^ "^ "^* 
condendcE poteftatemtribuit:namDionyfius*°Halycarnaif-eus,quiM. j-» 1i1»4&7- 
Varroniscommentarios diligenter cuoluerat,fcribit Senatuiconiulta 
nullam vimlegishabuille, nili plebs ea probaret:& qux popukisproba- 
uerat,annuatantum erant, nifi rogationeadpopulum,vel ad plebem 
D vim legisadipifccr^ntur. Athenisquoque annua fuiifeScnatuiconful- 
taplanumcftexorationc Demofthenis aduerfus Ariftocratem :dere- 
ilus autem grauioribus ad populum ferebatur:quod Acharnafli phi- 
lofopho valderidiculum vifumeft, vtfapientes Athenis coniilium ca- 
perer«lacrogationesferrent,furiofa verbplebsftatueret acdecerneret. 
Senatus igitur confilium capiebat ac decernebat , populus vero decrcta 
confultavefanciebat:{icenimfcEpeLiuius, Senatvs decrevit, po- 
pvLvs ivssiT. Sa:piustamenmagiftratusacTribuniplcbisdecrcraSe- 
natus quodammodo legis vim habere paticbatur , nifi plebis detrimen- 
to forent,aut dc popuh maieftate detrahere viderentur.Nam Latini qui 
verborumacrerumpuritatemconfedabantur jimperiumin magiftra- 
tibus,au6loritateminSenatu,poteftatem inplebe,maieftateminpopu- 

1 . rr 1- 1 ■^n- i - • /1 ' ^ . il Cicero fro 

lo ineiledicebant*^: quoniamraaieltacisverbupropriumelteorumqui RabirioPerdud. 

n 4 - 



ly^ L l B E R P R I M V S 

' Rcipublicx giibernAcula modcratur: ac lametrilex Iulia,rogatione Au- 
'" i-5-aii-i">- p-uftiadpopulumlata, maieftatis teneri vellet eos,qui maL;iftratum^'' 
23 L.umsiib.7. violauiflent,achiltonarum lcriptoresmterdum'-^^ ipliquelunlconlul- 
i^LPr^toraitck ti "'^ maieftatis verbum Confuli ac Prsetoritribuant, id tame minus pro- 
nomopcns. pijc, ncquc vcro iioftris legibusmaieftatis criminetenetur, qui Princi- 
pes,Duces,Comitcs,Magiftratus l^^rerittfed is tantum,qui (ummu Prin- 
cipem violauerit. Ira quoque Sigifmundi Augufti Regis Polonia: legi- 
M a'i"o M5S- bus,qua: de maieftatelaticlunt^^^jfoliusPrincipisperronaexcipitur^quie 
z6 i.vit.adLiii!. propria maieftatis '■^ eft appellatiotquo fit vtSaxonia;,Bauarorum,Al- 
lobrogum,Loiharingorum,Ferrarenlmm,Florentinorum, Mantuano- 
rum duces a maieftatis appellatione abftineant, celdtudinis verbo con- B 
tenti , aut ferenitatis, quam fibi dux Venetorii tribuir, qui re vera Prin- 
ccps eft,id eft primus,quia nihil aliud preter cxtcros patricios haberc vi- 
dctur , quam principemin Republica locum ac dignitatem in omnibus 
collegiis, quibus prxefle,acftifFragium extremum ferre fuo iure poteft. 
EtquemadmodumRom.rlmperiamagiftratuum Imgulos ciuestene- 
bant,nifiSenatu{confultisderogarent: Senatus vero decreta qua: pie- 
bifcitis nonrepugnarent,magiftratusipfosquodammodo obligabant: 
fic iege ipfi, ideft totiuspopuliiuffu,& niagiftratus,& Senatus,& plebs 
ipfatencbatur,nonaliterapud Venetes magiftratuum edidta linguios 
ciues,& fua: quenqueiurifdidionis obligant: deccmuirorumautem col 
legium magiftratibus fingulis potentius eft : fenatus dccemuiris conci- C 
lium,id eftomnium patriciorum coad:a multitudo iura maieftatis ha- 
bet,acSenatumcxter6fque magiftratusimperiocontinet. Qupdride- 
cemuiri arquatis fententiis diflideant, cogucur fapienrum collegia, qui- 
bus etiaminterfedifcrepaj»tibus,res adfenatum,acpoftremoadconci- 
lium patriciorum defcrtur,fi rei pondus & grauitas,aut Rcipublica: ma- 
ieftasagi videatur. Itaque fi quiddecernitur pro collcgio decemuiro- 
rum,li^cverbadecretofubiiciuntur iN con.siglio di DiEci.cuifi 
coniund;afuerinEcoIlegia fapientum,addifolet con la civnta.Si 
veroinSenatu quiddeccrnaturjiis verbis fignificarur. in PREGAbi.fi 
•incbmitiopatricioruhxcverba fubiiciconfueuerunt, in consiglio 
magiore: naminhistribuscollegiisomniaferequi^adlegcs&mores, D 
quarquead Rempublicam pertincnt tranfiguntur: pra:t^r illa ncgotia 
quxfeptemuiri(idautem fecretius cft Reipublica: confilium ) decerne* 
reperfcipficonfueucrunt.Quamobrem &qua; Senatus,&qu^decem- 
uiridecernunr,prolegibusquidemcatenus habentur,quatenuscEt|uitas 
ipfa poftularc videtur:interdum tamen perpetua vim adipifcuntur, vt 
cdi(51;aPra:torum, quxfi ccquaac iufta vidcrentur,fucceflores ea pro- 
barc confucucrant: quibus tamen obligarinon poterant. At lulianus lu- 
rifconfultus,anteriorumPra:torum,optimaqugqueedid;ainvnumve- 
luticorpuscolleda,&inlibrosnonagintaordine quxque fdo digefta, 
Imperatori Adriano obtulit: a. quo prx'fcd:ui'am VrbisRoma: protanti 
laborisprarmioconfecutuseft, acnepoti Didio lulliano ad Imperium 
Romanum viam muniuit. Adrianus etiam Senatui perfuafit, vt non 

modo" 



mod( 



D E R E P V B L I C A. ,^^ 



efTent, 



loedida, quxIulianLisrelcgeratjfecletia eius faipta pro legibus*' ^? i.i.dcv«c;: 
it,quc tamcn ediaorum nomen retinuerunt, quod plcrofquc fcfcl- '"'''""'''•^ 
Iit,qui legcs illas pro edidis Pra:toriam habuerunt. Ita quoque lulhnia- 
nus Adriani cxcplo multa qu? lurifconfultiad edida prc^-torum poil: lu- 
lianumfcripferantjnutuarbitrioquefuo circuncifa prolegibus haberi, 

iand:ioneadhibita*^iuiht:qua:etiamedidorumnomcn(ibivindicaruf .« in r . ■ 
led perincieiegeslunt,vtea quxquilqucinluaRcpubhca princcps, de ^'•""•^•^*^- 
lurilconfultorum aut Curiarum decretis pro legibus haberi iuiht: vt fic- 
peRegesnofl;riiusconil:itutum,quodiudiciorum vfudiuturno com- 
probatum efl:,pro legibus valerc lutTerunt : id c(l nmxcrur,quod his vcr- 
B bis (igmiiqatur , sancimvs, ivbemvs. qux verba maicfl:atib propria 
funt,cfl: enito fancire nihil ahud quam iubere , vt Poflhumius Conful m 
concione popuh, Nego , inquit, iniuflli popuh quicquam fuiciri poflTe, 
quod popuium teneat.Magiilratus autem qui rogationem ad populum 
ferebatjhisverbisaufpicabatur^QvoD bonvm, favstvm, ioelixo. 

SIT VOBIS AC REIPVB. VELITIS I VB E A T I S. & iu CXtrcmO Sl QJ^' I S 

ApvERsvs EA FE ci T, F Ec E R I T , Scc. quam ipli (anctioncm appcila- 
t>ant,qua pccnarumacprxmiorumtotaviscontinebaturtquibusverbisj 
necSenatus indecernendo,nccmagifl:ratusiuedicendo vti conuumc- 
runt. Pcenas item ac prarmia, quar legibiis includi confueuerunt,tota ra- 
tione diflcrunt a poenis magiftracuum & coilcgiorum, quce ferc mulda 

C pecuniar,aut verbcribus definiuntur:nec vero capitis poenam^^ vllis ma- 

eiftratuum edidis compledi fas efl , fed tantum lcge ipfi : idque vetere w55a:tit.3Ai in 
lenatufconiulto^^cauctur. HociCTiturprimumfitacpra:cipuum caput dcfummairi. 
maicitatis , legcm vniueriis ac f ingulis ciuibus dare poUc: nequc tame id Puir.iib.odMn. 
fitis efl,fedidfiatoportetfinefuperiorum,aut a:qualium ,autinfcrio- pj.^^^,^ ^^ 
rum neceflfario confenfu; nam qui ncceflarius efi fuperiorum in ferenda ctpttum capne 
legeconfenfus,huncreverafubditumcontitcrincccfrc efl:: fi.Tqualium, ^"'^^'fi'^^''- 
imperij focios habere,fi inferiorum feu Senatus/cu populi fummo im- 
perio vacare: nam principum & Senatorum nomina, qua: in legibus fa:- 
peinfcriptavidemus, veladgratiam,veladteflificationem,veIetiam ad 
pondus vtilia videri poflint,vt confilio ac prudentia Principum lcges lar- 

D t:E videantur,minija"ietamen ncceflfariafunt. Extantadhucad Dionyfij, 

Ie2esPhilippi.i.5^ac Ludouici^' Crafli, qux prce fe ferunt Resinarum iiaMot^^^o- 

D rr» 'ir D31 anr.oiu». 

f\.nn2E,inquam,8c Adella:,tum etiam Roberti,&: Hugonis nomina ac fi- 
gilla. Quodautemmaieflatisprxcipuumcaputefle diximus vniuerfis 
ac fin^ulis ciuibuslegem dicere : poflrema verba ad priuilcgia fpcdanr, 
qu^ Principum,qui Reipublicxgubernacula fuo lure moderantur,pro- 
priafunt^priuilegium^^-appellolegemin vnum autpaucos ciucslatam, ^, ci«ro.iib.;. 
fiueadeorumcommoda,(iueaddetrimentafpedetpriuilcgium,inquit '^=1=2'''- 
Tullius33, demeocapitelatum efl::leg;emClaudiamintelligit,vtaduer- jj c.ceroproao. 
fus eumquisftio haberetur de ciuibus contra prouocationem capitali dm.mmsetmu. 
fupphcio affedisjde qua fipe & in Senatu & coram populo qusflius efl:, ^^P^//^"'"' 
eumdiceretlegeduodecim exceptum efre,ne priuilegia, nifi comitiis 
ceturiatis, id eft ab vniuerfo populo, irrogaretur: fic enim lcx duodccim. 



154 LIBER PRIMVS 

Privilegia NISI COMITIIS CENTVKIATIS, NE IRROGANTO, QVl 

sEcvs FAxiT, CAPiTAL EsTo. qux tamcn pi-iuilegia commo(J4.im al- 
Iaturafunc,rediusbeneficiadicuntur.Idautem omniumlurifconfulto- 
rum fcriptis ac fentcntiis perfpicuum fit, beneficia , immunitates, vaca- 
tiones a munerils)us,& omnia omnino priuilcgia maieftatis propria efle. 
Si quis illud mihi opponat magiftratus ipfos fa:^e legibus foluere , frpif- 
fime Senatum id Rom^ feciffe , idem ego illi reponaquod Papinianus, 
NonquidRoma;fiat,fedquidfieridebeat, fpedandueffe rnalegeCor- 
neliatribunitiaprohibetur Senatus Romanorum quemquam lcgibus 
- foluerc,nifiducentiSenatoresadlint,qua:exceptio tributaSenatuivi- 
deturpropterdifficilemvniucrfipopuh conuocationem.Illud etiamo^-B 
biicipofTit, confuetudinesnonPrincipisiudicio, vel imperio vim obti- 
34i.dequibusi. ncretefl: autcm cofuetudinisJ-^fere vis eadem qua^leeisipfiusntapria- 

diuiurnadekgi- il/r-J^ r" 

bus. ■ cepslegum,populusmorummagilterelle videtur. Qux vt veralint,co- 

fuetudo tamen fenfim & fumma omnium voluntate in hominumani- 
mosillabitur, acrcporisdiuturnitatevimacquiritdcxautcmmomcnto 
fefe exerit,acimperantisiu(fu fcpe nolentibus ac inuitis datur: quani 
propterea Dio Chry foftemus tyranno,confuctudinem regi fimilem ef- 

j^Tniib.mfi.^a»!. fefcripiiiJ^ Les^umeciam vismultomaior eft quam morum:namlcgi- 

J(5i l.quJE lit lo- I ^ . '^ t ■■> r i ■ ■ CL 

ga cofbetudoc bus morcs antiquantut , lcgcs moribus non itcm , ied in magiitratuum 
fnV.dcquSe- officioacpoteft:itepofitumeft,leges,quxconfuetudinequodammodo 
gibus. exoleuerunt,advfumreuocare5'*: confuetudonecpGEnas,Becprxmia C 

proponit: qu;^legum propriafunt,nifi lex quicquam permittatquod. 
anteavetitumcflct:deniqueconfuetudoprecariam vim habet,& quan- 
diu Principis arbitrio vidcbitur:at li confuetudini fand:ionem fubiiciar, 
legem efficit.Ex quo perfpicitur legesac moresab eorum,qui fummarn 
in Repub. proteftatem habent,arbitrio ac voluntate pedere.Hoc igituL' 
primumacprcEcipuum maieftatiscaput eiufmodieil:, vt cum fubditis 
communicari non poffit : ac tamctfi Princcps aliquando populiifve vni 
ex ciuibus lco;um condcndarum poteftatem facit, vt eande vim habeant 
acfi Princepsipfe condidiflet, quodLacedxmonij Lycurgo,Athenien- 
fes Soloni pcrmiferunt : vterque tamen fuieReipubliciE procuratorex- 
titit, necfua, fedpopulipoteftateprecariovfus cft:n?ceorumlegesvim D 
vllam haberent,nifi populus fubie(5ba fandione illas prob^rct. Illa qui- 
demlcgcs illifcripferunt, fedpopulusiuific,tulcrunt,fedpopulusfciui<, 
acfercfemper in populari &optimatumftatu,lexabeonomcnaccipir, 
qui rogationcmtulit, fi lex populoplacuit:iin difplicuit,aniiquai^r,id- 
eft vt Fcftus fcribit in morem priftinum reducitur. Cum enim dccemui- 
rilegum condendarum a populo extra prouocationemRoma:creati, 
legatosin Grarciam ad leges dcfcribcndas mififlfent, ac duodecim tabu- 
Jisoptimasquaiquecomplcxifuiflrcnt,populum vniuerfum conuocari 
iuiferunt^qui leges publice propofitas intueretur, ac difpiceret : tandem 
poft trinundinum, quod temporis fpatium in ferendis legibus prxfcribi 
confueucrat.populuscomitiiscenturiatiscarmenillud duodecimtabu- 
j7Liuiusiib.i. larum prolcgibus valere^^iuffitjid eft fanciuit. Cuiusautempoteftatis 

cftlegem 



D E R E P V B L I C A. ,^5 

eft legem iiibere, ciufdem i^ eft abrogaie, derogare, obrogare,fiibroga- ,8 1. ,.!,.j,j 
rc,cum omninolGxantiquaturauc parte fuiquadam,aut"interprctatio- c'pi.<cuitdciyl 
nem, autcaput alicjuod a:quitati ac lcgi confcntaneum accipit. Ma- «''"""• pnnc. i. 
giftratuum quidem officiumeft leges ex cequo bono interpretarieaf- pri '^''' 
quc tura ad lenitatem , tum ad acerbitatem J? fledere , dum tamen a' !,'«£''"'""' 




deat^infamiatenetur-^^ Hucigiturpertinet lexantiqua,quamalius La:- p^olni^l^kgi 
toriam,aIiusPl2etoriam, ego Pr^toriaefle puto,quaPapinianusdePrx- "^'•■p*"'^-^- 
B toris iurifdidione Litam iignificat,cum Vibano Pra:tori licere fcribit le- 
gesfupplere,corrigere,emendare:quod quidemmodice vel eiinmintra 

modum fiat oportet:alioqui magiftratui,leges arbitratu fuo ac volutatc, 
conuellereac labefadlare liceret: tum etiam tuis edidtis populum aut 

Principem tenere,quodabfurdum eile antea diximus.Hac igitur iuben- 
dxactoUendas legis fumma poteftate, ca:tera maieflatis capita venire 
perfpicuumeft:vt veriflimedicipoflit,ilimmumReipublica; imperium ' '• 

vnarecomprehenfum ,fcilicet vniuerfisacfingulis ciuibus,leges dare, 

aciuibusacciperenunquam:nambellumhoftibusfuoiureindicere,aut 
pacem cumiifdeminire,tametfidiuerfum quiddamhabere videntura 
Iegisappellatione,hs:ctamen, lege,ideft fumnicC poteftatis iuflu fieri 

C conftat : fic etiam maieftatisproprium eftdeprouocatiorieafupremis 
magiflratibuscognofcere,acmaioribus magiiiratibus imperium dare 
& adimere : vacationes item munerum acimmunitates lars;iri : lcG;ibus 
ciuesfoluere:vitcEius acnecishaberc:nummisprctium,nomen,figurani 
tribuere:ciues omnesiureiurandoadigerc: qux omnia imperandi,ac 
prohibendi fumma poteftate veniunt : id eft lcgcm ciuibus vniuerfis ac 
iingulis dare,nec ab vllo, prxterquam ab immortali Dco accipere. Dux 
igiturqui fubditis quidem omnibus legem dat,ab Impcratore tamen 
auta Pontifice,autaRegelegcmaccipit,auteiufdem Imperij focium 
habet,fummo imperio vacat, parem dixi,quia fuperiorcm quodamrao- 
do ishaberevidetur,quieiufdem Imperij focium habet,finecuiusope 

j) &: confenfu nihil IrAperare, nihil efficere poteft: multo minus fi alterius 

vicarius eftaciegatus. Sed quia legis verbum latiflii?ie patet,propria 'J^«.W«w<:'<- 
qua^dam maieftatis capita definiamus , prsEter eam quam dixi iubenda: ' " "*'*"' " "' 
legispoteftatem:fcilicetbellumindicere,autpacem inirecquo iure ma- 
ieftatis nuUu fere maius '^* efle poteft: quia fxpiifime ab exitu belli Rei- tfjs ^^"'il^nS 
pubhccTexitiumautftatuspendet: & quia plusabellopericuli, quam a Mdcarmis. au- 

• I I • •! 1-v 1- • -1 L II "^ frcnus intitulo. 

paceimminet,plebi quibem Romana: licuit pacern lubere, bellum vero jeguerris.&: fc- 
indicere, nifi comitiis populi centuriatis, non licuit : quoad plebi iuben- "ffl"a.m.".hb' . 
dxlegisfada poteftas eft,vtanteadiximus:ItaqucbellumaduerfusMi- conftu.Ncapoi. 
thridatem legc Maniliaindidumeft: & Gabinia lege aduerfus piratas: 
SulpitiaaduerfusPhilippum ii.Macedonix regem: paxitemfadacum 
Carthaginienfibus Martia lege . Et quoniam Ca'far aduerfus Gallos ^p,^^^^.^P^. 
iniuffu Senatus acpopuli bellu gelfit, Cato Vticenfis ^t cefuitin Senatu ronevticcmi 



,^6 LlBER PRIMVS 

lecTionesRomanasdomumreuocari,Ca:farem vero Gallisdediopor- 
tere.Ita quoque populus Athcnienfisbellum aduerfus Megarenfes,de- 
inde aduerfus ficulos, poft etiam aduerfus Macedonia; Reges geri man- 
dauit. Hic cxcmpla qua:dabreuiter propofui clarilTimarum, & quidem 
popularium Rerumpublicarum : nam deftaturegalinemo eft, opinor, 
qui dubitet,omncm belli ac pacis poteftatem penes Rcgem effetcum e- 
tiamleuiftimaquxque in cogenereiniuiruRegisfieripropefitcapita- 
41 anno 15-59. le,fi Princeps admonerepotuit,vt inpaceCameracen{i"^J,noftra2Etate 
inter Francorum acHifpanorumReges omnibushorisac momentisli- 
ter^ hinc inde circunferebantur : at in populari & optimatum ftatu,po- 
ftea quam indidum eft hoftibus bcllum, cjEtera Senatus confiliis ac de- B 
cretis,interdum etiam imperatoris vnius imperio ac voluntate gerutiir: 
quianihilbellopericulofius eft quamconfilia prodere, peruulgari ta- 
men necefte eft (1 ad populu m feratur . Itaque in Grsecorum ac Latino- 
rum hiftoriis legimus, bellicas res vnius imperatoris nutu, confilio, vo- 
luntate geftas,aut fi quid grauius efTetSenatusdecreto^necadpopulum 
quicquam in eo genere promulgatum , prxter rogationem qua bellum 
aduerfus hos vefillos geri iubebatur. At fi quis dicat fepe confilio Sena- 
tus ac iniuffu popuh Romani bellum indidum efle^id quidem aliquan- 
do, rariftime tamen, contigifte fateor: fcd in eo ipfo Senatus iura maie- 
fl:atis vfurpare confueuerat, nifr Tribuni plebis,Iibertatis cuftodes,vigi- 
larentacintercederent:vtapudLiuium,C6trouerria,inquit,fuitvtrum C 
popuU iuffu indiceretur bellu m , an fatis effet. S. C.Peruicere tribuni , vt 
, QXIonfuIdebelloadpopuIumferret, omnescenturixiufrerc. Verbo 
centuriarumfatisintelligiturabvniuerfo popuIo,non aplebe fola id 
iufTum fuiffe : quia plebis comitia non ccnturiatim fiebant,fedtribu- 
tim. Interdum vero Senatus ipfe bcllum indici noluit fine populi iufTu. 

44 iib.i.de£if:j. Nam Liuius ^"^ de fecundo bello Punico,Iatum,inquit,ad populum vel- 

45 iib.i.dec.i. jent iuberent populo Carthaginenfi bellum indici.Ideni alibi^^j Ex S.C. 
4«j hb.s.dec.i. populi iuffu bellum Prxneftinis indidu. Rurfus^^.Ex autoritate patrum 

47 iib.9.dec.i. populis PaIx'politanis bellum fieri iuffit.Idem paulo poft ^^ Bellum fieri 

vEquis iufTit.Et cum aduerfus Samnites bellum fufceptum eft.Patres fo- 
lenni more indido,decreuerunt,vt de ea re ad populum ferretur. Verbo D 

48 lib.^.dcci. folenni fignificat Liuius id fieri confueuifTe. Idem cotra Hernicos**,Po- 
49' lib.s.dec.i, puIushocbellumfrequensiufTit. Etcontra'*^ Veftinos,BeIIuin exau- 

dtoritate patrum populus aducrfus Veftinos iuffit.Eadem fuit apud Ta- 
rcntinos, quandiu ftatum popularem tulerunt, indicendibelli ratio : fic 
enim Plutarchus.Ex authoritate Senatus populum Tarentinum Roma- 
5« lib. jr. nisinferribcllum iuflifre. IdemquoqueLiuius^*de ftatu ^tolorum, 
qui populari Imperio regebatur,fcribit eorum legibus vetitum, ne quid 
debelIovelpacedecerneretur,nifi in Pancetolico & Pylaico concilio. 
Etquoniam Polonorum, Donorum, Suecorum nobilitas iuramaiefta- 
tis ad fc pertinere contendit , non hcet bella Regibus aut indicere, 
aut indida fufcipere fine au<^oritate ac confenfu nobilitatis , idque 
• • Cafimirimagnilegecautumcft,nifinecefritasvrgeret. Depacetamen 

Senatus 



DE REPVBLICA. 157 

Seriatus clecernere iniuiUi plebis confueuerat, vt vidcre cft in omnibus 
foedeiibus,qux Romanos nuer acLatinos percuflafueruntrat etiam fo- 
cialibelloSenatus omniainiuflli populiconfecit, tumultufcflicetltali- 
co, ne populi conuocatio clilficilis,acpcriculofadilatio,Rcipubiicx tlc- 
trimentumefl^etallatura..Qu^inetiam Impcratorcsipfiacbelliducesde 
beJIoacpaceiniufluplebisacSenatusfliatuebanr, idquepotiflimu.cuni 
extra Italiam bellum gerereturiaut cum ab hollibus obliderentur : natn 
fecundobelloPunicotresScipionesomniafoedera per feipfi cum Af- 
fris &Hifpanisconfecerunt: qua: tamen poflea vcl a Senatu vel ctiama 

popuIoprobariconlueuerant:finpopuloSenatuivedi(plicuifl[cnt,nihil 
B ratumerat: fedobfidesabImpcratoribusdativelcapiteIuere,veIhofli- 
busferuirecogebantur: vtConfulMancinus ,quiquodfcedusafecuin 
NumantinisicStumaSenaturepudiareturdcdituseflhoftibus. Illudeft: 
quodapud LiuiumSenator Carthagineniis Romanorumlefratis obie- 
cit, Vos,inquit,cum Lu6latius Coniul primo nobifcum foedus icit,quia 
nequeauioritate patrum^necpopuliiuflTuidum eratjnegaftis vos eo 
teneri. Itaquealiud fGeduspublicoconiilioidumeft. IdemdeManlio 
Afix procon(ule,GaIlQgra:cis,inquit,bellum fllatum,non ex lenatus au- 
toritate,non populi iuilujquod quis vnquam de iua fententiafacereau- 
fuseft. Id oratorie abaduerfario contra Manlium abfentem di6lum eft, 
quiainterdum idfiebat,vtexemphsdocuimus.At Sp.PofthumiusCon- 
C fuIquiaexcrcitusRomanorum inter Appennini montis anguftias ob- 
fefllis fame prius interiiflet, quam Senatus aut populi iuffa exaudirer,pa- 
cisconditionesquatumuis iniquasabhoftibusaccepit, vt feexercitum- 
que Roinanum ex illis anguftiis eriperct : ciim autem exercitus inermis 
Romam rediiflet vna cum ipfo Confule populus pacis conditiones re- 
iecit. ItaqueConfuIinconcionepopuIi, Ciimme,ioquit5sfeu turpi,feu '"^^^,1^''"'^'^"' 
neccflariafponfioneobftrinxi,quatamenquando iniulfu populi fadta 
cft , non tenetur populus Romanus , nec quicquam cx ea preter corpo- 
la noftradcbentur Samnitibus,dedamur per feciales nudi vind:ique. At 
ne pacem quidcm appellauit Confufled fponfioncm. Nam iufiuradum 
aConfuIe &c a mflitaribus tribunis cccterifque ducibus expreifum eft, & 
D obfides fexccnti a Samnitibus accepti,quos necare, fi vellent,potuiflent: 
fed in eo peccatum eft a Samnitibus, quod a fingulis militibus idem luf- 
iurandum quoda ducibus non cxtorfcrint,vtii populus Romanus pa- 
^emrepudiaret,ipfiadSamnitescaptiuiaut in fauces Appennini vnde 
ereptiiuerantrcdirent: cuiconditioniparuilfcnt,veIabSenatu coacti, 
perindevtConfulipfe, qucm tamenSamnites a patreputratodedituni 
accipererecularent. NaminconfimiU caufapolfclademCannenfemj 
cumo6bo millia mflitumcaptiuorum AnnibalRomam mififlet,vt li- 
bertatem auri pondo in fingula capita redimerent,nequeSenatusan- 
nuere vellct., fed decreuifTet deinceps ciuibus Romanis aut feruiendum 
autmoriendum effe. Confules edixerunt vt milites antediemftatum , . ,, . 

, . . ^i Liuais lib.i. 

adholtes redirent:omnes edicto paruerunt, prajtor vnum ^* qui vetera- dec.5.CK:er.iib.$. 
toria fraude datam hofti fidem callida interpretatione eludere tefttarat. i°j,.Jj ° ^ '"^ 

o 



1^8 LIBERPRIMVS 

Hunc Senatusvinctumad Annibalemmirit^autfidurumSenatuivide- 
retur iuratum exercitum Samnitibus dedere,pacis conditiones ratas ha* 
buiirct,vtLudouicusxii.Rex Francorum Tremolij ducis fponfionem, 
datis obfidibus in capitis poenam , ratam habuit : contra quam fccit Ca- • 
iiolius dux Ano;lorum:namcumfeabfenteijquiinarceErual]i obfide- 
bantur deditionem datis obfidibus fefaduros fpopondiflfent, dux An- 
gloruminarcemrediensfponfionemrepudiauit: quod ciim duci An- 
5j Foffirdus. diumqui arcem obfidebat denunciarumeflet, oblides occidi'? iuflit. 
AUoquifiducibuspacemautfoedus arbitrio fuoferireliceret,Principes 
ac populos legibus iniquiflimis obligaretrquo nihil abfurdius,ciine pro- 
54 i.inq.depro- curatori quidcm integtum fit,vtvcldereminima tranfigat iniuffus^*. B 
viTdepaftis.i.ii Atin Venetorum &Heluetiorum Rebufpublicisomniadebelloacpa- 
L°TndXBaid° ce per Senatum,nihil fere per populum decerni confueuit. Et in couer- 
d"!.c^urow'§^ lioneReipubhcsFloretinorum ab optimatibusadpopularemftatum, 
itibonxfidei.dc yno capitecaueturnepopulusvlliusreicoenitionefufcipiat.pr^terqua 

aftio.l.uqu.smi f- j ^- -n J o ■• llr • • 

hibon.i. § M 11 legumrerendarum, magiltratuumcreandorum, &a:rarij publici: pacis 
hsfed^Lvifid^- autemacbelJi fummam, & CvEteraqux ad maieftatem pertinent Sena- 
'"o To manluL '^'"^^ atbitrio permifla.Diximus antea populares & optimatum flatus bel 
licas rcs etiamfi vclint tra^flare non pofle , propter difficiles populi con- 
niues,& vt populus femper cogi poflit^res tamen periculi plena videtur, C 
ea qua: fecretiora in republica efle oporteat,pacis inqua ac belli confllia, 
manarein vu]e;us,quxproptereaSenatuirelinquinecefleefl:, iustamen 
ac potefl:as bcfli gerendi,aut pacis lanciends, optimatibus vel populo in 
vtroqueftatu eripifaluamaieftatenequit.Duces vcro, legati,ac Senatus 
ipfe procurationem eorum nomine,qui fummara rerum habent,gerere 
folenr. In monarchia princeps ipfc per (cCe mature decernit.Nam regna 
Polonorum, Danorum, Suecorum, Noruegiorum cum incerta funt ac 
paulo momentomutabilia,proutnobilitasprincipe, autprincepsnobi- 
litatepotentiorfit:tumveropacisacbelUfummairapendetanobihtate, 
vt ftatus ipfe magis ariftocraticus quam regalis efle videtur. Quamo- 
brem infcederibusfllorum noininaac figillaDucum, Comitum, IVIar- D 
cliionum,Pia:fe(fi;orumacSenatoriiinfericonfueucrunt: vtfccdusPru- 
tenicum Sigifmundo Augufto Rege idum , ttibus ^c centum figillis o-, 
ptimatum fmciri oportuit : nec pauciora funt in adu legitimx creatio- 
rertitmcafiit j^j^ p^gais Henrici . Tertium ca put maieftatis eft in ma2;ill:ratibus man - 
55 1. i.idi.iui.de dandis pofitum : quo nuUum certius 55 eft , quantum attinet ad maiorea^ 
magiftratus quialiorum magiftratuum iriiperio non tenentur .« Nam 
exadis Vrbe Regibus , prima lex omnium qus ad populum lat:^ funt , a 
P.ValerioConfule,magiftratuum creationempopuIotribuit.Eandcm 
legemadpopulumVenetorulatam fuifle,cumin;^ftuariacoaluiflent, 
n«l"r?mr^'^' Contatenus ^^ fcribit. Et quidem lex nuUa Senatui populoque Veneto- 
rumfandioreft: meliustameninvnius dominatu,cuiusimperio& c6- 
ceflu maxima, mediocria, minima qua^que in Republica munera oftia- 
rioru m,inquam,viatorym, fcribat accenforium: corniculariorum quia 
magiftratibus Roraanis fieri confueuerant, e^idis perpetuis Regum 

creantur. 



D t R E P V B L I C A; r^^ 

creantiir.Ncc vlla ferc cfi: Refpublica in qua maioribus magiflratibus ac 
, decuriis iudicu non liceat miniftros alicjuot (ibi cooptarc. Id tamcn fit 
aJ3iisquiapopuloiushabent,&quilegatosetiam lihi ipfis fubftitueie 
poflunt.Qui autem fiduciarij ac vaftalli"dicuntur, l\ modo lunfdiaione 
habent,magiftratuumaciudicumcrcadoruminfuaditione iushabent: 
idautemafummoPrincipetributumeft. Quis enimdubitateos quos 
Duces,Comites, Marchiones, Barones, Caftellan«s appellamus iudices 
olim fua; quenque prouincix datos effe? Sed in populari ftatu maajftra- 
tuum crcandorum magiftratibus maioribus interdum fitpoteftas: vt a- 
pud Noricos.Cenforibus a vetere fenatu creatis,maCTiftratus omnes ab- 

Bdicant : deinde Cenfores Senatum legunt : tum ipii Cenforesquoque 
abdicant: pofteaSenatus o6louiros , qui antiqui appeilantur , trede- 
cim viros,{cptemuiros,Burgomagiftros,duodecimviros priuatorum ae 
publicorum iudiciorumconilituit. Neque id nouum,fedantiqui mo- 
riseft:fcribitenim Ariftoteles'^ quinqueviros a populo Carthao;ine(i v inpoiit. 
crearifolitos,quiccntum&: quatuormagiftratusarbitrio fuo dicercnt: 
ita Genfores Romanorii Senatores lcgere confucuiiTc^Feftus Pompcius 
autoreft:atqueinterduDidbatorcsad idtatumab Interregedidosfuif- 
fe, vt Senatum '^ fupierent.Nam FabiusButeo,quiDid:ator aTercntio 58 Limusiibii, 
Confuledid:useft,CLxxvii.Senatoresindemortuorumlocumfubfti- 
tuit:tamet{iSenatorreipfamagiftratus dicinonpoteft,vtindifputatio- 

C nedeSenatu dicemus.Qu^umtamen Confules,autDi(5i:atores,autCen- 
lbresSenatumfuplerent,procuratoriomunerepopulifungebantur. Vr 
inipfoTurcarum dominatu ,quiCadilefqueri vocantur, ludicum o- 
mnium quodaramodo Principes, Cadios &c Paracadios,id eft iudiceS ac 
legatos creare poiTunt. Etcum^gyptusSultanorumdominationete- 
neretur, maximusEdegnarus, velutimagifterequitum, magiftratuso- 
mnes creabat,vt olim apud nos magiftri palatij.Nccica pridem Cancel- 
lariusFrancorum^s» mao-iftratus omnes quinulla,aut exio;ua ftipendia l^ fubcaroii-. 

^ t r r ■ furore. 

merebat, puta trium aut ad iummum quatuor aureorum fuo lure man- 
darepoterat:quod Francifci i.RcgisFracorumlcge vetitum eft. Quan- 
quam& magifterpalatij Francorum &: Edegnarus maximus Sultano- 
D rum,imperium om^e Regibus ac Sultanis acceptum ferebant,fuit tame 
vtriique valde perniciofum: fcd ita paulatim accifum eft,vt Carolo vi r. 
R*2,e legati Pr^toiu , quos Balliuos & Senefchallos noftri hominesap- 
pelhnt,PrincipTsbeneficio fieriplacuerit,quitamena.pra'toribusantea 
creari{«jlebant. Interdum eiiam collegiis & corporibusiudicum, iudi- 
ces cooptandi fit poteftas, vt in aclis euri^ Parifiorum extat lex, Carolo 
VI. Rege , lata*^", qua ludices curia; Parifioru fuffragio collegarum coo- ^° «""0140?- 
ptari,&canccftariumin curiamadcooptationemiudicum venirepla- 
cuit. LexeademLudouicoxi. *' &:Caroloviii. Regibusiterumlata: «» annor^tft 
quibustemporibusnon folum Pr^fides,confiliarij &aduocatififcales, 
fed etiam procurator ipfe Regius^^^^qui folus ex omnibus curiarum om- «^ 3^0^1144«, 
' niumludicibusacprocuratoribus iufiurandum Regi tantum pr^ftarc 
tenetur) fuffragio curia:faduseft:fed eiufmodi feu cooptationes, feu 



ibo LIBER PRIMVS 

elecSlionesiudicunifi PiincepsiulTeri^autratashabucrit, nullum pon- 
dus habitura! ilint. At etiam ArdurusBritoPrincipum omniumacSe- 
65 annoi4t4. natotum fuffragiis magifter ^i equitum diduseft,cum Carolus vi. a 
mente alienacus eflet, ac figilla Francorum non Regis, fed Reginx ima- 
orinem referrent : nihilominus tamen nouus equitum magifter gla- 
dij regij exercitufqueFrancorum ducem feferens iuratus in Teges,ma- 
giftratum ac imperium eodem mometo Regiacceptum tulit-.vt omnia 
omnium Imperia ac poteftates ab vnius Principis fonte manare ,ac de- 
riuari videantur. Quodautem Hungafis ac Pannoniarum Palatinus 
maximusapopuloquondamfadtusfit, tametfi poteftatcmRegiaccc- 
ptam ferret , non debuit mirum videri , cum etiam Regum creationem B 
populus fui fuffragii efle,ac femper antca fuifte contendat,rcpugnante ta 
men Auftriaca gente : & eo vfque progrefla contentio eft , vt populus 
Hungari^Turcarum feruitutepatrocinijfpecieoptarcmaluerir,quam 
Regiscreandipoteftatem fibi extorqueri. Non igiiur magiftratuum 
creatio fed ipiius Principis probatio, ratihabitio, confirmatio , fme qua ^ 
nihilpoftltmagiftratus,maieftatisviminfefec6tinet. Sitameneacrea- * 
tio ad populum,aut ad collegia ab ipfis Reipub.ac lcgum conditoribus 
fic dclata effct, vt collegiis, vel populo eripi non poflet , profedo Prin- 1 
ceps iura maieftatis no haberct:quia magiftratus imperium populo non ' 
PrincipiacceptoferendumefletjVtfenlimRcgibus Polonia: contigit: 
nam cum Sigifmundi Augufti lege magiftratus omnes vniufcuiufque C 
prouincias concilioacfufFragiiscrearentur, de maieftate Regum,qui 
populi quoque bencficio regnant, plurimum detrad:um eft. Neque ta- 
men id nouum , fed antiqui moris, cuius exemplaiam inde aTheodori- 

64 caflioiorus. co Rcgc Gothotum repetita*^* legimus. Is enim maffiftratus ac Scna- 

bb.i.x.Sckq. , Pc ^ r ■ r u • -j n. J/^ r 

tores a Senatu cooptatos relcripto luo probauit : vt videre elt apud Cal- 

«5 hb.i. cpift.(s. fiodorum,cuiush:Ecfuntverba^5,IudiciumveftrumP.C.noftercomi- 

^artTi caput ^.^^^^ affenfus. Cuius igitur fumma in Rcpublica poteftas eft,huic om- 
ma omniu m miperia accepto rerenda lunt. Sequitur quartum caput ma 
ieftatis,extrcma fcilicct prouocatio.Eiedlis cnim ex Vrbe Regibus, Va- 

««Liumsiib.i4- leriarogationc confulari^^nonmodo cxccpta fuitextrema prouoca- 

tio, fed ctiam ab omnibus magiftratibus populu lif uit appellare. Cum D 
vero Confules ac c^etcri magiftratus,prouocantcs minus/^xaudirent, lcx 

&7.& S' ^'^*'' ^^^^^ farpiflime renouata *' eft, fandius etiam Duilia rogatione tribli- 
nitiapoenacapitalisfubiedia: quam lcgem Romans libcrtatis funda- 

6% Liuiusiib.j. mentum^^appellabant. At populus Athenienfis non modoaBomni- 

DionyiiusHaly- , ■ n ^ -i i • rS ^- > r • ■ CL i 

carnaiT.iib.io. Dus magiltratibus vrbanis, led etiam a lociorum magiltratibus prouo- 

Athenfeniw" <^^"tcs cxccpit, vt Xcnophontis *^ ac Demofthenis ^» fcripta demon- 

7oProAphobo. ftrant. Eandem legem nafcente Republiea Venctorum latam fcribit 

71 in Repubiica Contatcnus 7« , vt fcilicct ab omnibus magiftratibus ad concilium po- 

puli prouocatio libera tribuef etur. Nec ccrte aliam ob caufam Francif- 

7x Guichirdin. cus Valorius^* dux Florentinorum csfus cft,quam quod ciuibus ad po- 

pulum prouocantibus capitis fuplicium irrogaffct . Id etiam Rom<e fie- 

pifrimccontigifrelegimus, vt magiftratus,damnatosciucscontra pro- 

uocatio- 



D E R E P V B L I C A. jsi 

uoaitionem necarent. Graiie^Jeftexcmplum deSenatu Romano, qui 73Vaier.njax. 
legionemadRhe2;iumpra!ridiJGaufaminaminipraVrbe & in clarifTi- 
mapopulilucefecuripercutijdecreuit, nec quicquam prouocantibus 
militibus, ipsifcjue Tribunis plebis leges facratas violan querentibus. 
Hic Papinianus diceret , non quid in vrbe fiat , fed quid fieri debeat fpe- 
dandum efle. Nam fi quis putet a Senatu prouocari non potuiiTe, falli- 
tur,cumnihilimperareSenatusvniufqueTribuniintercefliofa:piirm-ie 
ada Senatus fufpenfa teneret. Primus omnium Adnanus Auguftus ve- 
tuitneaSenatuprouocaretur^-^, namedidum Calieulx,quo maeiftra- "4'i.iqmb.ap^2 
tusomnesextraprouocationemiuaicareiuflit,peflumierat.Actametfi 

B NeroiemereSenatuprouocateseadeposnatencrivoluit,acfiPrincipe7J 75 Tacit.iib.g. 
appcIlarent,nontamenaSenatu Principem appellarivctuit,quippe qui 
detuleratprouocationes^^^abomnibusmasiftratibus adSenatum.Harc /'«Tranquii.in ; 
tamen cum his, qua! diximus difcrepare videtur:fi enim a Prarfedo Prx- 
torij appeIlarePrincipcm77nonlicuir, multo minusaSenatu,verumil- 77 i.i.deoffic. 
Iud,hoc igitur: nam Pixtorio prxfedlus fub impcrij occafum de prouo- ^^^ ' ' ^' 
ca.tioneabomnibusmagiftratibuscognouit7^. QLunetiam inomnibus 78 Fhuius vo- 
fere ciuitatibus , pleriqucmagill:ratusaciudices extra prouocationem uo!""^'" 
iudicare confueucrunt, vt odio curicc maiorcs Fracorum , quatuor Hi- 
fpanorum , Impcrialis curia Germanorum , Rota Romanorum , Qua- 
dragintauiri Vcnetorum,curia Neapolitana,Mcdioiana,ca:terarumquc 

C ciuitatum curix maiorcs, aut omni aut pleraqj iudicia tum publica tum 
priuatadifccptantacdefiniuntextraprouocationcm:neque enimcuria 
Imperialcm, multo minuslmperij Germanici ordincs in caufis capitali- 
bus appellarc licet, ex quibus cflicitur prouocationem extremam ad iu- 
ra maieftatis non pertinere. His ego reponam prouocationis verbo,ro- 
gationes ad Principem , quas forenfis difciplina ciuiles fuplicationcs ap- 
pellatcotineri, quotics contrafcntentiam maiorum magiftratuum pro- 
uocare non licct, Principi tamen fupplicare licet. Inde iurifconfultis iu- 
nioribus^^inmentcm venit, vt fuplicationemad iuramaieftatisperti- 79 B.i!.;n 1 1 c5- 
ncre putarent: actametfiferefemper ab iifdem iudicibus decrcta rur- rcniiiiuiii^one.Fa 
fum iudicatur,quoties rogatio ad Principem de rc iudicata fcrtur: id ta- Atnilllio^^tu"! §! 
D me in cius arbitrio a£ voluntate pofitum cft , vt roo;ationem excipiat aut vk.Panor cof.si.. 

A-' ^ r ,'0 _l lib.i.Curt.iunior 

rcpudiet,ac (xpius litium inftrumentaad fe deferri, & rem intesrram ad coiii.i.coi.i. Pa- 
afios,quamquifententiamtuierunt transrerriiubet, autetiampertete cap nimis.de iu- 
cognofcat,inquomaxime Principis^autpopuli maieftaselucet : cum '"""" 
nuUi nfagiftratus , aut iudices fententias a fe latas iniulTi mutare poflint: 
nam qui fententiam fcmel in ada relatam mutauerit : poena falfi ^" obli- 5° '."^i^jf J5e- 
eatur. Acfiquidemprinceps omnibus ciuibusinterdiceret,neabvllis iegat.i.diui.i.poe 

«51 11 llirr J na. de pocni';. I.i, 

magiftratibusprouocarent,autrogationcmvllam ad ie icrrent, quod finc. dequxftio. 
Caligulam facere dccreuifTe diximus:iemper tamen fubditis aut prouo- 
• carc , aut rogationem ad Princippm ferreliceret: quia nec Princeps eam 
fibi legcm dicere poteft,nec fubditos qua^rentesabaditufuiiprmsro- 
gationis ferendce caufa, prohibere : cum leges omnes huiufmodi ciuiles 
Iint,quibusPrincipemobligari nonpolfe anteadi^umeft. Quamo- , 

03 



,6L LIBERPRIMVS 

obrem SenaiLiiFrancorum acimprimis Michaeli Hofpitali Cancella- 
rio,nouum & abfurdum vifum eft,c|aod qui iudices a Pnncipe dati Ale- 
manum Prarlidem fua lententia damnauerant, eundem ab aditu Princi- 
pis, interuallo pairuumquadragintamillium intcriedto pVohibuiflent: 
cum ne id quidem a Prmcipe fieripoflit,tametfi rogationes fubditorum 
a fe perccptas & cognitas refpuere poteft . Quare cum regum noftrorii 
o-entiUbus & acrnatis prsdiapubhcapendonis in modumcumimperio 
aciurifdidionc, &ns quseregaha vocant rruendatnbuuntur, duoma- 
^ ieftatiscapitafemper excipi (olentjfcihcet fiduciarium obfequium, & 

extrema prouocatio. Interdumtamenobfequium fiduciarium fiue ho- 
ma2;iumpra:termittitur,vtin formulaloannis ducisBiturigura,quac?-B 
tera imperij ac fu mma: iurifdi^ionis capita largitur Carolus v. Rex Fra- 
8ianno.1374.in corum^':extremamtamenprouocationemaciusmaieftatisexcepu;:quo 

Archmis FiMn- _ 1 _ ••nllJ- 

coruM. verbomaieltatisomnia quiE lumma ac prarcipua in Repubhca duci- 

mus,comprehenduntur: (ingularitamennotaprouocationisextremaj 
praefidium excipiconfueuit. ItaquePiiiHppus Auftrixdux CaroUCse- 
larispaterfefiduciariumLudouici xu.Regisprofefllis,declarauitfere- 
bus a curia Panliorum iudicatis obfequi paratu,nec Atrebates,aut Flan- 
dros,quo minuscuriam Parihorumappellarentprohibiturum.Extatin 

81 anno 1499- Atchiuis ca declatatio femcl ^* atquc itctum, quo minusdefuafideam- 
bigerctur,ingeminata. At ctiam Atrebatiofasdere quod idlum eft inter 

Arch^iur^Fran" Catolum vn.Rcgcm & Phihppum H.Burgundi^ducem*?,tametfibel- C 

corum, lis ciuilibus , quibus tota Galha exarferat, & capitalibus odiis inter fe an- 

tea difTidcrent^eo tamen focdere quo Carolus Philippo caetcra conceflir, 
vt pace frueretur,fidelitas, obfequium,extrema prouocatio, iufque ma^ 
ieilatis, in iis pra;diis, qus Regibus Francorum fui maiores accepto tule- 
rant, excipiuntur. NecveroCarolus v.RexFrancorumaliam adueffus 
Anglosbelligerendi occaiionem arripuit,quam quod magiftratusac 
prcefides Anglorum,qui Aquitaniam lub fiducia Francorum modera- 
bantur,prouocantes fubditos, non exaudirentrquibus temporibus curia - 
Pariliorum Regem Anglix vocariiuflit, ac vadimonium deferentem 

S4 lo Archiuk fna fententia damnauit,qua quidem Aquitania fifco vindicabatur^*. 

Fracorum.aivno ./-.,„. '11 i 

J370. Acli quidemPrincepsquenquamextraprouocatiOfnemlubditisimpe- D 

rare patiatur , pro (ubdito imperij collegam habiturus eft^.vt Francifcus 

«5 annor^i/. maior Francorum Rexfecillediciturjcumduci^^ Lotharingoconceflit: 
vtarcem Cafteletam ad Mozellam extra prouocationem & ab omni 
obfequioac fiducia Francorum Iiberam deinceps haberet. Atdumei- 
demBaros fummo imperio, & extra prouocationemregereprecario 
permififTet^acpoftca magiftratus Barenfes iure precario abuterentur, 
procurator fifci Regemadmonuitne iura maieflatis imminuipatere- 
tur. DuxAntoniii;isreintcIleda,acFrancifcushliuspublicistabulispre- 
carium ius illud ac Barenfem prouinciam huius imperij profiteri,ac fidc 
&obfequiumRegibusnoftris eo nomineprseftarenon dubitarunticu- 
.ius profcirionis tabulx extantin Archiuis publicis , & in Senatum allatx 
mat. M.D. L X I II i.Caroio i x.Rege,qui modis omnibus efficere tentauit 

vt Ca- 



D E R E P V B L I C A. i^. 

vt CuolLim Lothoringumducem iurc maieftatis in ducatu Barcfigra- 
tiofillimo^^cliplomate donaret ifeci idfruftra,ciim iuramaicftatis Rcx a jnnoi^rj 
afeabalicnare nullo modo pollit,ne curia quidem Parifiorum aflcn- 
ticnte, tametfi autoritas aut nnperium curia: nullum vidcri poteft , vbi 
fit Prmceps.quo pra^fente omnia omnium magiftratuum impcria con- 
(]uiefcunt.Optimaigiturcautio eft,necciuibus„necpcregrinis vllama- 
icftatis iura,ac ne precario quidem tribuere:his enim gradibus fen um ad 
fummumimperiumpcrueniriiolet. Acproptereadiudubitatum ^^ cd ^■' ^nnoi^;: 
in fenatu,an Francifco Alenconium duci,cjui me hbcllorum mngiftrum 
& conlilij participem fcccrat, lurifdidio in ca prouincia cxtra prouoca- 

B [ionem conccderctur,vt antiquisducibuspermitticonfueuerat: ac ta- 
metfi Rcgis frater optimus & amantiflimus elfet,nihilominus tamen ex 
aduocatisfifcahbusaltcrpr^Eftabihus effe dixit duodccim collegiama- 
iorum ludicum creari.quam id permitti: ctiam fi ad brcue tempus ea iu- 
rifdid:io, & extraordinem datis a Rcge iudicibus cum piurimarum h- 
tium fideique & obfequij cxceptione tribucretur. In quo certe a maio- , • 

ribusnoftrispeccatumeft,quinimia£iciht.:itc,dica.anneceiri[ate, Nor- 
manorumducibusidpermilerunt. Hiscnimartibus,& Armoricerunij 
&Burgundionumduces'aRegibus noftrisad AngIosdcfcccrunt,quod 
eadem fibi denegarentur,qua^ ducibus Alenconum conceHa fuiiTcnr, 
fcque magiftratuum fuorum nominc in curiam Parifiorum-vocarigra- 

C uitei' fertbant, vt ea qux fui magiftratus iniquc dccreuerant refcinderen 
tur,tametfi res interdum leuiilimas iudiccs iradlarcnt: qua de rc Armo- 
ricorumduccstumapud Phihppum Bellum, tum etiam apud Phihp- 
pum Logum Regem quefti funt : hinc illorLmi ad curiam refcripta, qui- 
busdcclarantfe necducem Armoricorum, nec fuos magiftratusincu- 
riamvocari veile,nifide iurc maicftatishscffer^autfaKiiudicij cauia,aut 
ius petennbus rcddcre recufaftcnt. Idem iudicandumnobisrciinqui- 
tur deomnibusGermanorum Piincipibus ac ciuitatibus, a quibus ad 
imperialemcuriamiuftaprouocatioeftinpriuatisiudiciis,quum litisse- 
ftimatio fummamaureorum quinquagintanonexcedit:aut filiscftci- 
uitatibus ac Principibus inter ipfos . Ex quo intellicitur nec Germaniar 

D Principes,necciu^ates, iuramaieftatis iiabcre: cum capitalifraudcte- 
neatur,quifc^en3 prudens a fummoPrincipe prouocarit,niii ad cum 
Aodum prouocaret,quo Gra:cus iUe quifquis fuit,qui a Rcgc Macedo- 
niajmale confultoad cundembeneconiuitumprouocarat. Certequi- 
dem A) genere prouocandi vfus eft Ludouicus Burbonius^^ Princeps ^^ ^^a°^<^o, 
Cond^us, a fententia Francifciii.RegisFrancorum,quaminSenatu 
caufacoo;nitatuhffedicebatur:quod& Baldus^^ipfeprobat.Etquidem ssBii.ini.i.dere 
Principes omnesRegis iUius Maceaonia:exemplum &:intueri,&imi- fita. de appeiiar. 

ebent:isenim prouocationcmillamadm]iit:&quoniam resaleiu dereiat. 
dicatas refcindi turpe duccbat,quo minus leuitatis & inconftanti^ coar- ^»''" c^^fnt 

-. t \ ■ ■ \ 1 1 -11 j rn.ue}iatis. 

guerctur,Machetx,quem inique condemnauerat, damnum illatum de 
fuofirciuit. Ab hoccapite maieftatis & extrem^prouocationisbene- 
ficio pendet,& quodammodo pars cft,iure vel iniuria damnatos contra 

04 



1^4 LIBERPT^IMVS 

vim leo-umnc iudiciorum libergire : (lue de capiteac fama,fiue debonis 

omnibus aeatur: nihil horum-magillratus ac iudices damnato conccde- 

re necfemeliudicatamutarepoflunt. Ac tameifiProconlulesacPrasfi 

fioi.foistdeiu- Jeseandem^^infuaquifqueprouincia iurifdi(5tionem haberentquani 

ei piin.i.b.io.e- omnes Vrbanimagiftratus, nontamen eis licuitluaiententiarelegatos 

piftoi.ad Trau- ^^^^^^^^^^91 . i^ultc) miuus capitis damuatos abfoluete : idenimin omni 

sii. reiegati.de p ppyklica feu benc, fcu malc conftituta findifTn-ne prohiberi vide- 

S.l.isqilire ■■•v\,^u«-'iiv.i« iww .... i-r- • ./-1 



posnis. 



1 



cisiudic.A^ng.in capitaHs pcEux vcniam petente populo dediftevideatunilliustameniu- 
LifdarSin 1."! dicij potcftas omnis a populo pendebat, qui Fabium, quod ingenti cla- i 
udbtMislt°^^ de hoftes aft'eciflet,poeniE metu eodem momento hberare potuiftet,fed B | 
nis.i.i. de qusft. niaIuitaPapirioidpetere,quam inuito ac nolenti reumeripere:nam 

Valer.lib.g.depu ^ f f M . , v -rN • r» • 11 ■ rr 

biicismdicLiui' Fabius cum le ablentem capitis damnatum a Dictatore mtellexiliet, po- 

iladta^deSdi- puJum appellauit:Papirius corampopulo fententiam redlc aciure latam 

cataexeaiegs. f^iift^e docuit : quod qua virtute & feueritate fuit, fad:urus non erat,nif 

&:abipfo Didatorepopulus appellaripotuiffet,&: inpopuliarbitrio vi- 

tx ius ac necis fuiflct. Confimili fere iudicio Seruius Galba maieftatis a 

Catone accufatus veniam a populo cum liberos amplexus lachrimarum 

vim cffudiftet confecutus eft. Inde Catonis didum , Galbam vapulatu- 

rum fuifl!c nili pueris & lachrimis abuteretur. Eadem necis ac vit? po- 

teftas erat penes populum Athenienfem, vt planum fuit, damnato De- 

mofthene, &Alcibiade, quos pofteapopulusbonis acfamxreftituit. C 

Apud Venetos nullis omnino magiftratibus,ac nc duci quidem, aut 

Senatui^autdecemuirisiuseftreftitueredamnatos, fed vnius maximi 

yi annoi?i4.m concilij arbittio rehdu^^ autca quidedecemuiripoteftateabutentesda- 

ftatut.svenct. jj^j-qj reftitucbaut : fed idlege vetitum, nifi coniundo fipientum coile-^ 

94 1561- gio, & eadem omnium confenfione damnatus reftitueretur : tandem^* 

interdi6ta eft omnino decemuiris eius rei cognitione . Ac tametfifcCa- 

95 in conftitut. rolus v.Ciefar Senatui ^^ Mediolanenii poteftatem,qu? a regia proxime 

Mediolanenf. in,^., r ■ t r ■ ll-rT 1 

cap.de senatu. abelie videtetur propter luiabientiam dediiiet,attamendamnatorum 
reftitutionem excepit. Fuit quidem in populariftatuFlorentinorum 
penes odouiros ea poteftas , non tamen vlla lege illis tributa, fed potius 
extorta:nam conuerfa Republica P. Soderimus re(litutiones damna- D 
torumadpopulimaieftatemlegelaradetulit. CertenoftpRegesnihil, 
tam regium eflTe arbitrantur,quamfupIicio eriperc damnatos?atne ma*.^' 
giftratibus quidem Ducum ac Principum de reftitutione damnatorum 
mS"o?.iT.^u cognofcere patiuntur : tametfi de venia ^^ cognofcunt, cum fcilit^t (cc- 
iii 1419 &ediao leris purus, cafu quodam vna cum ficariis ca:dife afFuiffeconfitetur. At 
cum Francifcus maiorFrancorumRexmatri poteftatem reciflet dam- 
natos reftituendi , curia Parifiorum Regem admonendum decreuit, il- 
lud cu fubditis fine maieftatisdeminutione comunicari non poffe: quo 
fenatufconfultomateradmonita,iurefibiconceflrovtinolleSenatuide- 
clarauit : at ne Regin^ quidem id concedi poteft. Nec vero iuri Roma- 
norumquo quidem Auguftalesibus folutaputatur,vllusanteafuitiEi 

?7 anno 1365.IU- ^ a\- 1 ^ ^ . . ^ . ^ ^. ■ rC ■ r r 

ho. Gallialocus: quin eliam extat in actis cun^ Parjliorum ?7 lententia,qua 

Regina 



5 pro- 
ludiu. 



DE REPVBLICA. j^^^ 

Regina damnas eft, pccuniam a fe pctita, dum lis interim difceptaretur, 
apud atladeponerc: vt fic depofitam creditori,oblatacautionepctere 
liceret,quodquidemRomanoiureiniquiimefl:,vtabexccutionciudi- 
ciaaufpicemur^s. qiiamqLiamnequciusilludFrancorum proprium,& »8 i nimi 
fumma a:quitate conftitutum eft : vt litcs a ftirpe conucllanrur , cum ap- ^"''^'"=' 
paret ex adis lcgitimis reum dare oportere: nam co iure nobilcu Angli, 
Germani,Hifpani, Itali, Gr2ci,AfFri, Afiatici, (atque haud fcio an cceteri 
quoquepopuli)vtantur. Ipfe quidem inadtis curijc Parifiorum legi, 
Arnaldo CorbisFrancorumCancellariofadam cllepoteftatem dam- 
natos reftituendi : iQd verius dici potuit Cancellarium (igillorum magi- 

B ftrum , acprimiceriu, in iura maieftatis,furiofo Re^e acperturbata Re- 
publica, nullo vetante,mua(ifte. Qupd fi quis obiiciat Prarfides prouin- 
ciaru m plerofque damnatos reftituifte : id enim Prxtores Hannonise ac 

' Delphinatum^^Prifides, ipiumque Ambronum '^* pontificem arri- J" cuidopspus 
puilFc conftat:h^c feu beneficia,feu priuilegia erepta,& a Regibus con- "n."' ' ^''^'"' 
tra Icges extorta Ludouici x 1 1. lege abrogaia funt. Diximus antea Prin- 'd^uS^^icd' 
cipumbcnchcia qux etiam legitime concefla fuerunt fempiterna efle '"''^^"^m-sb. 
non po{rc,quodhiuramaieftarisabip{isRegibus(ine fceptro ac regno 
concedi non potuerunt, multo minus conceffa confirmari. At legati iHramaiefiatii 
Principis,autre9;ni nrocuratorcs iura maieftatis,non bencficio principis "^"^ *>*^'magi- 

r\ ■ ■ i r J -/1 II- •■ ■ ■ r ■t'^ jtratHiynec cu~ 

fibi vmdicant,lcd lure magiltratus aut public^ curationis: vi ij qui ie Im- rmor.ii fpecie, 
C perij vicarios appcILint. In Republicaverobeneconftituta, nec mngi- -^*/' legtumA 
ftratibus,neccuratoribus iura maieftatistem^re committenda funt:necy5^;','J"^'^^,^^^ 
alitcrquamregniprocuratori maximo, necpriusquam Rex Impeij fi- nondebent, 
nibusexcefrerit,aut captiuusfithofti{i,autimpubcs,autfuriofus. Nam 
Ludouicusix.Rex Francorum, mortuopatrequodimpubesefTer, ma- 
tri tutrici datus eft, cautione interpofita , nc cuiquam tutelam permitte- 
ret. Ita Carolo v. regni curatio permifTa eft loanne patre ab hoftibus ca- 
pto: vt confimih captiuitate Francifci maioris Aloy fia mater regni pro- ^ 

curationem a filio dclata fufccpit:& Carolo vi.furore correpio dux Bi- 
fortis Anglus,cum fceprra Francorum a peregrinis hominibus teneren- 
tu. Sed vt ad propofita redeamus: obiiciet opinor aliquis,fingulare be- 
D ncficium ccclefi^ lihotomagefi, Principum infcitia,dicam, an infamia, 
conceffum, qyod diui Romani priuilcgium appellant, cuius fiducia cu- 
ricE Rhotomagendaciudicibus omnibus interdicunt pridie quo fcfta 
dies coIiconfueuit,nedamnatos fupplicio afficiant:quod mihi,cuni 
procuratoraprincipcadprsdiorum publicorum vindicationemdatus 
effcm, non fine dolore vidcre contigit: & quoniam curia damnatos,ad- 
uerfusinterdi(ftumfupplicioaffecerat,facerdotesapudprincipemque- 
ftifunt,quosaduocatusfifciorationemfcnatuhabita refellerenondu- 
bitauit: fedcummaiorumpontificumgratia plus valeret quam ratio, 
bencficium illud, vel potius beneficium cum publico dedecore ac detri- 
mento continuatum eft: hic mihi le(!^or admonendus eft , cum hxc La- 
tinafacerem ,ab Henricho iii. Regepriuilegiumillud fublatumfuifTe. 
Habettamen cumimpio Veflalium ritu magnam affinitatem: namfi 



s 



,6^ L I B E R P R I M V S 

cafu Veftalis occurrifleteiquemmagiftratus ad fupliciumcluceretpe- 

piutarc.inNu- nculo eripiebat ' : qui mos etiamnum Rom^ vfurpatur ; nam ficapitis 

' damnatusCardinali obuiam factusfitjfuplicio Iiberatur. Illudautem 

perniciofifllmumiudico,quodD. Romanibeneficiotributumerat,vt 

eofruinemopoflet quileuiterpeccaratjiedistantum qui fcelerum ac 

flao-iriorum execrabilium immanitate omnes omnium impietates lon- 

ee fuperarat, vt que necdiuinispoflent,nechumanisIegibus, necPrin- 

cipum ffratia condonari, ea D. Romaniobiedtafpecie abolerentur : id 

autem cum impietate maxima coniundum eft,vt veniam eo gratiorem 

immortali Deo foreputent,quograuiusac deteftabiliuspeccatur:ego 

vero nec Principibus vllis , nec mortalium cuiquam veniam largiri lice- B 

reftatuojfifcelusdiuinalegecapitalefuerit. Ac fi quidem iudex infa- 

a 1. feruos. de vi i^jam ^ contraHit capitalcm , qui priuatos leeibusciuilibus^qui^paulo 

pna«iscarcerib. momeuto mutabflcs lunt,loluit,quis parncidam ac inceitibus omnibus 

ciisx.rnuiH.c delibutum hominem legibus diuinis iure folui pofle confidat ? 5 quod fi 

!l^a.u deK- ne Principi quidem fas eft , quod alterius vel minimum interfit ,aut in- 

torib.c.&ibiLu iuii^i-n alteri fllatamcondonare, quonam modo contumeliam Deoil- 

caspenna. Fel.in 1 . 

cap.de cauiiscoi. jatam aut parricidium coniulto perpetratum, quodlegediuinacapitale 

«.deoffic.delcg. ^ ,.^ r . r l 1 p l 

3 samuei.i.b.i. eft,diflimuiare poterit? Inquoigitur,dicetaliquis,Prmcipumcommi- 
"^■'' feratio fefe oftentabit, autelucerepoterit, fi venia ficcarij omnes exclu- 

dantur?elucebit,inquam,ficafu ca:desadmiflra;,vel ab eo qui vim illatam 
repeflat , vel fl quid in leges ciuiles peccatu flt: vt ii arma geftare, vel c6- C 
meatumhoftibus darecapitalipoenainterdidumfuerit, comiferatione 
dignusflr, quiaduerfarij metuarmatusincedatrautquihoftibusfrume- 

4 Deut.w. & II. 12. ciim arre alieno premeretur vendiderit,aut fi furti poena lege ciuili ca- 

pitalis ftatuatur : boni Principis eft poenam ciuflem lege diuina "^ , id eil 
quadrupli poena metiri , quce vetus eft duodecim tabulis ac populorum 
fereomnium lec;ibusconftituta:atparricidam aut eumquiexincidiis 
alium occiderit diuinalexabaltaribus ficrisauelli,acma(flariiubet:quo 
fupIicioDeusplacabilemfeacpropitiummortalibus futurum poUice- 
tur. Fere tamen Principes eo die, quem fandliflime coli iubent, execra- 
bflifcelere conuidumhominem iudicibuseripereconfueuerunt. Inde 
peftes,bella, fterilitares,clades Rerumpublicarumcqnfequuntur:atlex D 
diuina fceleratorum vltione diuinam vltionem arceri teft(itur:vixenim 
centefimum fcelusmagiftratibusinnotcfcit & eorum, qui accufantulf' 
, magnam partem probationum ac teftium inopia dflabi videmus : quod 

fi rei veritate perfpeda fcclerati Principum beneficio effugiant, qii^ ta- 
dem peccatorum vltioin Republicafuturaeft ? at plerique quod a fuo 
Principenonpofllint, aperegrinofeadepturosconfidunt. IndeHifpa- 
^ anns.n^i- notum querelo^aduerfus Henriclium n.RegemFrancorum^,quiaPhi- 
lippo Rcge, vt exules plerofque reftitueret obtinuit,qui domum reuerfi 
iudicesocciderant. OmniumautempeccatorumquiraPrincipibusco- 
donantur, nulla laudabilior venia , quam cum iniurias fibi iflatas ignof- 
cunt : & pocnarum capitalium nulla acceptior & gratior eft , quam qu£c 
acerbiflime de contumelia immortaU Deo illataexigitur :fed quidde 

eo Prin- 



D E R E P V B L I C A. ,^7 

co Piincipe rperaiidum eil: , qui iuas iniurias crndelillimc vindicat ,.alie- 
nasvero & caspotinimumquibuscontra Deumopt.max.grauiuspec- 
catur, ignofcit? Qua: diximus de reflitutione damnatorum latifllme, vt 
omnia^Principis benelicia,mterpretarioportet,ctiamrirefl:itutiodc- 6 1. bcneficia.de 
trimetum 7 allaturafit iis ad quos bona damnatorum lece vel morc per- i''"'^?,. 

r -.r ■ 1 1' , ^ r, r^ 7 vt Iu(!icuum 

ueuturaruilicnt,mterceaeretamennon poilunt. Verbum reititutionis, '^^^'"C">.'ir.<rir. 
pleriqueadpriuataiudiciatraducunt, cumab inopiaconiilt) quilquam 51^- 
captus eil ac fraudatus,vel quibeneiicium xtatis indulgeri iibi poilulat: 
qux quideminpleriiqueciuitatibusPrincipumquodammodopropria 
runt:nontamenpertinent ad iura maiellatis: exccpto natalium rcili- 
B tuendorumiure:c^tera, partim magiilratuu officio,cauiacog;nita,par- 
timlegibusacmoribusindulgeriiolent*. Namlegibus Caroli vn.ca- g B.^r.in authcn. 
uetur ne foreniium refcriptorum.quas prao;matici literas iuilitia; vocai, " '^^p'"";'^ "' 

\r -^ !■ 1 1 r p , ccltismi[t.C.co- 

vllaratioinlitibus dilceptadishabeatur^niiicum gquitatecoiuncta inu: mcntarorcoiii.i. 

dt ■ r ■ - t r 1 r C0I.6.I1.4. Aucj- 

vulgarireicriptoruciaululasi satis svperq^ve apparet ii^ni- ra. m wp.i. a^ 

licatur:qux claufulaomnem magiftratibusnegotii cognitionc tribuit: !ii°';Vo".' ^l^-.li. 

qux ii reicripto dcilt,iudices quidc factijex ipfa paMia;,Principes autem J"b*iiL'^',uIti'!r 

venia: potcilatemliabent. ItaqueM.Tulliusin orationepro o. Licario "'■^- Rot-'^"- 

adC^iarem conuerlus,caulasinquir,egimultas,&quidem tecum,cum caquiaeiuie.iu 

^ ^ • • 1 • n 1 T- ■ N rtrorfi annullorfi. 

tetenuitratiorionorumtuorum: nunquam ilto modo,Errauit,temcre c.&caf.jofi.iib. 
fecitjii vnquampoflliac&:c. adparentemiica2;ifoIet:apud iudicesvcro ^^^'^"•'"'"'''t: 

ir r i?! ae iiupr. Fulgol. 

C crimenfid:um,falfitcfles,&c. quibus verbisaperteinnuit Cxfare,quod c6ii.33.coi1.cu- 

cr ■ r n CL- ■■ • 1 1 -n- ^ macof.i^K.col.^. 

eiletinlummapoteltate conltitutus, vita: lus ac necis habuillc: a qua aIcx. coniii.e/- 
poteflateiudices ac magilbatus dcferuntur . Quod attinet ad fidelira- "sexr.im c.mit 
tem & obfequiil, iam antea didium eft ad iura maielLitis pertincre,cum matefi.iy. 

r ■ f ^ • et XT -^ •J'^ Septimii caput 

line cuiulquam cxceptione pr^ftatur.Nummi vcro percuiiendi ius,ma- „^i^a^t^,_ 
ieitatis a:que proprium eft ac legis ipfius poteilas : cuius enim ellle- 
gesiubere,eiurdemeftnumorumpretiu,pondus,figuram prxfcribere: 
nam Gricca vox «//«id elf lex, numo videtur oricrinc dcdille: nihil enim 
pofllegemmagisin RepubUca ncccifarium eft quam numorum pre- 
tium^pondus.imafro^vtlibro^^hncrularidocuimus^&inomniRepubli- ? in parado^is 

J -/!• r !• r. ■ • • • •!! J n. XT ^ a,Uicrrru.. D. ^e 

caprudentercoltituta,lolius Principisiusilludpropnumclt. Namcum Maicftroit. 
D Roma: vicloriatip^etiumdi(ftumeft,lege'°Tribuniriaidfa(ftumcon- iq^'""^"^"'''' 
ftat: ac tametfs Senatus vt publicx neceflitati confuleret , principio allis 
pfetium femifle,deindequadrante,actandcm vncia arftimandum de- 
crcuit : nihil tamen aSenatu dccretum eft quod Tribunorum plebis af- 
fenho.leratumnonhaberetur. AtetiamConftantinus Aus;uftus le^e 
lanxit vtmaieftatispocnatenereteos, quinumos corrupiifent: qux Jex 
omnibusPrincipibusian6tiflimaeft:proptereaquod bonadamnatorfi 
obid crimen, iiico fuo , carteris excluiis, vindicare folent: eadem pocna 
obftringunturquiexoptimamateriainiwiTi nummos conflauerunt, id 
eft fine Principis conceflli :& quoniam plerique eo beneficio abuteban- 
tur,apudnos,Vicecomcs,inquam, Turenorum,Comites MarchiXjBle- 
fenfium,Niuernenfium,S.Pauli:P6tifexAgathenfis, Cadurceniis,Mel- 
denlis, Ambronenlis, omnibus ius iliud maicftatis Francifci 1. Regis 



itJg ' LIBERPRIMVS 

Fiancoru m vna ereptum eft , ^ eadem lege: quia nec ab vllo Rege con- 



n con.i Bar.in 1. cedi",nec coceflum largieniis vitam egredi poterat,vt antea di<fV-u m eft. 
'i«L7ot"c Nam cumSigifmundus Auguftus Rex Polonorum id beneficij fpecie 
Snmosde^.'^ Prutenotum Duci permifiiret ^^ , Senatus populufque publico decreto 
monet.c. Anxit ius illud maicftatis ab ipfo Rese fubdito ac fiduciario tribui non 

11 anno. 1545. *"»'.n.i<- .'<-•■' ." •-• 1 o r r r, \ 

potuifle : quamobrem & Pontitex Gneinenlis Polonorum, & Pontirex 
Cantuarienfis Anglorum Cancellarius deeo iure, quodregibusextor- 
ferant iampridem depulfifi.int: 6c ciuitates omnes Itali^c Imperij Ger- 
manorum fiduciari^e percutiendi nummi poteftatem ab Imperatoribus 
antea fibi tributam foedcre Conil:antia; amiferunt, exceptis Luceniibus. 
id enim Lucius 1 1 i.P.M. ab Imperatore pro fuis popularibus impetrauit- B 
Quamobrem Petrus Rex Aragoneniis Iacobum,qui Baleares infulas cu 
fummoimperiopoffidebat^de regno deturbauit,qu6d eoiure vtere- 
tur , vel vt alij tradunt , abuteretur. Eandem occalionem fiue oblatam, 
fiuc qua^iitam Ludouicus xi.arripuit, vtFrancifco Armoricorum Duci 
bellum inferret , qubd nummum aureum contra focdus ac fiducia con- 
13 annoi465- trad:am percufliflet'^ . EtquidemRomani,cuminprouinciisomnibus 
i4Procopiusiib. nummos arreos&argenteos cudi permitterent,ex auro'^ tamencon- 
zonara^"'*'"'^ flarl vetuerunt:qu6d cum loanniBiturigum Duci Carolus v.Rex Fran- 
corum concefliilet, ne quid in eo genere peccaretur,nummos omnium 
probatiflimos, & ex auro puro, puto conflauit,ac pecudis villofi: fi^jura 
iignauit. Idautemomittinon debet,quodtamctfic6tralegescuiquam C 
numipcrcutiendipoteftatem princepsdederit,numorumtamen quos 
ipfi cuderint,vis ac potcftas a Principe pendet:maximas autem vtilitates 
indeadipifcuntur,pra:terfiguram quaPrincipesmirificegloriantur, At 
inRepublicaRomanaTriumuiri monetales nummos publicos,arbi- 
triofuo fignabant, quandiu Refpublicafuitpopularis,adied:isetiam his 
literis iii.viri.a.a. a .f F.quas Caulis Prxtor Deiphinatum fic interpre- 
tatur,^re,argento,auro flauo ferunto,verior tamen eft ha:c interpreta- 
tioTriumuiriauro,argento,iEre,flandoferiundo. Primus quidemSer- 
15 piinius. uius»'^ Romanorum Rex xs graue figura bouis fignificauit,ciim nul- 
lumantea fignumprarfe ferrct,idqueThefeiRegis Athenienfiumexe- 
Thca-o'"'^'' '" P'^ ^*-'^ eadem figura monetam fignarat'^ . Ex quq^apparet Gr^ccorum D 
ac Latinorum Principes, ea, qua: carteros angebat, inanis gloria: cupidi- 
tate minime afte(£los fuiifc^quam tarnen Aiix & Aflric? Reges auidiill- 
mecOncupierunt. Primusin Grarcia Philippus Macedonia:Rexnum- 
mos fuafigurafignauit, quiproptereaPhflipp;£idi6tifunt,Perfafeu Re- 
gesimitatus,quinummosaureosDarijprimumimaginccufos Daricos 
appcllabant. Et quoniam Ariander Pra:fe<5tus ^gypti, nummos publi- 
17 Herocbt. cos fua imaginc fignauerat illum Rex Perfarum ^^ fecuri -percuti iullit: 
& eadem poena Commodus Pecennium famfliarem damnauit. At etia 
Ludouicus xii. Rex. cum cartera maieftatisiura Gennenfibusafedeui- 
«^isconcederet, publicosnummosalterius,quam fuaimaginecudi ve- 
tdit,cum antea,& iis etiamnum temporibus, Patibuli figuram Gennen- 
fesnummipri^feferant.Quodfinummipercutiendipoteftasmaieftatis 
• propria, 



D E R E P V B L I C A. i6^ 

propria {it,vti eft,ideni dc ponderibiis ac mcnfuris iudicanckim crit,quo 
tameniurepriuatiplerique, diuturna pra^fcriptione, quanicjuam lur.i 
maieftatisnullapra:rcriptionequa^ripoirunt,abutuntur:quofit vtinfi- 
nita ponderum ac meniurarum varietate , graue accipiat Refpublica de- 
trimentum.Cuiusreiadmonitus olimPhilippusBellus,& LongusPul- 
chri filius,vterque Rex, ac longo poft tempore Ludouicus xi. dccrcue- 
rant omnia pondera, ac menfuras iifdem legibus cxxquare , ac iam iam 
curatores dati,menfuras omnes huius imperij interfecomparatasexa!- 
quauerant,ni(i Ludouicum re infe(5la mors abripuiffet: liber tamen quo 
id facilius conficiatur, extat adhuc in curia rationaliura. Nam Polybius 
]^ vt Achajorum confpirantes inter fe voluntates doceret, vniuerfam A- 
chaiam dc Peloponefum, non modo eadem religione, iifdem moribus, 
iifdem magiftratibus, iifdem lcgibus, eadcm difciplina:verum etiam iif- 
dem nummis,ponderibusacmenfurisvfosfuifie(cribit'7.Iusautemve- '7 iit>.?. 
(Sligalia , ac tributa impcradi,perinde maieflatis proprium eil: vt lcx ipfa: 
non quia fine tributis aut vcd:igalibus Rcfpubhca iliare non poflit. Re- 
d;c Magifter Pnrfes, quiantcLudouicum IX. nulla in hocimperiotri- 
butafuiifetradit. Si tamen vrgetpublica neceilitasimperare tributa,aut 
ea tollere.id non nili'^ ab eo qui (ummam poteftatem habet fieri poteft, •« i iveaigai.a. 

1 1 ^ r ■ n" \ I10U.I. C. cap.I. 

vtSenatus'^ Francorum fxpe decreuit,& curia Paridorum fa^piilime quar imt resai. 

,. . ^ . Il- -l- ■ r • • o II F.ib.ibidc.Gallus 

iudicauit-°. Et quoniam publica: vtiiitatis ipecie ciuitatcs& coile- c,.so.prte.vft'ii. 

Cgia pleraquetriburafuis imperabant, Carolus ix.cum Aurelix con- J°''[J^j^^j^^ 

ueniushaberetvrocrationc^^populi.acrurfusapudMolinarosleSie^^-fin- "°'^'7. 

' n r r ^ t o jii aiino.194. 

(ftiuslataid vetuitRomanorumlegrbus''^ &:a:quitaticongruenrer. Ac n .mno.isfio. 
tametfiSenatusRomanorum ac Cenforesipfivrgeiitcbcllo vedigalia '^''tncrc^j. 
qucedam ac tributaimperabant,qua: a populo extorqueri no potuifient, caaonmlfrr^- 
fxpe tamen tribuni plcbisinterccdebant. Itaque ve<Sti8;alillud memo- Jiorfi.ae..grRo- 

r , t . 1 • 1 1 '^ ccnluis C. 

rabiledevicciimamanumiflAorum in caftrisadSutrium lege lata exau- Aicx.c6Li45i>b. 
thoritate & con(ilioScnatus,quaii aditipendiaicgionuminuectum clt: muiu de bowis 
quareintcllectaTribuni plebisrogationem ad populum tulerunt,indi- ^"a.i.X^^; 
6tacapitali poena,ncquisdeincepsin cailrislegemferret. Quamobrem ^,'/^'.^" '//i?''^': 
cumbello Punico iecundo maxima eiretGerarij inopia,leo;c ad populum lan.c.Bomu.d 

_^ , ., c ■ 11 • r 1 1 cif.BurdegjJ.us. 

D lata,tributum vintj^n imperatum fuit: quod iege contraria lublatum & ,3^. ciuff.n 
eft, pofteaquap Macedonia Imperio Romano acceiriflct, ac tantis opi- ^"'"^ ' § ^- 
Wis vniuerii,acfinguli,direpcaMacedonia&Illyricoabundarent,vta- 
grorum pretiavchementeraugerentur : centefimo poftanno cumTri- 
umuii!ReipubIica:conftituenda:, Rempublicam diriperenr,rurfus po- 
pulotributumimperatum cil::ac multispartibusa4.i(2:um,quoadPerti- 
|: nax Auguftus^* Princeps optimus noua vedtigalia tyrannorum vi & ^-^ Hcrod.anus. 
I auaritiainuedafuftuliflfet. HiVdicetaIiquis,priuatosnon modove6li- 
K galiapairim ,fed etiam exigere tributa,nonmodo in GalIia,inquanihiF ^^ lua.catumm 
t plebe , vtrediiTime Cxfar fcripfit^contemptius, fedetiamin Anglia, p"[,''/''/j'\"- 
H Germania, acerbius etiam in Dania, Polonia,NorUe^ia,qu2E & tempo- maior. 

^H ., .,.. /-. t /1- •,/?** ludicatu an- 

■ risdiuturnitate &:iudiciorum^5viu inualuerunt:idqueetiamiis,qui** no 1559. lumj i,. 
necimperiu, necvlIampartemiurifdi(5lionishabent,curia Parifiorum RLua ''°"'"' 

P 



e 
19. 



J70 L 1 B E R P R I M V S. 



liccre pronLinciauit . Res ipHi quidenn fua fe diuturnitate , & antiquiffi- 
mo prxrcriptionis vfu quociammodo tuetur:nam diuturnitas temporis 
cfficere poiell:,vtquodpernicioromore&exemploinueterauit,potcn- 
i7 i.i.Qusfic. tiusiplalco-edominetur^^ SedMolinxoriilexvnocapite^^ vctattribu- 
i"^'lrt°ck i * tapra:rcriptionis fpeciea fubditis exigi : quoniam in fola pra;fcriptione 
19 Aiex.coii.«^. iurilcofulti^^pleriqueaciudicesomniaiudiciorummomctacollocariit: 
i,b.5.& B.ii. coii. j-je^^jeilj^tlfpcilant, anidquodeacriturprxfcribi iure poflit. Quodii 
370. & .,9.i!b.3. Pomponuis viam publicam ^° vlla temporum diuturnitate prxlcnbi 

Salicet. in 1. vi;- f . ■ n • r\ • 1 • -1 ■ n_ ■ • 

aig.ih.^.. coi I. po{renegauir,curiltivectigahum,actributorum,curmaieitatisiurapra:: 
l°"imnuD.'ti" fcribi putant ? neque ?nim via publica pertinet ad iiTra maieftatis. Pr^- 
traft. de g-ibci. |];^[^j]ilis efle t conhteri,quod taiTien finc capitali fraudc no poiefl:,eaque S 

30 i.vi.im f uiHi diximusad lura maieltausnon pertinere :aut regnum iplum diadema, 
^'"1'" " coronam,fceptradenique prxfcribipolfe. Idemiudicandumnobiseft 

51 i.i.deiisqiii de vecligahum actributorum immunitate, quam^i nemo, nifi is qui 
1. hMmumm^ide fu mmam Reipublica: poteftatem habet, alteri largiri poteft: id etiam v- 
.igricohs&ceiu. ^^ capite lesiis Molincorum fancitur:nequeid fatis, fed etiam immuni- 

C o>:toto tiryl.ae l C ^ } ' 

immutuute co- tatis diplomata apud acta curia: rationalium ,infcribi,& abipfis veiliga- 

iiumiudicibusprobarinecclfecft. QticElintautem vedigaliumauttri- 

. , butorumo-enera, & quatenusimpeiaripoilint,idquidemfuoloco:nuc 

31 tittilo qua: n- ^u- ■ ■ ■u I • n. ■ • /T r 1 / 

liiitregihj. latiselt intelii2;i,iusillua maieltacispropriumclle: tametliplcriquepu- 

35 citra er.-.Jum r 11 • '^ n ■ 1 • ^ - n ■ -.-l • Vr" 

4fi.ab.tquatorc. taut iallar^um vcdtigal magis quam cxtera maieltatis^^proprium elle, 
iufiuevmiu' nulla probabili ratione fubieda.Nam falinasin priuatorum pofleflione C 
luttr pubiica de g^ ^ff^ ^ fempcr fuilfe videmus , non modo in ora maritiina verfus au- 

verb. lignit.I. u •>ri'-/-i .1 r 1 ■ 

quis.de veftigii. ftrum (ncquc enim a fole cocrcfcit ad Septentrionis plagam) ^^ lea etiam 
wb..deverb!il in meditetranis regionibus , vbi fahs todina: ac fontes falli rcpcriuntur: 
frAdicri?hb" vt in Hifpania, Italia, Gallia, & in agro Craconienfi incredibili copia fa- 
35 Liaiins hb.9. lesreperiuntur. Atetiam Romie priuatos fihnas habuifle leg:imusJ'*: 
37 i.forma.§.ra- quibus tamcn vccligal impontumerataprincipe. Nam Lylimachus^' 
nugisputoprin. Tliracum Rex, AncusMartiusRomanoru^'^, Philippus ValefiusFran- 
Aiex^^niUiuor- corum (allarium ve6tigalprimiinfuo quifqueregno imperarunt,acta- 
tio.f.iivirinfii mctfi lei^e Valcria vediisaliumactributorum, qu^r a rceibus inucila 

dio.loluco.m^itn. ^ C> O ' 1 O _^ 

Lu.io. Rom.iui. fuerant, immunitas populo Romano conceflafuiffet^Liuiustame Cen- 
3H B.iid n, rubide for,nuIIum Reipublica' ve<i.l;i(^alleuius & commodi.is,quam falinarum D 
ll^^inharpropo cflc putault, qui proptcrca Saflnatot cft appcUatus : naillyd vc^ligal aut 
feaofe """"""^ P^i^i-iiT^Tj^utnihii minuiciurapriuatorum^^ Sedquoniama:quoracma'- 
33 cicherrjn.prq re ipfum priuatoru ptoprium eifcnonpotcft,iurequodammodoPrin- 

lcsindecil.l>edc- . *^ ^ . ■ ^ 1 ^ ^ n Tf • 

mou:,r,i. cipum omnium maris accolarum communi rcceptum elt , vt lexagin- 

rtLu-.Burno^in ta ^^ milliarlbus a littorcPrinceps legem ad littus acccdcntibus dicere 
^aiiidevcrb^llrQ ?^^^ ^atquc id iudicatum ^? eft in caufa Ducis Allobrogum : nec nifi a 
%1'f^ fummoPrincipefecuritatis tabulas.quas Itali^^^^cruidaeiiLimappellant, 

41 1. n.ruigi.i de ,.., -ri In • r ■■ ■ \ 

furtis. alij breuia lalui condua:as,accipere;ne quicquam ex naurragio luris de- 

4il.l.dcnaufran. • 1. vr\ 1 .t-^i^I^ t 

<;.:N:tii:.de,ncen- ccrperc priuato iicct^vt dilertc cauctut iegc*' Friderichin.Imperatoris. 
S/.Lqu^'tcu.u'i B-ii^^barum id quidcm,& aniiquis ** inulitatum,vt cuius opes acfortun^ 
cix..rdi.Rhodj.r. naufra2;io mifcre perierint.&quem noftris opibusfublcuarc debeamus, 

l.dnius. dcoliic. V. 11- rvi r t n ■ 

i<va:ud. cius reliquias,quas ad littus eiedras bona nde reititui oporcebat,turpiter 

diripi 



DE REPVBLICA. i-ji 

diripipatiamiir, Sictamcn viuitLii^f^jVtqui noitus habent cam crudeli- '" pi^cm&lu- 

^ ^ • • ■ . -^ ' . . Cis pciin,!. in 1. i. 

ratem,cum in ciucs,tuminpcregrmosexequantur. lus quxris? errof^^ ^^ n^ufrag. c. 
iiis facit:at i\ non peccatur errore,recl (cicntiajfcelus eft quod erroris fpe- hhl%ttcZ'. 
cis pra:tenditur: cum cnim lc2;atus Cxlariscoram Henrico n. t^ Fran- ^'\ V^""""^- 

' n T- 1 •'^»"" veibo&vxorem 

corum rege queitus elict duas naucs ad litius eieclas , & ab lordane Vr- "" "^- Araen- 
fino captasefTc, eafquc reftitui poflularet, Annas Mommorantius Ma- EritmlT^jTo"'. 

gifterequitumrerpondir^eaqua^adlittusfiiiflbneiedagcntiijomniumirMeruppei- 
iure ad Principes qui littoribus imperarct pertincre.Ita iiis inualuir,vt ne b.nillc offic' 
Andreas quide Doria queihis fit de nauibus in littus Celticii eiedis, & a P''»''"''- 
pra;fe6lo clailisGallixdireptis. Atetiamanchorasalienisiittoribusfine 4« «p.qua;iint 
43 PrincipiscoHceiruiniicerenonlicef^^^^quartameiioln-n^iurisgentiufuc- i^Tbl^^.Jlr^^u- 
lunt. Vacantia vero bona,autres derelidas vindicare,tamctri cuiquc^^ rr!^io"cum ver"' 
Romanoiureliceret,nuncver6tantumiis,quibusimperium eftautiu- ^'^ coniiMuJo 

Tl n • I -r I M o - rr ■ t- i r n r, Turonen(.tu . de 

rildKtio iegibus velmoribus '*'^coceiia,resamifias,autdeiertas noit ita- «oycnne luftice 
tumtempusquodinremobiliquadraginta dierum intferuallopoil: pu- cip"ues^Br 



Jitung-ii 



blicationem definitur, nifi a domino vindicata iit, vfurnarc fas f il : qua- u?"'""^ "< ' x" 
driennic^^quidcm prordiavacantia vindicari a Principe potuifle defi- ""r.cn comuet. 

*■ ' Ti ■ r \ n 1 • ■■ r ■ - - ^'^' "'■'^ lufticicrs. 

nierunt imperatorcs Komani: lea polt quadriennij ipatiu contra filcum an c.i. Eurucga- 

r \ ■ r f \ ■••1 1- -rL- • lcLtit.desefraucs 

prxfcribi. tixc cum priuatis tribuantur ad lura maieftaris nonmag;is artic.iov 
pertinenc , quam fifcum habercj qui non modo priuarorum communis f^^J;' P'^°'^"*''- 
elhfed etiam fuus Principis fifcus eft a fifco publico diuifus ^° , &: prardia ^" J-vic-dcbom-s 
C priuataPrincipisaRcipublicx prediis feiun(5la,& vtnrqueprocuratores tuor. de d.ucriis 

r 1- 1 • r ,T T 1 T^ /1- • T T J ■ & tJpor.-;!.l.i.de 

iinguiiabipfis ^' Imperatoribus Romanorum conltituti. ItaLudoui- qu.^dr:ennij[r:E- 
cus XI I. Rex Fracoruiti cum Imperij huius fceprraadcptus eiTer, priuata pj',ier^tru'ron'a9 
prordiaBlefis, iriquam Cairiacii,& Monfortiu ab Aurelioru ducatu cx- ^*'''',,': *^"'= ^^ 

y , ■ . '1 , .'111 TcrtiinTanuni. 

terifque pr^sdiis publicis difiun2;i,rationefque feorfum reddi iuilit. Illud 5° '•!• § hocm- 

^ .^ • rr I- /■ " /1 • • 11. i J tcrdift,:. ncqu.d 

autern inter lura iiicaliaiummce poteftatis proprium elt^* , quod maic- inioco pubiico. 
ilatisdamnatorumbona Principi non priuato quxruntur, iis in locis csfr.ii,.emp"m 
quibus profcriptio bonorum priuatis eft aliis in criminibus legc vel mo tJ|j,?'-n^7drhn7 
rc tributa^maieifatis vero crimine preter ea capita,que lciie lulia de ma- ^«6 a zenone. 

•n- irr . ^ ^ .. \ '^^ ^ . . • ,> «^^ '«^uadricnnij 

leitate comprclienta lunt , veniunt etiam ij,qui erga Dcum impietatis^?, pra;rcr. 
aut aduetfus Rempublicam deprauata; moncta! '>'' c6ui(5ti funr. Quam- vit. dTkgTii.^ 
D quamlurifconfliltfiunioresccnrum & quinquagintacapitibusiura fif- &J5p2sfde 
calia5^,certe:iimiserudita& curiofrfubtilitateinuefl;iG;arunt:fed itavt •■'FP^ii^d. ?. vb; 

»1 rr ■ \ 1 • 1 • • rL • • '^■'"'■■^' "'cilss. C. 

exvno decemernciant,quopluravideantur:&iuramaieItatis,cum lure tototit.fiaduerr' 
iifcali, quod priuatorum etiam proprium eft,&publica priuatis confun- fic^^prJcum.^ci^ 
dunt ac mifccnt. Nam ius nundinarum ad folius '^ Principis benefi- li'',,^"^!!"'!^'- 

1. n • ■ procurato- 

cium,vtcxterapriuile2;iapertinet.C!ari2;ationcm vero,quamnoitriius res.nftituitvra,e 

>,. t 11 ^ -n 1 • r ' > • D'olib.5;. ^drii 

reprelaliorumappellant,& magiltratuum vbique tere, &priuatorum nusaduocatosfir. 
antiquo iure communem fuiife conftat . Nam vti quifque ab hoftibus inesre/u^P","^ 
detrimentum accepiffet,ita quofcunque potuifTct hoilium captiuos ab- p"tn,'.!oma v£ 
ducere , vel etiam indiciarum tempore licebat : bello vero etiam fi nihil ""rum curabat. 

' r l.vlt.d-^aduGcatis 

fifc;. C 1. vlt. de 
delator. I. neminem de bonis vacjntib. ^i Guid.Pap.decif.del.341. M Idem decif 7(S.& incap.vergentis. de h^ret. 
54 l.i.defairamoneta.C.fedB'art.aitinItaliafeuditariosexeac.iufa bonadamnaticapere. 55 Lucas Parmefis in traft. de fif(.0 
centumquinquagintareccnfet. Cai^renlisin I.vh. de priuilegio fifci. in tit. de fententiis aducrfus fifcumC. 56 1. vnica. Je 
nundinis.C. 

P % 



V 



fyz, L I B E R P R 1 M V S 

damni ab hofte illatu m eflerjcnptiiium tamen abducere nemininon li- 
cet: fed pacis aut indiciarum temporibus, ne accepti detrimenti fpecie^ 
inducia; violarcntur , Principes id fui iuris fecerunt , vt non aliter quam 
caufacognitainhoftesautinperegrinos,quandiu cum ciuibus verfan-- 
tur,iniicere liceret. Id tamen prouinciarumprcefe^tis, & maiorum cu- 
57CuriaFa.ifior. narum ^^ potellati tribui ^ouius eflet, vt anteafemperinnoftra Repu- 
conceflit. blica fadum videmus vlque ad Caroli v n i . Regis a;tatem: is enmi lege 
fingulariclarigationisrefcriptumfuibeneficij effe voluit:noftri homi- 
nes marcam appellant, quam,opinor,M.Varro clarigationem,Demo- 
fthenes «'.j^pcx^^/aVjIuftinianus jve:^;«pia<r;uoV vocat. lus item regale noftris 
propriedicitur,quo Princeps Pontificemortuo frucluspendentesfuosB 
tantifper facit , dum alius Pontifex a collegio cooptatus, vel ipfius Prin- 
cipis benehcio dcfignatus, & in pofteffionem dato iureiurando , mift^us 
fuerittfed neque id omnibus Iocis,neque maieftatis ius dici debet. Sunt 
aIiapIeraquelsuiftima,quGE Principumpropriaducunt,veladdecus,vel 
ud dignitatemrvt refcriptis addere gr a t i a de i : qua: verba Ludouicus 
xi.RexFrancifcum Arinoricorum ducem de fuis refcriptis detrahere 
iuftit: tametfiinomnibus fereantiquisfoederibusvfttatalegimus , nec 
Principibus modo vel ducibus , fed etiam minimis magiftratibus, aclc' 
gatis afcripta . Vtillud etiam quod Regcs Francorum flauacerainft- 
58^3nno Hfis.is. giflis vtunturmam cxtat in aiSlis cuti^e <^ ParifiorumLudouicum xi.Re- 

gemidmagni beneficij loco permififte Renato Neapoleos ac Sicihac C 

' RegijVtflauaceravterctur. Tilius perperam ceram candidam afcribit, 

quanunquamregesnoftrosvfosfuiflTecomperio. Sed mulro veriusad 

iura maieftatis pertineat, fubditos cogere vt imperatis lingua ac fermo- 

ne vtantur, quod Romani fubditis fic imperabant,vt ctiamnum iis tem- 

^si.decreta.derc potibus iu vuiucrfa Europa longc latcque domiuati vidcantur. AtRex 

«VBart.ini.i.vt Hetrufcorum,qui pofttemus d Romauis fradius eft,c£etera quidcm Ro- 

uoc. c "oecit ni^"is, illud aftentiri non potuit, vt patrium fermonem mutaret, aut La- 

coniMSj. imoi. tinam linguam reciperet, vt Cato Cenfonus fcriptum reliquit. Gallia 

conli.ii. Bald.in , v i • -i rf • \ i l r ^ t ^ • 

i.x.de vindift. li- vero quod ciuibus Romanis pene redundaret,lermonem Latinum cum 
driLta.^j^qua- patrio itaconfuditjVtantiqui fcriptores,noftroshominesRomanosap~ 
j!i!§?imcJdcof" pcllarent : fententia: vero ac decreta curia: maioris,id feft Parifiorum^La- D 
fic.i.rqf.vrbi.cy- linc intcrpofita fucrunt (id quod prarfides prouinciarunffacere iubcn- 

nus in l.lilcruus. ." • ^ , A •■ „1 ■ • rC rC r ^' 

denox.ii.c.Ang. tur^' ) quouiquc Francifcus maior pattio lermone vtiiulhflet: confimi- 
funi fui. Fioriln! li cdldo Eduatdus i ii . iudices ac magiftratus Anglorum patrio fermo-^ 
n" LuumTegQ- "^ fentcniias reddere iuftlt , cum antea Gallico vterentur. At cum Ara- 
^°7 ,^ ., bes Afia:& AffricximperiumoccupauifTentilincruamacrelieionemla- 

6i l.i.adTurpil. .^\ .. .'^^ K. irTl 

Akx.adB.irt.mi. tilume , & quidcm inHilpaniamvfque citerioremdiftuderunt,quam 

lllicitas. § veri- v -,1 l' r» t t/' i I^ -11 ' • 

tasc.de ofli.prx- cum Pnilippus Rcx Hiipaniarum obliterari vellet, non potuit tamen, 
uo.^lic^reVudfc! ^^^^ qui "^" intet iura maicftatis pofuerint ex gequa animi fententiaiu.di- 
lo Andr. incap. catc^quod iudicibus omnibuslicet.nifilese prohibeatur. Quamobrem 

li l.iccrdos.dc ot- . .1 _ , ' D r ^» — 

fic.ordin. caide- in cdiiflis , quibus oflicio maeiftratuum ac iudicum arbitrio quid per- 

nnus in cap. r*" ' * L 1 T I ■ • ■ 

ftorahs.§qu.ave mittiturjhxcverbalubiiciuntur QvoD ivdicivm religioni con- 
u.^. eoinc.de le- cEDjuvs. AHoqui ncc iudicibus ^'contralegesiudicare,necdelegibus 

inRe^ 



D E R E P V B L I C A. i^5 

ipRepublicaprobatisacfufcepti;? difputare faselbid enim nonmodo 
ftpicntillimis Lycurgi inilitutis,fed etiam vetere Florentinorumle^e 
prohiberi fcribit Ludouicus ^- Romanus : vtrunque Principi,nifi diuina ^^- confj.j')i. 
legeprohibeatur, licereanteadiximus: Maieftatis vero nomeneiqui 
iure maieltatis vacat vfurpare abfurdum: fed excellentis aut facra- maie- 
ftatisepithetum fibiafcribereabfurdius: eftenim altcrumleuitatis,ahe- 
rum etiam impictatis : nam quid amphus pra:potcnti ac immortah Dco 
tnbuamus,fi(^uodeiuspropriumeft:eripimus?NamipfiGcrmaniPrin- 
cipes qui hac vocead fplendorem Imperatorisabutuntur, eandem fuis 
hteris Regi R-ancorum afcribunt : frpe quidem ipfa cxemplaria , non 
B exempla hterarum ad Regc Francorum fcriptalegimus, qnibus hx no- 
ta: V. s. M. id ell:,vertra,facra,maiell:as, deciesinfcribuntur. Cxteraqux 
anufqLieregionispropriafunt,&qux Principcs quibufdam locis fua 
ducunt, omitto : neque enim fingularium , qua^ ipfa funt infinita, fcien- 
tiaautdifciplinatradipoteft^ilhid tantum,quodantea fcpe didum,di- 
cendum tamenfrpius eft iuramaieftatiseiufmodicfledebcrc, vtfum- 
morum quidem Principum omnium jfropria lint, nec tamen cum fub- 
ditiscommunia,qua;quenec ^^ concedidebcanr, &conceirahullotem- !' "P-v«n';"te 

1 / • 1 • rr k r deimeiurando. 

porum curnculo prcelcribi pollint . At li Princeps publicaprardia cum 
imperio ac iurifdid:ione,& eo modo fruenda concelferitjquo ipfe frue- 
retur , etiam li tabulis iura maieftatis excepta non fuerint , ipfo iurc ra- 
C menexcepta^*iudicantur:idquodvctereSenatufconfuIto*^%nonmo- «4 Aiberkus in 

d\. - r i ^- ■ T\ ■ • ■ r ■ n- • ■ i l.vlt.deiurifdift. 

o in priuatos , led ctiam in Principes ipios rcgix Itirpis acgentis decre- E.;;.mi.i procu- 

tumeft:. Quod fi locapublica nullotcmporum decurfu queunt prce- nrATatu-im. 

fcribi.qnanto minusiuramaieftatis? Verumillud, hocigitur. Themi- ^^■'"""''•s^^qc 

ft:oclesquideniapud Athenienfes, & Cato Cenfor apud Romanos in ^.'-ucas.Peiina .1 

. t j . 1 • 11. j , , I. corra publicii 

Orationibus quas de lure prardiorum publicorum habuerunt vterque nu.7.dcrcr.,iii- 

in fua Republica Princeps grauem illam, necvnquam fatis laudatam "/lnS',brocuris 

rententiamvfurparunt^<^,NecmortaIesaduerfus DcUnl immortalcm, foiu^" °''°'" 

nec priuatos aduerfus Rempublicam prarfcribere pofte. At -sspiunr.inThe 

t . . . >■ '■ n 1 miftoclc&Cato 

ctiam qui priuatus aut quacunque poteltate pr.'cditus ne. 1. li appeiia- 

in iura maieftatis inuolauerit , capitali cp"«cynumTn 

• fraude obligatur'7. cap.vcn,entesdc 

o lurciurando. 



««dbr 



F I N I S L I B R r P lCl M I . 



«7l.facriaffatus. 
de (liuer& ref> 
cript.C. 



p s 




.iu;;;£io;i':i llil^I 



L I B E R S E C V N D V S 

P Ei i.T O T 6 G E N E R B 



1 

• ' : .R E R. V M P V B L i C A R. V M. 



C A P V T. 



I. 



QuiscjUiilifciut 
fit Reihitdhcx. 
{iatm. 




V o N I A M de partibus ciiiitatis,ac de maiefta- g 
tisvniuerfoiurcratiscumulatcdilTeruimus^de- 
inceps vt ciuitatis cuiufque ftatus qui qualif- 
que lit commodius intelligatur , difpiciendum 
eft qua: in Republica perfons iura maieftatis 
habeant. Ac fi quidem penes eft vnum Reipu- 
bliciE totius ftimma, Monarchiam appellabi- 
mus:fi pe«es vniuerfos Democratiam:fipenes 
jpaucos Ariftocratiam. His verbis, tametfi mi- 
nus Latine cjuia tamen vfitatafunt, ad id quod 
volumusaccommodate vtemiur,vt nominuambiguitate fublata,pro-C 
pter varias eoru m (jui de Repubhca fcripferunt, fcntetias, certius ac me- 
hus de vniufcuiufque ftatu iudicemus. Nam fi Rerumpubhcarum for- 
mas bonorum ac malorum fimbus , aut virtutibus ac vitiis metimur,in- 
finitas efle comperiemus. At in rebus omnibus apte redeque definien- 
dis , ipfirum vim ac naturam , non qua: cuique extrinfecus accidunt, in- 
tuerioportet : autcertc invarioserrores^acreprehef/fionesincurramus, 
Vt non modo ex finguhs virtutibusac vitiis, fcd etiam ex^lis qua^ nec by- 
norum, necmaIorumgeneribuscomprehenfafunt,Rerumpubhcarum 
infinitatem,qua!necfcientia,necprcEceptiscontineripoteft, ftat^iamus, 
vt fi Princeps ehgatur a formx prarftantia, vcl a corporis proceritate, vel 
a robore, vcl a nobihtatc, vel ab opibus, (qujg funt extra virtutum ac vi- q 
tiorumfincs) velabenicislaudibus,vclabanimitranquilhtate,vei aXa- 
pientia, velaluftitia, vel a magnificentia,velarerummagnarumfcien- 
tia, vela frugaiitatc, vel a continentia, vel a modeftia, vel ab aliis feu vir- 
tutibusieucorporisautanimi aftcdionibusconquiratur;cxiifquemo- 
narcham dcfiniamus,idemque ftatuamus de Ariftocratia,fi de multisfe- 
liganturpauci,quiautgenerisfplendorc, autopibus, autfapientia, aut 
iuftitia,aut belli gerendi fcientia, aut aliis virtutibus, aut etiam vitiis 

prxftent, 



D E R E P V B L I C A. j^^ 

pra.>ftenr,innumerabilesRerumpublicarumfornixexoriatui:qua:cum 
abfurcla flnt , & illa ex quibus hxc iequuntur abfurda videri neceflc el}. 

Cumigitureaqua:rebusiingulisaccidunt, ilJarumvim &naturamcu- 
iurquepropriam non rautent, tria tantum Rcrumpublicarumcrcnera 
Monarchiam , inquam Ariftocratiam , & Democratiam conflitu^emus. 
Monarchiamdefiiniemuscumin vnius dominatu verfaturReipublic^E 
maiefl:as,adeumquemdiximusmodum. Democratiam cumomnps 
autmaior parsomnium ciuium fimulcol]cd:a, fummum Reipub.im- 
perium habet. Ariflocratiam cum paucis quibufdam ciuibus in reliquos 
fummum iuseft:hxcper{eipiafualuce perfpicuafijnt.Vctcres quidem ^^"cf>i de J?e, 
^ineofibiconfentiunt, Rerumpublicarum genera tnbus pauciora effe ^"^^'"'^'"'^''' 
nonpoflerfedaliusquartumgenusextribus confiatum,ahusquintuiit 
a fuperioribus diuerfum pofuit:P!ato quartum genus non ex tribus con- 
fudit,red ex duobus tyrannide inquam Bz populari Itatu, vel ex optima- 
tibuSjideftex iis quivirtuteca:terispra:ftarenr,conftituit'. Ariftotelcs ' lib.^.c.y. 
pra:terh:rctriageneraqucediximus,6v:Platonisquarrumgenus,&quin 
tum extribusfuperioribusconfufumtradit. At^Polybiusfeptemenu- "• ''''■••■ ''<-f^'i'- 

• I ■ ■ r -1 1 1 1 i- -n- ^ «sn.icaomearc, 

merat;triaquidem vitiola,ac totidcm laudabiliter cofhtuta,fcptimum ^-°-<^'ic'?Lni. 
extribuspoftremistemperatum. Polybium fecutifuntDionyiius 3Ha- 3 nbj.. 
lycarnaflxus, M.Tullius^^^Thomas Morus,Gafpar Contarcnus,Francif- '^ '"^'^Kmenm 
cusMachiauellus,acpleriquealij vnoveluti confenfu cam fcntcntiam 

C probarunt : qua: quidem antiquiffima eft , neca Polybio , quife autho- 

rem^videriputat,originemaccepit : necab Ariftotele, fcdannosam- 5 d!>tf. 
plius quadrincretos ante Ariftoteiis a:tatem Herodotus antiquitatis pa- 
rens , quartum illtd genus ex tribus confufum a plcrifque Inudatu fuiile 
fcribit: tamentribusomninogeneribus contentus, cxtera vt imperfe- 
<!l;arepudiar. Ac niii argumcntisnon modo probabilibus, fed etiam ne- 
ceiTariisadafrentiendum ab illa Polybij,Tullij,acca:terorum fcntentia 
deducere, talium virorum autoritate vinci meipfum facile paflus effcm. 
Doccamusigitur,eoserrareacdecipi,quiquartumilludgenusextribus 
temperatumpofuerunt^idautem planiusconfido futurum, ii eiideniy 
quibusilli,exemplisadillosrefclIendos vtamur. Pofueruntenim Rei- 

D publicas Laceda:raoniorum,Romanorum,ac Venctorum ex triplici ^e -/ 
•lere teraperatas e{fe,Monarchia,inquam,Ariftocratia, Democratia. Ac 
cumPlatoReipublicccgcnusoptimumextyrannide acDcmocr/uiaco- 
flari 6iceret,ab Ariftotcle reprehenfus cft,quinegat exhisduobi/s 2;ene- 
ribus quicquam quod laudabile fit, exiftere poile:acprieftabiJius videri 
quartum genus ex tribus conficere. In quo quidem Ariftotelcs fcipfum 
erroris conu.incit : nam fi nihii optimum ex duobus extremis exiftere 
poifeconfiteaturjquidfiettribusinterfeconfufis? Et quoniamha:cdii- 
ciplinamaximosin Republica tumultus acp£rturbationesciere poteft, 
accuratius nobiseftac flibtilius explicanda. Quarum enim ciuitatum ^'yM^''"#f«'« 

^ f, . , 1-1 ^~^ r ir contntrtos ha- 

contrarios tines ac Itatus videmus , eas legibus inter le contrariis ac dil- bentflatus, U- 
crepantibusmoderarioportet:cuiufmodi eft MonarchiaDemocrati:^^'^"* tnter f« 
planc contraria.- Et c^uidem ]Florentiniperuulga.tailla veterum de tem- ^^^ 

P 4 



contrartts 



nanfnr. 



,j6 L I B E R. S E C V N D V S 

perato Reipu^blica: ftatu difciplina penitus imbuti cum P. Sodtrini ac 
Hieronymi Sauonavolx feditioiis concionibus Reipublicx poteftatem 
ad populum detuliftent, plebem a magiftratibus & imperiis atque om- 
nino a Reipublicic negotiis arccri commodius efte putariitjVt antiquio- 
ribus ciuibuS',aut qui opibus cseteris prieponderarent, fumma rerum tri- 
bueretur : at neiis quidem omnia oporterc fed ea tantum cjuie pra:cipua 
ducuntur, legum,inquam,fcrendarumjacmagiftratuumcreandorumi, 
tum etiam xrarij poteftatem concedi: cartera magiftratibus ac Senatui 
permitti: vt eo,quod opinione conceperant,temperato Reipublicse fta- 
ftu frucrentur. Ac fi quidem ex tribus generibus modice temperatis 
quartum exurgere poftit^vim quandam natura diuerfam a reliquis habi- B 
ttiriMTi eft : vt in concentu harmonica qua: dicitur proportio , ex arith- 
meticisacgeometricis rationibus arte confufisexiftit, ab vtrifque ta- 
menvehementerdifcrepanscvtcorporaquarexdiirimihbus acdifliden- 
tibus naturis coalefcunt fi mifceantur (imul , tcrtium quiddam ab vtrif- 
que omnino diuerfum efEciunt. At iilud quod ex tribus Reipubhcx ge- 
neribus conflatur,nihil omnino differt a populari ftatu: nam h tres ciui- 
tates,quarum vnaaRege,fecundaab optimatibus,tertiaa populo rega- 
tur,in vnam & eandem coeant Reipublicx formam , fimulque fumma 
poteftas ac imperium omnibus communicetur,quis dubitet quin ftatus 
ille fitpopularis omninofuturus? nifi viciftlmimperium Regi,deinde 
optimatibus , poftea populo tribuatur: vt in interregno Romanis Sena- C 
tores vicibus alternis imperabant: fed rurfus ad h^c tria quar dixi genera 
Rerumpublicarumrelabinecefleeft: nectamcdiuturnafuerit ha:cmu- 
tua imperandi ratio,nec magis Reipublic^ vtilis futura,quam fi pertur- 
batafamilia^ vxor marito impcret ,tum liberi vtrifque ,ac tandem ferui 
omnibus dominentur. Sed qui vnius dominatum cum paucis,fimul & 
vniucrfis conftitucre velir, non poffit, ac ne mentis quidem cogitationc 
id confequi.Nam fi maieftas per fe ipfa quiddam eft indiuiduum.vt an- 
teademonftrauimuSj quaratione Vni &omnibus eodemomentocon- 
gruere poftit .- Maieftatis primum caput eft vniuerfis ac fingulis ciui- 
bus lcges dare , iifque imperare:fed qui ciues imperio fefe obftringi pa- 
ticntur muiti? qui rurfus imperantem coerccrepotelunt ? nam fi fpontc D 
parebunt, maieftas ipforum labefa<^a concidet : fin impe^ia recufabunf 
vtrique,nequefitquiparcatautimpercr,AnarchianonRcfpubIicafue- 
rit,tyrannide crudelifTima deterior. Qupdfipopuloiubenda! legis& 
magiftratuumcreandorum fiatpotcftas, cartera Scnatui acmagiflrati- 
buspcrmittantur,popularem ftatum clfe confitendum erit,cumSena- 
tuiacmagiftratibuscredita, & prxcario datapoteftas,eifdemiubcntc 
populo, eripipoflit. Sedquxdiximustametfi pcrfpicuaflint,exemplis 
tamen,quamrationecommodius illuftrabuntur . Polybius enim qui 
eiusfententixprincipem fe &authorem videri voluitjLaccdsemonio- 
rumftatum exhis tribus qutC dixi generibus conftitutum fuiiTc putat: 
quod in illa Republica duo Reges Monarchiam : o£to ac viginti fepato- 
res Ariftocratiam:Ephoriquinque ftatum popularem tuerentur, ha:c 

ille.Q^id 



DE REPVBLICA. 177 

ille. Quid igitur Het Herodoto, qui Laccdxmoniorum Rempublicam 
puriilimam AriH:ocratiam fuifle tradit. Quid etiam Thucididi, Xeno- 
phonti, ArillotelijPlutarcho : qui bellum Peloponcfiacii ob id captum 
& annos amplius viginti continuatum prodiderunt, quod Athenienfes 
in omnibus Grxcix ciuitatibus popularcm ftatum ftabihre conarentur: 
Laceda^monij vero omniaconfilia belli ac pacis ad optimatum ftatum 
reuocarent. Et quidcm pofl vidoriam Lacedxmoniorum ad JEgos 
potamos , Lyfander omnes Gra:cia; ciuitates, quas Athenienfes imperio 
tenebant,adpaucorum ftatum redegit,& in ipfa Vrbe Athenarum,cum 
mccniafoIoex:rquaui{ret,euerfopopuIariftatu,tri^intaciuesrerumo- 

B mniumdominosconftituit,quitrigintatyranniab Athenienfibusfunr 
appellati : totide enim, nec plures , imperium Laced^moniorum mode- 
rabantur. Samiis vero,Sicyonibus,vEgynetis, Mileliis,ahi(que lonia: ci- 
uitatibus,decemuirosvnacumPr^torebeIIigerendicaurapr;^fecerunr, 
reuocatis abexilioquioptimatumftatum probauerant , & in exilium 
puldsquipopulareimperium tuebantur. At etiam'MaximusTyrius 5 morat,». 
cum ciuitates enumeratqua: puram Ariftocratiam coluerunt,primos 
omniumLacedxmoniospofuit,deindeTheflalos,PcIIemos,Cretcnfes, 
MarincEOS.Tot ac tam claros fcriptores, & quidcm Gra'cos omnes piius 
mendacij conuincere oporteret, quam Laceda:monios de Ariftocratia 
dcpeIIcre:atillifcriptoresiifdemferetemporibus,quibusAthenienfium 

CacSpartiatarumRefpubIica:floruerunt:certe quidem vcrius acmelius 
quam patricius Vcnetus,quam Florentinushomo,quam Britannus fta- 
tuercdereipiapotucriir. QuidigirurPolybiumfefellit? crat cnim Mc- 
galopoIitanusLacedarmoniis linitimus: certe lapfus eft, ob regum Lace- 
dajmoniorum appellationem . Nam Lycurgus conucrfo Reipublicx 
ftatu, cum ciuibus vniuerfis impcrium dediflct , Rcgum ipforum cocef- 
fuacvoluntate,quiabiproHercuIegenusducebanr, ipfis nomercgium 
reliquit,prxterca nihilaliud quam vt belli duces cflent. lam enim antca 
regia poteftas cocufla &c labefacla videbatur , cx quo Ariftodemus duos 
liberosimperioLaccdi^moniorum (imul pr^sfcciflet (excmplo Meife- 
niorum,quibus Amphareus & Leucippus vna imperare coeperant) cum 

D vterquerexe{revel4et,neutcr ciTepotuit: at cum mutuis odiisconten- 
tionibufque Hempubhcam in partes diftraherent , Ly curgo , qui ab ea- 
aem, qua illi, ftirpe originem traxerat, regi^ poteftatis euertenda: occa- 
fioneni pr^^bueriit: neque enim prxter regium nomen ac fpeciem quic- 
quam eis reliquum crat,c2:tcra Senatuiac populo concefla: vt exemplo 
con{imili,cumpopuIus Athenienftsac Romanus Regcs exegiftenr, Re- 
gem facrihculum adeafacra,quaE per Icges ac religiones non nifiab Re- 
gefieripoterant,ad pompam &;{peciem a pontificibus cooptariiuiTe- 
runt,quitamen,necvllumomnino magiftratum nec impcrium pof- 
fet adipifci , quod ca^tcris facerdotibus Hcebat . Ita quidem regia pote- 
ftate a Lycurgo fublata manfit nomen regium , fed eo iure,quo qui erat 
Senatorcs,id eft fine vllo imperio,ac poteftate,qui ab Ephoris f^pe mul- 
6lati,nonuIli etiam capitali '^ fupplicio affe^li funt, vt Agis & Paufaniss. e paufan.iib,*: 



,78 L I B E R S E C V N D V S 

Reipublic? vero maieftaspenes fuitpopLihmi,qLuScnatus decretacon- 
firmare, autinfirmarepoflet. NamTluicididesipfeeosrefellit, quidti- 
plexfuffra"-ium cuique Regitribuunf.fed centeimiocirciterannopofl: 
Lycurcrum Polydorus acTiieopompus popularem ftatum ad Senatum 
trio-inta virorum detuleruntj cum &: populum conuocare difficile,& ra- 
tione moderaridifiicilius videretur,a quo tamen (andiiflimafenatus de- 
cretafa:pe conuellerenturjeRepublicaelTe iudicaruntfummumimpe- 
rium fenatui permittere : exprcffo ad eam rem artificiofe Apollinis ora- 
culo,quo Dcus ipfe iubebat vt deinceps imperium Reipublica: penes ef- 
fet fenatum:ac ne populus erepta fibi poteftatem lugeretjEphoros quin- 
que de plebe quafi Tribunos creari placuit, quiregum dida, fada, & B 
confilia explorarent,ac modis omnibus eflicerent,ne in tyrannidem in- 
uolarent. Et quidemEphoridecimo quoqueannoca:lum contuentes 
node ferena fi quam ftellam , inquit Plutarchus,fcintillas emittere , aut 
tranfilire perlpicerent , Regcs in carcerem coniiciebant: nec antc carce- 
ribu5;eripipoterant,quamidApollinisoraculo denunciaretur. Itaquo- 
quePhyladeSjCumarumRegemquotannis in carcerem duciiubebat, 
yinApopiitheg. quoufqueSenatusquidde eoftatuendum^effet^decreuiflet. Stetitau- 

Grscorura. T"l -Tiril- • • C J 

temLacedarmoniorumRelpublicaannos circiterqumgentos vlque ad 

Clcomenem,qui c^fis Ephoris ac fenatonbus &: oppreflTa Republica 

fummum imperium accepit, acretinuit quoad vi6lus eft ab Antigono 

Macedoni^ Rege. Is igiturSpartamacLacedxmoniorumRempubli- C 

cam in priorem flatum rcftituit : fed vigcfimo poft anno cum Nabis ty- 

rannus in Rempublicam inuafiflet,occifusefl a Phflopomcne, quiLa- 

ceda:monios Achieorumimperioadiecit, cuiusimperij tandiu prouin- 

ciafuit, quoad GallusproconfulRomanorum ab Acharisillamdiftra- 

xiflTet^tandcm Imperatores Romani libcram cile iulferunt. Harc de La- 

cedxmoniorumRcpublicaquxmagna partem aXenophonte,Thuci- 

dideLiuio, Polybioexprcfla fuerunt:nemo tamen accuratius fcripfit 

^eiihlTf cit- ^^^ Plutarchus^,qui quxab aliisauttenuiter,aut£ilf6 proditafuerar, 

omene.&LyCm- ex ipfis Laccdxmoniorum Arcliiuis & a(3;ispubliciscmcndauit. Idau- 

9 iib.34. tem Liuius? vno locoapcrte figniiicat,vbiNabimTyrannum cumTito 

Flaminio, fic loquentcm inducit : Noflcrlcgum k-torLycurgus, non D 
inpaucorum manuRcmpubhcamcflTe voluit, quem vd^jSenatumap- 
pellatis, necemincrevnumautalterumordineminciuitatc, fed pcr x- 
quationem fortunxac dignitatis fore credidit, vt multieflTcnt quipro 
patria armaferrcnt. Hic tyrannidempopularis ftatus fpecicobtendit, " 
cumnihil tuncpopularchaberct.veriflmie tamendixitLycurgum prin 
cipio fummam poteftatem ad populum detuliflfe. Videamus ca:tera,Po- 
fuerunt etiam Romanorum Rempublicam triplici genere tempera- 
I lib.s.demiiit. tamfuiflre:(iccnimPolybius»qLu Affricani maiorisprxceptorfuit: Vi- 
.difdpHna. demus, inquit,regiampoteflatemin Confulibus,AriflocratiaminSe- 
natu, Democrariam in populi comitiis emincre. Huic plane aflentiun- 
tur Diortyfuis Halycarnaffxus,Cicero,ContarGnus,Thomas Morus,ac 
plcrique alij qua: tamen fententianec veritatcnititur,necratione, Vbi 

enim 



(c 
(C 



Rom 



D E R E P V B L I C A. 17^ 

Enim nionarchin, id eft vnius Imperium, in dudbus Cofulibus fino-j po- 
tefl? armaieftas (1 ellet in Confulibus, certc quidem duobus communi- 

cata,propterindiuiduamluinaturamc6riftcrenonpoflct:veriusacmc- 
Jius Gennenliumaut VenetorumDuci fpeciesregiatribuatur.Qua^au- 
tem regia poteftas efle potuit in confulibus Romanis, qui nec lcgem iu- 
bere,necfoederainiuflupopuli{ancire,necdamnatosrefl;ituere,necver- 
beribus ciuem cardere, nec tributum imperare , nec de pecuniis publicis 
fl:atuere potuerunt? NamquodPolybius,Confu!es gladij ius habuifle 
in milites (cribif,nihilmirum,cumidquoque Prxtoribus,Tribunismi- 
litum, &:omnibuslegionumducibus,(itacfemper fueritcommunead 
B tuendam miUtarem difciplinam". lam vero Confules annuum dunra- 
xat,&alternis tantum diebusimpcriumhabuerunt. Itcmmagiflermi- 
Jitum apud nos,Bethudeta apud yEthiopes,Edegnarus apud Tunetanos 
& perpetuam, &'multis parcibus maiorem habuerunt,quam vterque 
Conful poteftatem. Regum tamen fubditos fe ac (eruos,vii re vera fue- 
runt.appellabant. Confulesvero,quosifl:i Regibuscomparanr, a Tri- 
bunisplebiscoerceripoteranr. NamDrufusTribunufplebisPhilippuni . 
Coniulem, quodfeinconcione loquentem interpellaret obtortagula 
incarceremper viatorcstrudLiuirit,& iure potuifle deinceps intellie,e- 
tur.Poteftate Confuleshabueruntindi6to bello excrcitusducendi,(ena- 
lumconlulendi,legatosadmittendiacdimittendi,populum conuocan- 
C di, magiftratuscreatosrenuciandi,ad populumautem orationemftan- 
teshabere, fedentepopulo, acfafcesfumittere oportuit. VrbanusPra:- 
torvtroqueConfuleabfente,eandem,quam Confulesip(i%poteftatem i c.ccro in epift. 
habuerunt : ac poft Vrbanii peregrinus,& vti quifque ordine antecede- Prxrlre^°fcnbTt 
bat,ita ConfuIismunerefunCTebatur.Quod adSenatLiattiner,cuiArifto aaLemuium. 
crarica tribuunr poreftare,ab earann\mabfuir,vr necin vniuerfosnec in 
lingulosciuesvllij imperium,nec inmagiftrarum quenquara haberet. ' 
At ne fenarus quidem , iniulTu Confulis , aur Prarrons, ablenie Confule 
haberi potuir. Qiiarc Cxfar popularis homo, cum nihil a Senatu fe im- 
perrarurum prolpicerer, populum quidem fa;pead concioncm conuo- 
cauir fui Confulatus anno vertente, Senarum vix vnquani: neque id no- 
D Lium videbarur. ^cnarusenim quibus remporibus maximam dicirur 
hjbuiflreauclcJritatem,aConfulibuspetiitvtcxtremis Reipublica^peri- 
cuUs Didatorem dicere vellenr : neque enim imperare porerat: ar ne li- 
cloremquidem aur viarorem vllum,qua: Imperij argumenra femper 
fuerunr,habere. Iraque Senarus Seruilium Prilcum mi(it ad Tribunof- 
» plebis,ad quosille, Vos,Mnquit,Tribuniplebis Senatusappellatvrin 5 Liuuisiib.4. 
?) tanto difcrimine Reipublica: Didlatorem dicere,Con(ules pro veftra 
j' poteftate cogatis: Tribuni pro colle2,io pronunciant,placere Confules 
'3 Scnatuidid:oaudietese(re,autinvinculafeduciiufluros.IdemLiuius'» 4 iib.1,7. 
authoreftSenatudecreuifte, vt Confulrogationemferretadpopulum, 
quiDidatoremdici iuberet:quod(iConfulrecufaret,vt Pra;torpopu- 
lum conuocaret:(i ne is quidem vellet,Tribuniplebis,Confulnegauit fe 
populum rogaturum, Pra:toremque rogare vetuit:Tribuniplebis roga- 



x8o LIBER SECVNDVS 

runt. Ex quo perfpicitur ne minoribus quidem magiftratibus , vetante 
maiore ma<Tiftratu,Senatum imperare quicquam poiuifle. Qupd item 
PolybiusfcribitSenatum de prouinciis ac ciuitatibus iudicafle,deque 
t !ib.i5. eoniuratis poenas fumplifle, falfum eflc conuincit Liuiiis ' , vbi agit de 
ple£tendis Campanis qui ad Annibalem defecerant,PrincepsSenatus 
fic orfus eft: Per fenatum agi de Campanis iniuflu populi non video pof- " 
fe. Idempaulopofl:,Vtrogatioferaturadpopulum,quaSenatuipote- " 
ftas fiat ftatuendi de Campanis:rogante vero magiftratu fic populus fci- *' 
Sedeht popn- uit , Qupd Senatus maxima , pars ccnfeat qui aflident id volumus iube- " 
iHsincomttns. j^^^fque; Nec minus fallitur Polybius qui Senatum de prouinciis de- " 
creuifle putat,cum Liuius Romanorum antiquitatumoptimusauthor B 

6 ub. 1%. contra fentiat. Sic enim * fcribit. QJ^uluius poftulauit a Confule vt pa- " 

lam in Senatu diceret permitteretne Senatui vt de prouinciis decerne- " 
ret,ftatururqueeoefletquodcenfuiflet,anadpopulumlaturus: Scipio " 
-. refpondit fe quod e Republica eflet fadurum. Tum Fuiuius,a vobis pc- " 
to Tribuni plebis vt mihi auxilio fitis . Ex his fane perp^tuum fit nihii 
omnino imperij habuifle Senatum, nec eius decreta iine Tribunorum- 
piebisafren{ioneratae(repotuiire:ca£terapra:cario a popuio habuifle. 
QujEveroSenatufconfuita rata fuiifent confenfione Tribunorumpie- 
bis, quibus communicari oportuit, ea tamen exequi non poterat Sena- 
tus nifi vei Confuiesidiuberent, vel recufantibus Confuiibus,ipfi Tri- 
buniadpopuiumferrent. Fuitigitur inmagiftratibuslmperiwm:infe- C 
natu audoritas & confilium, non autem Imperium : in populo fumma 
poteftasac Reipublica: maieftas. Excipiotempus iiludquodeccmuiri 
legumferendarumfummam poteftatem ad fedeiatam,poftanniicon- 
traieges,retinueruntjVndepauiopoftvi&armisdepuiiifuerunt. Tunc 
oiigarchiafpecies Ariftocratix dici potuit. Ac principio quidem,eied:is 

7 Feftus. ex Vrbe Regibus , Senatores populi fuftragiis creabantur ^ : fed eo fela- 

boreactxdioliberaricumvcllet populus,eam curam detuiit adCcn- 
fores, quorum omnispoteftasapopulo pendebat: quiSenatusdecreta; 
confirmare poterataut arbitrio fuo iniirmare. Contarenus idem iu- 
dicandum putat de Republica Venctorum , quam ipfe ex tribus confu- 
fam efle fcribit. Eft,inquit,induce,regiaquodammudopoteftas,in Se- D 
natu Ariftocratia,in Cocilio maximo,Democratia.At Iaiiotus,qui Rei- 
pubhca: iiliusftatum^abipfisprimordiis, &quidemexa61:is fecretiori- 
bus accuratiffimedefcripfit, in maximis erroribus fuiflTe Contarenum 
facile conuincit. Demonftrat igitur ante Sebaftianum Cyanum Vene- 
tiarumducem,aquotrecentefimuscirciter annuslabitur, Rempubii- 
cam plane monarciiiam fuiflfe. Contarenusineoftatu,quo nunceft, 
o<Stingentosannosftetiflefcribit: Paulus Manutius miileacducentos: 
qusexadispu.biicisaccertifrimahiftoriafalfaefre docetlanotus. Vtvt 
fit^perfpicuum eft liis temporibus puram Ariftocratiam efTe^nam ex vr- 
bisaccuiium defcriptione qux fad:a eft anteannostriginta,cenfafunt 
ciuiumquinqua2;intanouem miilia cccxi.ix.exceptis infantibus,qui 
annura feptimum non attigerant, & patriciis, penes quos verfatur Rei- 

pub. 



D E R E P V B L I C A. igi 

pub.poteftas, quorumnumcruscftquattuor circiter millium,cx qub 
numcro eximendi lunt facerdotcs, ac iuniores xxv. annorum quibus 
ncque adconcilium , nequead Rcmpublicam gerendam patet aditus: 
nifi maiorcs annos xx. rogationead conciliumlata, idobtmuerintmec 
certe in maximi Concilij comitiis qua; noftraac maioruiTi xtatc coadla 
lunt, plurcs quam mille & quingcntipatricij , ac femper muko paucio- 
resincorumatfVis&rcriptoribus lcguntur. Hic igitur patriciorumcx- 
tus (ummam ReipubIiccpoteftatem,ideft omnium lcujumacmagiftra- 
tuum,belliacpacis, extrema:prouocationis,vita!acnecisius habct,vt 
Contarenus ipfe confitctur. Qua: cum iia fmt, quis dubitct Rempubli- 

B cam Ariflocraticamappellare? At fioptimatesnihilaliudquamlegum 
ac macriftratuum ius habercnt , fatis eflec ar2:umenti ad iudicandum fla- 
tum plane optimatum efle, vt antea documius: cum magifi:raruum,Se- 
natus,coliegiorum,quiE fcptemuiri, dcccmuiri,quadragmtauiri, priua- 
torum ac totidcm publicorum iudiciorum nulla fit omnino , nifi ab o- 
ptimatum concilio, & quidcmprecariapotellas. Duxvero foluseftex 
omnibusma2;iilratibusquiimperio vacat,quinecvocare quemquam 
adfe, nccprehendere.ncciurerogarc, necplusin vno quoque collegio, 
lcu maximOjleu minimo potcftquam collcgarum vnus,pra:terquam, 
quodpoflremus tuftragium ferre confueuit: at ne Principis quidem vl- 
lius,aut populi liceras relerare, aut lcgatos admittere, aut dimiittere, nili 

C procollegiofcptemuirorum,autdeccmuirorum,acnevrbcquidemin.- 
lufTus exirc potcft. Quinctiam Falerium duccm, quod vxorcm pcrcgri- 
nam Cihi defponderat , decemuiri in crucerri egcrunt: pra:ter hunc,duo- 
decim ducesenumeratSabcllicus, vel popularirumultu cxfos,vcifupli- 
cioaft'e6los,cumpoteftateabutcrentiir. Atpilcoprctiofifrimo,&: vcfte 
aurofplendendiprxtextaDux fubornatur,&Regisin modum obfcrua- 
tur: dcmushuncregia: maieftatisfplendorem,fcdfine potcftatctamcn: 
qubd fi non rei veritate , fed flmulatione fummam Pvcipub. poteftatem 
dehniamus ,nulla fimplcx ac pura, nulla non mifta & confufa videatur. 
RelpublicaGermanorum,iftaratione,& quidem multomagis quam 
Venetorum,temperatadicipofht. Nam Impcrator Regia: potcftatis 
fignamulto maiora#pra:icfertquamdux Vcnctiarum:deinde Impcra- 
torisfcptemillicreatores, ac treccnti Principc^ Ariftocratia: formam, 
tifmciuitatumimperialium lcgati Dcmocratiam: cumtamen purafit 
Ariilocratia , qucetreccntis fere Principibus acoptimatibus coalcfcit, 
quibus^rinccps vnus pra:cfl: vt concilij iufla exequatur , aut magiftratu 
abdicarecogatur,vtfuolocoplanum faciemus. Itidem Heluetiorum 
ilatum temperatum effe dixermt,apud quosBurgimagiftcr Regem pra: 
feferre:fcnatus, optimatum fpeciem: collcgia,qua:ipfi Schaffas vocant, 
popularcm fapere videantur , ciim omnes omnium ciuitatcs , aut popu- 
larem,vtmontani,aut Ariftocratiam,vtfereca:teritucantur.Atquehcsc 

opinio temperati ftatus ita peruafit hominum mentes , vt hanc quoque 
Francorum monarchiam,qua nulla magis regia fingi poteft, triplici ge- 
jierc confufam efTe nonnulli dc fentiant &« fcribant: fenatui quidem « <i"i»»ii^Dt. 



,82. L I B E R S E C,V N D V S 

Paririorum Arifl:ocratiam,comitiispopularem ibaun tribuant: quar 
opinionontantumabrurda, fcdetiamcapitalisvideripoilit. Eft cnim 
capitale,rco-i,rubditos dominatu, ac potcntia a;c|uarc, aut Imperij focios 
adiunf^ere . Qux veropopularisapparetpotentiacumordinescogun- 
tur? cum habentur conuentus? aut quare maieftas fummiPrincipistam 
illullratur, quam cum vniuerfiac finguli potentes xque ac tenues hu- 
mili habitu,id eft gcnibus flexis, &: aperto capite Regem adorat?ad eum 
ro2;ationesf"erunt? ab eo vel admittuntur, vel rcpuliam patiu ntur ? An 
vero Princeps vllus gloriamaiore, iigloriaminancmaifediat, cumula- 
ri potefi:,quam cum fubditos omnium ordinum & xtatum,ex alto acfu 
blimi folio fe venerantes,achumiprocumbentes,intuetur?Nequeenim B 
illaquardiciturgloriainipfius Principis folitudine^fed in fubditorum 
vcneratione ac obedicntia confiitit . Si nullaigitur potentice popularis 
imago fingipoteilcumhabentur populi conuentus,multominuserit 
in curia Parium, qui iic appellantur , quod inter fe quide pares funt, non 
autem Principi,vt nimis ruftice nonulliopinantur : at ne magiftratuum 
quidem omnium, totius regni coa6ta multitudo, illam quam opinione 
fibi iinxerunr,optimatum ipeciem referre potcilicum in vniusPrincipis 
pra;fentis pcrfona vbi vbi iit, omnia omnium Imperiaacpoteilates con- 
quiefcant: neque enim magiilratus quifquam, pra:fente principe Impe- Q 
rare poteibvt iuo loco explicabitur. Itaque Rex in Principum ac magi- 
flratuum coetu cum ius dicit,Cancellarium quidem iingulorum fcnten 
tias exquirere iubet,tum ad fe referre,vt eas arbitrio ac volutate fuanon 
numerare, vtiiitiniudicum dccuriis,fed ponderarepoirit:aciametiif^- 
pius eam icntcntiam probat^qu^ fuiliagiorum numero vincit,vt tamen 
intelligaturn6magiiitratuumautiudicum,i'edprincipisfoliusdecretum 
eire,necca:tcrosmagiilratusImperiumvllumhabere,Cancellariusnon 
pronuciat iudicibus aut curix hoc vel illud videri, fed clara voce his ver- 
bisvtitur, REx vobis dicit. Cmiavero cumadReeemfcribit,anti- 
quis verbis ac formula veterum etiamnum vti folct : eft autem hxc lite- 

<> AuR.oyiK)ftre r r ■ • ^ ■ • t^ 

fouueMm fci- rarum luperlcriptio: regi ^ domino nostro svpremo. princi-L) 
FNoftrcfouue- piumveroliterariiefthuiufmodi: svmme domine noster,q.van- 

r,iin feigncur t,u ^ y j^^ H VMI L l T E R *P OSS V M V S, VESTRAM CRATIAM OPTAMVS.fub- 
& h treshumble- ^... ,. ' 

mct t,uepouu6s lcriptio lu vltima cliarta liuiuimodi: vE s T Ri hvmilimujAc obedien- 

d voftrc boiine ( 

grace nous rc- TISSIMI SVBDITI, SERVIQ^ HOMlNES VESTRAE CVRIAE PARLA- 

menti. quarcertc formulanonoptimatum,auteorumquicum Regc 
cademlmperij poteftate confociantur,fed eorum quifummaVenera- 
tione iidclitate , & obfequio Regem colunt ac profequuntur. Eft igitur 
pura monarchia, nulla populi aut optimatum poteftate confufa : quam 
qui opinione fingunt,ne cogitatione quidem,fi velint,confequi polHnt: 
certe Ariftoteles * ciim hanc fentenciam de temperato ftatu fubtiliiTimis 
poderibusexigeretj^oA/TaairquidemappellarifcribiteamRempublicam, 
quce cx Ariftocratia ac Dcmocratiaconflatur:nontamen quo idmodo 
fied poffit explicat , at ne exemplum quidem vllum aifert , vt de cazteris 
folet:n,?c ylbm fna a^tate aut fe vidifle, aut vfquam antea fuiife cofitetur, 
"" >, tametfi 



cominandons. 



1 lib.4 C.8. 



D E R E P V B L I C A. 183 

tamctii centi]mRerpiiblicasvnolibro,quemintcrcidifreferunt, com- 
plexusdiceretur: Platonisc]uidcmRempublicam, nec Ariflocrntiamj 
ncc Democratiamjfed ex viraque miftam,appellauir '^fKne-.a.v. At veteres 
Academicitraduntjid cjuod rcipfa compcrtumhabemus,Ariil:otelem, 
cum Platonis fententiasaliteratquc fcripfiiTct, prodidifTe, atque etiam 
dc induftria obfcuritatcm rebus pcrfpicuis attuliifc , quo fit vt qui ex A- 
rifl:otelis opinionc,Platonis fententia metiuntur^f^pilfime, tii alios.tum 
feipfos fallat. Nos vero,quineutriaddid:ifumus,veramPlatonis Repu- 
blicam,quamquinunquaIcgeruntdiuinaappcllant,ccEtericontumelia 
verborum lacerant, ex ipfisfontibus hauriamus. Plato duas Rcfpu- -^'#«^'^'^'* 

g bhcas opinionc tantum libi iinxit : altcram fibi tribuens , alteram , '^^■'""'""'- 
Socrati,quctamenXenophoneaquxaPlatonecxipfiusorcmagna ex 
parteproditafunt,dixiflc^nc2;auit,&:Platoneobhuionenotauit. Etqui- ^ iniibmjeft, 
dem Socrates cum Piatonis Priccdrum lcgcret,admiratus, QLiam multai cratis. 
inquit,demementituradolelcens ! Hocautcm maximediftert Socra- 
tisRelpublicaabeaquam Platofuam ducit,quod vxorumacbonorum 
omniumcommunitatem,quam in Socratis ciuiratcm inuexcrat,de fuat 
fuftulerit : vt planum (it dillercndipotius caufa ha^cfcripfiiTc Platoncm, 
quam quoditafentirct: ca:tera in viraquc Republica omnino eadcm 
lunt. Ciuiunicnim modumccrtumpra:fcripfit, fcilicet quinque mil- 
hum &: quadraginta,nec plures voluit, ncc pauciorcs ccferi: nam hic nu- 

C merusdiuiforeshabet vnominusfexaginta:quamquanumerusci.xxx» 

quadruplo minor fexaginta diuifores habet: ciuium autem tres ordincs / 

facit, cuftodcs, inquam, milites,& opificcs: quos rurfus in tres clalfes di- 
fl:ribuit,exin:rqualibonorumcenfu. Summum vero ius imperandici- 
uium vniuerforum multitudini tribuit: leges,inquam,iubendi,& abro- 
gandi:quodfatis eflargumenti^ftatum popularem efficere voluifle,hoc 
amplius, quod ciuium vniuerfitati magiftratuum omnium creadorum, 
atqueetiam publicorii iudiciorumpoteftatemfacit, quoniam vniuer- 
fitatis,inquit, totius intereft: denique populo ius vita: ac necis concedit: 
nequeenimPrincipempopulijautmagiflratum vllum effc voluit, pe- 
nesquemaiusimperium confifterct: namfenatorcsfeucuftodes cccc. 
D efTc iubetjqui populf fufFragio crearentur. Ex quibus intelligitur Plato- 
nis RempubhcJm magis omnium maxime popularem fuifTc, ac multo 
macjis popularem fuilfc, quam Athenicnfium,quam tamcn Xenophon 
exomnibusmaximcpopularibusprimameireexiflimauit^omittoleges 
Dccxxvi. quasPlatoduodccim libris complexus efl:hoctantiimmihi 
propofitumtuitjdcmoilrarc PlatonisfidamRempublicam ex Arillo- 
cratiaacDemocratianonfuifle conftitutam ,vt Ariftotelcspofuit,cu- 
ius crrorem Cicero, Contarcnus,ac deinceps alius alium fecuti, cxteros 
inerrorcm,bonafide,compulerunr. Hxc igitur noftra conclufio eft, 
nullam vnquam Rempublicam ex duabus , multo minus ex tribus con- 
flari,at ne opinione quidem fingi, fed triataniiim generaconftituipof- 
fe,vtHcrodotus inter Gri^cos verifIimefcripfit:quemTacitus*interLa- 4 iib.4, 
tinos,fecutus,Cun(5las,inquit, nationes & vrbespopulusjautprimores. 



,84 L I B £ R S E C V N D V S 

aijt finguliregiint. Dennistame/i fieripoteftjautcertefingamuseiuf-- 
modi Rempublicam,in qua populus magiftratuum creandorum,iErarij 
publici , vitxquc lus & necis habeat: Nobilitati legum fererrdarurn, 
bellipaciiqueactributorum imperandorum ius tril^uatur: Regi veio 
tumvniuerii, tum (inguli ciues iureiurando obftringantur ad fideli- 
tatemoblequiumve iinecuiufquam exccptione pra:(landum,& quio- 
mnibus magiftratibus fuperiorjde fumma extremaque prouocatione 
co^nofcat. Nam iftaratione trifariam iura maieftatis diuifa videbun- 
tur : partem optimates ac nobiles,parte populares ac plebei,partem Rex 
ipfelibivindicabitjexquibustemperatioillaregi^epoteftatiSjOptima- 
tum,ac populi exiftere videbitur. Id tamen aut fadum vnquam,aut fie- B 
ri polTenego^nam opdmatesacnobilitas,quiElegum (ummam habeat, 
ideilomnibus imperandiprohibediquepoteri:atem,& plebem 5c Prm- 
cipem imperio coeicebit , ac Principi obfequium reddi prohibebit : qui 
vcro Princcpsiureiiirandoilngulos obftrinxerit^alteri quam hbiparere 
quenquam miiiime patietur: & vt maximefuaqui(queiliratueri voler, 
necd.-traherequodiibi arroget, attamen illudcum imperij naturadif- 
crepat,vtqaiimperadifummum iushabeat, idem ipfealteri& quidem 
fubdico parerecogatur:ea res efficit,vtvbiiuramAie(latisPrincipem in- 
ter&fub licosdiuifafuiU,pe.rturbarisrebu$ de fummarerumfempervi 
&armis decernatur,quoufque vnius, autpaucorum,aut vniuer(orum 
ciuiumficfummipoceftas. Sedcummultafint veterum,tum vero^ta- C^ 
te nolliraexemplum aptiusnulliieft.quam deRegibiisDanorum, quos 
iam inJ-aG!ir,itierno Fedirici,quinu:Imperiumhabet,proauo, no- 
b Jitas fuis legibus pene (libiecit : Chriftiernum de regno deturbauir , e- , 
i ifqueconfobrinumregnareiuiIit,iislegibusnedebellovel pace,deque 
capite patriciorum ac nobiiiuminiuiruSenatus ftaruere pod-jt^ac ple- 
la ]ue id genus quibui Reges iureiurando obdirinxit : qux vt ftabiliora 
effent^cum Lubecaciuitate ac Re2;e Polonize foedus aduerfus Regem 
pro communilibertate contraxit.Ita quidimdiuifafuntiuramaieilatis 
Regem inter & patricios,& vtriquein perpetuo metu ac difttdentiafi- 
nitimorumPrincipumacpopulorum {ocietatesacfoedera,qu6 minusa 
afe ipfioffenfionesaccipiant,exquirunr. lifdem fKiclibus ac procellis D 
iadatur impcriumSuecorum,cuiusRexitacum nobili*tateantea viu,'»-, 
vtHenrichusRex, niagiflrum equitum nationeGaUum,pro Cancella- 
rio vero Germanum hominemhaberet, tandem a palatio acre(^ia fede 
incarcerem efta nobilitatec5ied:us,vbiiam annos feptemdecim exe- 
git. Quarum igiturciuitacum diuifafuntiura maiefl:atis,minimeom- 
nium Refpublicas,fed Rerumpublicarum corruptionesappellareopor- 
tet.vi Herodotus,breui(Iime ille quide, fed rediflime fcripfit,& quem- 
admodum corpora rede a natura conftituta^fi mutari contingat, incre- 
dibili foetore ac fui cotagione proxima qu^que infeflant,quoad nouam 
formamadeptafucrint, vtcum ouaincubantur,qu2etamen priufquam 
incubarentur,&polf:eaqunm pulli extiterint fuauifTimifuntodorisac 
fapons: icaquoque RefpubUca;qua;mutantur, diflradishinc indema- 

ieflatis 



D.E R E P V B L I C A. 185 

iefcitislcgibuscicrummapoteftarediinfa, requiemabellis ciuilibus 6c 
perturbationibus nuUam habent, ciuoadfoimam plane confummaiam 
adipifcanrur. Nam exadis vrbe Regibus, ad populum maicftas imperij 
delata eft,vt antea docuimus-.fcd <]uoniam in populi comitiis,qux in fex 
claflesdiftributafucrantaScruio Rege, fi prmia: ciaills,qu^exopibus 
& cenfu maximo defcripta erat, fuftragiamaiore ex parte libi congruc- 
rentjcges ferebantur, magift-ratus creabantur, de capite,fama, ac fortu- 
iiis ciuium decernebatur Tncc femper ad fecundam claffem,raro ad ter- 
tiam, rariftime ad quartam , vix ad quintam,nunquam ad fextam perue- 
niebatur:itaquc Reipublicx maieftas in bptimatum ac nobilium cxtu 
B vcrfabatur,cum in fextaclaHc, qua: erat tenuium 6c infimoru, pars mul - 
tomaximapopulicenferetur : vixenim CcEtera: claffesdecimam partem 
ciuium capiebant : cum itaque plebs adeffet comitiis, nec fui ratio liabe- 
retur , tumultuari cxpit : inde tres in Auentinum feceftiones , quo plebs 
armatafe recepit, vt/uam aducrfus optimates libertatem acpotentiam 
tueretur:necpriuspLicaripotuit,quamfibifuos magiftratus facrofari- 
<^os creare liceret,& quidem tributis comitiis, a quibus patricij arceba- 
tur. Itaplcbsaliquandiu conquieuir, cumfcilicet maioresmagitbatus, 
ConfuIcs,inquam,Pra:tores,Cenfores, centuriatiscomiciis,ideftabo- 

ptimatibus, minores vero magiftratus tributis, id eft a plebe crearentur. 
TuncRcfpublica temperata quodammodo fuifte videbatur,ex optima- 

C tibus fcihcet ac plebe:at fi quis temporis breuiiftmi^ac perturbationum, 
qux interea Rempublicam labefaclarunt , rarioncm habear,is profedo 

confiteatur vix annos xx. aut xxx. in eo ftatu, quamquam milerriroo, 
confiftere potuiftl^: nec tamen,ni(i ab hoftibus vndique vrgerentur,tan- 
diu ftetilTet : plebs enim paulo poft iubcndx legis poteftatem, qua Rei- 
publicx maieftas continetur , arripuit , ac paulatim cxtera quoque lura 
maieftatis,optimatibus inuitis acdiu repugnantibus,extorht.Quaquam 

eoipfotempore quopopulusmaioresmagiftratus ccnturiatis comitiis 
creabat, plebs ipfi comitiis aderat, & in fexta claffe cenfebatur:ac tamet- 

fi rariftimc fuftVagiura ferebat,ferre tamen poterat,fi priores claffes inter 
fedilTiderent: quod fatis eft argumentictiameotemporeftatumfuille 
D popularem. Adhu*ctamen obilcipoteft res omnes publicastribusge- 
^eribusnon contineri: quialicripoteft vtex millibusfexagintaciuium, 
qux m ciuitate ceniafuerint, quadraginta milliafummumlmperium 

habeast, viginti millibus cxcluils : & quoniam maior pars omnium im- 
perat^ftatus^eritpopularis^contraveroficiuescentumexillamultitudi- 

iie, lura maieftatis habeant , ftatus crit Ariftocraticus , quia minor pars 
ciuium coIIea:a,fummum imperadi ius habeat : quid igitur fi ex eodem 

ciuiumnumero viginti quinque millia fummam poteftatem teneant. 
dubitari certe poteft , an eiufmodi ftatus fit Ariftocraticus , tariietlr mi- 
nor pars ciuium, cxteris reiedis, Imperio potiatur:quoniam plunmum 
rcfertciuescentum,anvero xxy.millia rerum domimconftituantur: 
mult^ maais fi ex centum millibus ciuium , quadraginta quinque mil- 
lia,an veroextamo numerotriginta folum, cxteris exclulis, vt apud 



,S6 LIBERSECVNDVS 

LacedqmonioSjiuremaieftatisfruantur.EgotamenftatumfemperAri- 
ftocraticum elTeiudico, fimioorparsciuiumcarterisimperet: alioquifi 
. muneri varietas Reipublica: varietatem afterr, innumerabilia fmt gene- 
raRerumpublicarum : dcbet autem ab omnidifciplina infinitas remo- 
ueri:{atisenimcftpenesmaiorem autminoremciuium partemlmpe- 
/ rium efle,ad Democratiamautad Ariftocratiamconftituendam.C^rte- 
ra qux dubitationem afterre poiruntjfuis quceque locisaccuratius expli- 
cabuntur. Vnumreftatinpropofitaquarftione difcutiendum. Refpu- 
blica Romanorum fub Augufto,ac ca-teris deinceps Imperatoribus, vf- 
quead Flauium Vefpafianum principarus dicebatur:cuiusReipubliccc, 
nec Herodotus,nec Latinorum aut Grarcorum quifquam,prxter Tran- B 

5 inCaiiguia. quillum , meminitle videtut. Is^ enimfcribitCaligulam,cumRegesac 
Prindpes, quosconuiuioexceperat, dedignitate acgeneris fplendore 
interfecontenderent,*^ Homeri carmen illud vfurpauifTe «»« dyaBov ttoxv- 

<f iiiud.i.no bo- Ko;pef6.('»,«;zo/f:avo?f5-«,«ci3ai-/X6Jc: ac parum abfuit quin diadema fumeret ac 

naeft multorum /- • • . 1 n t' -i ■ ]1- 

potcibs, vnusiit lpeciemprmcipatusinregnumconuerteret:li2eciile. Lxquibusintelli- 
pnnceps vnus gj^^^j. ^^^ Augufto poft Adiacum bellum , nec popularem ftatum, nec 
optimatum,atneregnum quidem fuifle. Atprincipatus aliudnihileft 
' quam optimatum, aut populi ftatus, cui vnus aliquis prxeft, qui a Lati- 
nis Pra:tor a prxeundo , &: Princeps , id eft primus appellatur. ItaludiEi 
querebantur Ariftobulum Afmonarum principatum in duo regna com 
mutaftc,ciimfibidiademafumpfifret,alterumfratridedifret. Ac veteres C 
quidem Hetrufcorum ciuitates Tarquinium Prifcum Regem Roma- 
norumadfocietatem,ealcgeadmiferunt, neiusvitseautnecishaberet, 
aut tributa imperaret, aut prjcfidia ciuitatibus imponeret, aut leges mu- 
taret, fed vt ciuitatum principatuspenes RegemRomanum effet^fic 
enim Florus fcribit. Erat autem popularis omnium ciuitatum ftatus, 
Fuit igitur Tarquinius in ciuitatum comitiisprimus,quimultitudinem 
regeret, no aliter quam in Imperjo GcrmanDrum,aut in Republica Ve- 
netorum, aut GenucnJfium Imperatoresacduces, qui Principesredlifli- 
me appellari poifunt , vt olim eodem fenfu apud Athenienfes, fummus 
magiftratus,4:t'^f wivv/xoi dicebatur: erattamen Refpublica maximc om- 
niumpopulads. Siduo magiftratus, vtRoma:,treive,vtinplerifque Dj 
Heluetiorum ciuitatibus,aut quattuor eadem poteftate, vtapud Gene- 
uates,principatus dici non poteft,quia nemo primus eft . At in Republi- 
ca Romanorum , Auguftus caliido commento Imperatorem fe^,id eft 
exercitusducemmaximum^, acTribunumplcbisadruedapopuhcom- 
moda, cui tame libertatem eripuerat, &; in annos decem Reipublic? cu- 
rationem aSenatu penecoad:us,vti videbatur,principatum fpecie acft- 
mulationc conftituerat , cum legiones quadragintain prouinciis omni- 
bus collocauifret,& ad corporis cuftodiam trcs adhibuiffet, arces etiam, 
acfortifTimaqua^quepropugnaculaprxfidiiscofirmaftetjregiamtamen 
potcftatemfinefceptro,finediademate, finecoronainuaferat: pofteri 
vero crudeliftimam tyrannidem,alius aho plus,paucis exceptis exercue- 
runt : nam Tiberius initio Cofulibus afTurgebatac decedebat via, inquit 

Tran- 



7 T.icir. princi 
pio.lib.i» 



D E R E P V B L I C A. 187 

Tranc[uiIIiis,poftrem6 foEdifTima feruitute Rempublica opprelTit. Hic 
autem dercipfa,nonquid fimulationefiat,exqujrendumnobiseft:nam 
<]ui plus in Republicapoteft, eundemfummum Imperiumhaberefta- 
tuunt: deiureliqueritur,nonquidfiat,fedquidfieridebcatintuedum. 
Eft igitur principatus nihil aliud quam Ariftocratia vel Democratia,cui 
vnusdcmultisdignitateprceell! niaieftas vero penes eft populum vel 
optimates. 

T>e)fn'm dommam C a p v t. i i, 

|]^^^^T| Onarchiam Reipublicx genus eife diximus, in qua penes TriarMa, o- 



:; vnum fumma totius Reipublica: poteftas eft. Vnum cum di- ligarchia.itK- 
I^^J 5 cimus, ipfomonarchia:verbo fatisfisnificatur : namfiduos T^''^' ^"' 
^i)^;,\^. plurelveadiungamus,nemo eorum lummum Imperium ha- re coprebenfi, 
bet : quia fummus dicitur qui nuIUus imperio tcnetur , & cieteros ciues, 

tumvniucrfoSjtiiiinguIoscoercerepoteft.Atlmperiumduorueiufmo- 
di eft, vt neuter alterius imperio tencatur, [\ eiufdem Impcrij focij funt: 
quamobrem li duobusRegibus ciuitatis eiufdem Imperium fummum 
detur,neuter Rcx eft,neuter finealterius confenfione Imperare poteft: 
led vtriufque fumma poteftas cft, qucc Duumuiratus , feu Duarchia 
Arillocratia: forma dici poftit, tandiu duratura, quoad vterquecom- 
munilide &:confen{uadciuiumtutelam confpirabic : vt Romulus ac 

C Tatius,aIterRomanorum,aIterSabinorumRex,poft aliquot prxlia, 
percuftistoederibusfocietatemcoierunt, ealege, vt populusvterquein 
eadem moeniacoalefccret , & Quiritumappellationeab vtroqueRegc 
Imperiocommunigubernarcntur. At Romulusqui antea fi'atris par- 
ricidio Imperij focietatem a fe depulerat,peregrinum hominem diu fer- 
re non potuit, ied occidi mandauit , aut certe iiccarium dcprchefum ex- 
cufauit. Lone^opoft temporeRomanum Imperium ab vnius adduo- 
rumdominatum conuerticoepit, cum AntoninusPiusM.AurcIium,& 
./£lium Verum,Imperatoresciufdem Imperij fociosreIiquit:fedyElius 
breui,necfine venenifufpicione interiit. Eft enimacfemperfuitdifhci- 
limumfumma Imperiaduorum tuer-i: & quodLucanusfcribit,NuIla 

D fides regni fociis,omnifque poteftas,Impatiens confortis erit:de Puum- 
liratu potiftimum interpretandum eft : quia trium pluriiWve poteftas 
ftabilis eflepoteft acfirma: duorumnonitem: cumpernaturam vnum 
vnita^jtumcontrariumlit^pluraeflenon pofllint:tertium enim quaft 
mediumquidextremacopulat. Itaque ImperatoresRomanoriiquum 
iifdem temporibus ad eadem fceptracapeflcnda veniret, ne mutuo im- 
perij concurfu amicitiam ac fidem vioIarent,diuifum Imperium habue- 
runt : alcer quidem Orientis, alter Occidentis regiones : ac tametfi leges 
exdem communi vtriufque voluntate in vtroque Imperio interdum 
peruuIgaretur,retamen,diuifaimperiafuere.Lacedarmoniorum Rem- 
pubiicamRexvnusfacilemoderabatunatcumAriftodemusProciilum 
&:EuryfthenemIiberosfimuI rejinare vcllet,tuncobortacontentio eft^ 
acdiflidendbus vtrifque,Lycurgusfacilimcpoteftatem eripuit,6^ con- 



188 L I B E R S E C V N D Y S 

uerfo ftatu ad populum fummam rerum detulit.ldem antea Amphareo 

8 Paufjnusiib. & Lcucippo Mefleniorum* Rcgibuscontigerat. Sed Argiui necadcm 
^' tempeftate iadarentur , cum Atreus & Thyeftes patris imperium fimul 

creuifrent,populusprudentioremvniuerfoimperiopra:fecir,vel,vtLu- 

9 Lucun.iniib. cianus? prodidit, dodiorem. QyiveroaMeronco&CaroloMagno 
deAftroiog. {|-ji.pem duxcrunt,cLimpluresliberi eandemhxreditatem ccrncrct,prO' 

uincias & Imperia intcr fe diuiferunt.Nam Clodonei liberi ex vnius pa- 
tris reo"no quattuor, a:quata poteftate, fecerunt : ac Ludouici Pij tres li- 
beri totidem regnainter fe partiti funtmec plures fimul impcrium indi- 
uifum diu tcnuifle legimus, proptcr indiuiduam maieftatis naturam,& 
plenam periculorum Imperij focietatem:in quanullus fummum Impe- B 
rium habet : nifi Princeps aliquis peregrinus fibi defpodeat Reginam a- 
pud eos populos qui foeminarum Imperia ferre didicerunt : tunc viri & 
vxoris imagines,nomina,ftemmata fmiul copulantur,quafi ad vtrofque 
Imperiimaieftaspertineret, vticontigit,cum Ferdinadus Ifabellam Ca- 
ftiliam, A ntonius Burbonius loannam Nauarrar reginam: Philippus Hi- 
fpanusMariam Henrici Regis Anglorum filiam,penes quam Angli ma- 
leftatemin folidumefle voluerunt,acper feipfim fine mariti confenfu 
imperare: cctera in fpeciem marito tributa, vt de Ferdinando Rege Ara- 
gonum &Ifabella exceptum erat, tametfi edidta vtriufque nomen ac 

10 YodRoy. chirographum ^ mx feferrent. QuoarEumentonulIumeflicaciusetat 

aduerfusManicha:os,qui dupliccs a:qua poteitateDeos,crrorisopinio- C 
nefibiiinxerant,alterum quidembonorum,altcrum malorum princi- 
pem:quod quidem fi verum eifet perpetuis bellis ac diflidiis pulcherri- 
mum vniuerfltatisconcentum, &concordiamperturbarent, quoadal- 
teri vid:oria cederet , propter difcrepantem ac plane contrariam bono- 
rum ac malorum vim & naturam. Quod fi vna ciuitas , ne fratres qui- 
demfummilmperij collegas,vtminimumdiflidcant,ferrepoteft,qu6- 
nam modo mundus hic duos Imperatores voluntate ac tota fui natura 
diffidentes fcrat? tres aliquanto facilius impcrarent, proptcr eam,quam 
priusdiximusjiationem . Ciim enimCn. Pompeius &C. CcefarMar- 
€Lim Craffum ad amicitiam focictatcmque Impcrij fibi adiunxiffent, 
tantaconcordiafcipfosacRomanorumimperiumtucbatur,vt vulgus D 
illos Tricipitium appellarct. Poftca vero quam Craffus ca:fus eft in Cal- 
daja,eodemmomento PompeiusaCa^fare diflidere,ac Refpublicafr- 
uifTimisbellorum ciuilium tempeftatibus ac procclhs tandiu iad^ri vifa 
eft,quoad vnus omnia moderaretur. Eadem pene,interfedo Ca:fare,in 
triumuiratu contigerunr, cum Auguftus,Antonius,acLepidusImperij 
Romanicorpus vnunlintriamembradiuififTeht,cum Lcpidusad Im- 
periumomninoineptus Augufto fafcesfummififfetjtamctfiAntonius 
Auguftifororemfibi defpondiffetjac Imperium ex xquointer fe diui- 
fiflent,regionibiifqueafefedifiun6tifrimiviuercnt,nontamendiucon- 
quieiicrLmt, quinaltcralteriusdominatuacpotentia quateretLir. Inde 
confecutacftftabilislmperij falus vnius Imperio confirmata. Illudigi- 
tur.Hxum teneamus nec monarchiam dici, vbi pcnes du-os Imperij ma- 

ieftas 



.DE REPVBLICA. \^^ 

ieilas cf},ncc eo ll:atLi,(i diflldentlmperium confiftcre poflc. Porro mo- 
jnarcliia omnis in trcs quodammodo formas tributa erf : aut enim is qui 
Imperium haber,rcrum omnium dommus cft,aut Rex,auttyranus: ncc 
proptcrca monarchi.r lcatus ahus atque ahus dicitur: fcd id ab impcran- 
divarietatemanat. Ihudenim admonendifumus, Reipublica: fliatum 
ab imperandi ratione diftare plurimum : quod antea , ncmo , quantum 
intehigerc potuimus.animaduertit. Nam Reipubhca: ftatus Re^rahs ef- 
fc poteft, gubernatio tamen popularis futura eft, fi Rex omnia Imperia, 
facerdotia,curationes,pa:nasitemacprccmiaomnibus cx cequo diftri- 
buat: fi vero Princeps Impcria,honores,magiftratuspatriciis,veldiuiti- 

B bus, vclfortibus, velftudiohstantiim impcrtiat, rcgia poteftaserit , & 
quidem Iimplex ac pura, fed Ariftocraticarationc temperata. Itaquo- 
queoptimates pauci Rempubhcam populari modo regerc poflimt, (i 
ciues omnes, omnium magiftratuum participesfecerint: aut Ariftocra- 
tice,fipaucisquibufdam,quiaut virtute,autcenfuaut nobilitatecxtcris 
prxftent : qux diucriitas eos in errorem impulit qui Refpublicas plures 
tribus,errorisopinione libi finxerunt. Eft isiitur monarchiareealisjn 
quafubditihbertateacdominio, rerum fruetes flnprincipisle(;ibusob- 
lequuntur:pcrinde vtPrinccps ipfediuinisac naturx Imperiis,obtem- 
perandum ludicat. Dominatus vero dicitur , cum Princcps vnus,hbcr- 
tatisacfortunarum omnium dominus, iurc bellita^luSjautfcederejfub- 

C ditos,qua(ipater£nmilias,feruosmoderatur. TyrannisdeniquefiPrin- 
cepsimperiosefprctis gentium acnatura:legibus,lubditorumbonisac 
libertateadhbidinemabutatur . Eademdiftindioad Ariftocraiiam & 
Democratiamadhiberipoteft:namtyrannis quoqueomniummaxima 
aMarcoTuIho appellatur, furentis ac turbuIentiKpIebis impotentia. 
Priusis^iturcftde vniusdominatu, tum de cartcris diflTcrendum : nm\ Prima monar. 
principio rcrum omnium , quo focictas hominum coalefcere coepit, ac '^^''^f"^^'^'»»'' 
Reipub. rorma quardam conltitui , vnius imperio ac dominatu omnia 
tencbantur. Fallitenim AriftoteIes,quiaureumilIudgenushominum 
fabulis poctarum quam re ipfailluftrius, Reges Heroas fuftragio creafle 
prodidit:cum omnjbuspcrfuafumlitacpcrlpicuum monarchiamom- 

D nium primam in i^flyria hiifle conftitutam Nimerodo Principe,quem 
^acro! Iitera: potcntiflimum venatoremappellant , loquendi genus He- 
bra:is fimihare, quo verbo latronem lignificari volunt. Veteres enim, 
Plato. jnquam , Ariftoteles , Xenophon latrocinium inter genera vena- 
tionumpofuerunt, Wtalibinotauimus. Nam anteNimerodia:tatem, ' ad oppianu;ii 

r . ■ 1 ■ 1 • ■ 1-1 inlibrisdeven.i- 

a:qua eratomnium hbertas: primus hic dominatumarripuit, & libcros tione. 
homines feruire cocgit : qui propterea diclus eft Nimcrodus , id eft do- 
minusmetuendus. Eodempenemomcntoferuitiavbiquecoftitutavi- 
demus,adhuc viuo ac fpirante Semo Nocmi filio. Et quidem lacrs lite- 
XX , quoties Aflyrioru m ac Perfarum Reges meminerunt , dominos ap- 
pellant : fubditos vero Principis feruos. Ncc Hebr^Eorum tantum , fed 
ctiamGra:corumfcriptores, ineafententiafuerunt:&quidemhifefeli- 
bcros , Afiaticos vcro ac vEgyptios feruih contumelia notant . Itaque 



1 



ipo L I B E R S E C V N D V S 

Reo-es Perfarum cum bellum indicerent, terram & aquam fibi dari pof- 

cebant, quo ar^umento, fe rerum omnium qua: terra marique tenean- 

ip. cyri px- tur dominos efle fignificarent , vt Plutarchus fcribit. At etiam * Xeno- 

phon laudabile puiat Medorum inftitutum , apud quos Princeps vnus 

rerum omnium dominus efTet . Inde adoratio , qua non modo fubditi, 

fed etiam peregrini &c exterarum gentium legati aduerfus Reges Perfi- 

rumvtebantur,vteiusdominatu omniatenerifignificarent.Cumenim 

Thcmiftocles cuius famailluftris , & clara femper anteafuerat, Regem 

i Dioiib.s7-& Pcrfirum^Gra^comoreconuenire^ vellet, Artabanus prsfcd:us,priEto- 

?runo.'"' "" ^' rio illum ab aditu depulit -^ , nec rogationem vllam ferre paftus eft , nifi 

Themiftock/" pnus adorato Rege:deinde pra^torio egreftLim,humaniter aIIocutus,fa- B 

dumhisverbisexcofauit, laudabile eftThemiftocle, fuum cuiufque 

gentis inftitutum:vos Graeci hbertatem,& Imperij .-equationem ample- 

xariconfueuiftis: nos vero nihil tam naturx confentaneumefleduci- 

mus,nihiltamdecorumquam Regisnoftri maieftatem ,vt Deioptimi 

maximi veram in terris imaginem adorare , ac reuereri : quibus confen- 

tanea funt qua: Liuius fcribit,Barbaris,inquit,pro legibus, femper domi- 

norum imperia fuerunt. Atcertenondebetvniusdominatustyranni- 

dis appellatione fcrdari: Neque enim iniquum eft,vt qui hoftes iufto ac 

legitimo bello fregerit ac domuerit perfonarum ac rerum dominus fit: 

dum fubditis,non ahter quara bonus paterfamihaSjferuis vtatur, vt qui- 

demgentiumfereomnium moribus ac inftitutis receptum videmus: C 

qui vero iniufto bcllo frados imperio fubiecerit,ifque bonis ac perfonis 

fcruilem in modum & adlibidinem abutitur,tyranHus eft. At nc Adria- 

nus quidem Auguftus, feruum hiftrionem vel aurigam petente populo 

Romano^,hbertatem quam in theatro dominus dediflTet adipifci,fed ar- 

bitrio domini priuatim ftatuedum rehquit : Idem etiam antea Tiberius 

ac deinceps Aurehus Adriani fihus vetuifte dicuntur : cum hbertas iufta 

non videretur quam popuJi vis ac plaufus extorfiftet. Ac ramctfi pauci 

admodumPrincipeslint,quorumdominatuciues ac ciuium bona te- 

neantur,etiam{i tyrannos permultos videamus, funttamen &inAfia 

& in AfTricanonnulh: in Europa vero quitantum fibi tribuant,pra:ter 

TurcarumacMofchouitarumPrincipes, fcionemiit^m:ccrtc quidem D 

6 sigifmuiiJus Mofchouita: fc regis Chlopas,id eft feruos appelIant**:nosV'orrupte fclaj; 

uos dicimus.Turcarum vero Princeps Sultanum f^id eft dominum ap- 

pellat:nontampropter latifundia,cumRexHifpanorumgentesimma- 

nitatebarbaras ,multitudineinnumerabiles ,locis infinitafuoimperio 

regat: quodquidemimperiumiifdem rcgionibus,quibus Solis curfus 

definitum eft,& quidcm Imperio Turcarum decuplo maius:fed domi- 

nus Turcarum appellatur, quod perfonarum ac fortunafum omnium 

fefe dominum ferat,quos tamen multo humanius acliberiys,quam bo- 

nus paterfimilias feruos moderatur:nam cos quos noftrifclauosfeu fer- 

uosPrincipis appellamus,Turca; Zamoglomosidcft tributifilios, ipfe. 

Princepsnonaliter quam filios educariac erudiri,eifqueiuranobilita- 

tiSjqUvT ab aliis ftudiofe ambiunturjimparriri foler. Timariotaru autem 

ordo 



5 1. adbeftiasde 
posnis. 



D E R E P V B L I C A. i^, 

ordo et]iiell:ris,oinnia prcdia fiduci^- nomine Principi acccpta fcrt: ac dc 
cimoquoc|Lieannolocationcspr.i;diorrircnoLiarec6('ucuit:ncclibcros 
prardiorrijledpecuniarutantLimacEunilixhxrcdeshabcnt^niri Princi- 
pisbcncficiopatcrnorumpra;diorumac vckitibonorum,poflelIloncm 
accipiant.Reliqui Principes Europa; qui fc rerum ac pcrfonarum domi- 
nos appellant,nulli funt. At Auguftus Imperator, cuius imperium lon- 
gelatequcpatebat,&:cui Regesfpontcminiftrabat,dominiappellatio- 
nemfemperrepudiauit^. Nequeenimea,quxdicimus,iurafeudorum, ? xunquii. ;n 
autvllaomninoprcEdia,hducixnominetenebantur: nccvtilisautdirc- ^*""»"^"" 
6li domini verba exaudita fuerant, at ne in codicis quidcm, vcl authcn- 

B ticis lcgibus , vel pandedarum libris vfquam lcguntur. Ac tametfi nulli 
funtinEuropaPrincipcs,qui direclii dominij lure omnia prscdia ad fe 
pertinere non putent, non propterea tamen dominus quifquam iurc di- 
ci poteft,cum vniufcuiufque rei proprietas ad fmgulos pertineat, tamet- 
/i Princepsad fpeciem & pompamdiredumdominium fibi vindicet: 
quamquampleraque prcdia,quxallodiadicuntur,nePrincipisquidim 
bencficio ^ poffidcntur. Hunni primum ab extremis ScyihuT oris,cum 4 eonruetuio 
Europam penc totam ferro acflamma vallarcnt, Lanc^obardos &: Ale- 
manos Germanorum gentes,acFrancos Gallorum vctcrescolonos,ad 
dominatum rerum omnium occupandum (ic alTuefecerunt, vtnemo 
terr^ glebam , niii eorum bcneficio pollidcrct. Romani quidem bello 

C captiuosautvcndere,autieruirecogebant,nifi libertatempretio redi- 
merent,vtca:terifere populi:expugnatasautem vrbes,acpopuiosdeui- 
(ftosagriparte feptima^ mul(flabant:quamcoloniisciuium Romanc- s Piutar.it^Ro. 
rii afilgnabant. AtPrincipes &populi,humanifatisartibusacdifciplinis "" 
exculti & eruditi, dominaium, qualem in llios Reges Pcrfarum & Aliar 
exercuerunt,vel mctu defcd:ionis,vel potcntia difiili, fua deieruerut. Et 
cumanteaReges AHyriorum vcrberibusfummos magiilratusac Prin- 
cipes veftibusnudatosferuilcmin modum ca:dcre cofucuillent: primus 
Artaxerxes nudariquidem^fcdeorum veftimcnta,^non corpora ccedi: " riut.irch. in 
& quorum capilli contumeUole diuelli confueuerat,eorum pilcOs con- ^°^" '^' 
uclli iuftit . Aluarciius tamen, qui yEthiopica defcripfit,cancellarios ac Neaus ^. 
prouinciarum prarftdes nudatos ac proitratos humi, vcrberibus lacerari „^,^^1,1,.^^. 
coram Princip% fc vidiirc prodidit , eofquc maximo in prctio & honore 
haberi , quos princeps ita concidi iuberet. Ex his autem qux Aluaref lus 
fcribit,facile colligitur qui dominatum habeat,in Aftrica aut Principem 
^thiopum,aut elle ncmincm.Europx vero populi, quorum bellica vis 
maior cft quam Ahaticoru, & Auftralium, vix ac ne vix quide domina- 
tum Principumferrcpotucrunt:necantcHijnorum incurfionesin Eu- 
ropam,Principumdominatum pertulerunt. Primus OduaccrRcxHe- 
rulorum , qui lifdem fere teporibus Italiam, quibus Attila, Gcrmaniam 
inuafit, fubadaItalia,pofreftoresagritertiapartemulclauit:liberosho- 
mincs illefo libertatis flatu, ac reliqua parte bonorum, fine vllis fiducire 
pa6lis,autdired;idominijfpecie,{ecurosefrepermifit.Ca:tcriveroab A- 
quilone populi,cum Hunnoru mores ac dominadi illecebras didicifTent, 



j^i L 1 B E R S E C V N t) V S 

Allemani, inquam,Langobardi,Saxones,BurgLindi,GoiluOftrogothi, 
Anc^li , & reliqua Scytharum coiluuies , fe rerum omnium tiomirios fe- 
rentes , fertiliirima quarque pra.'dia fibi referuarunt , ca:tera fiduciiE no- 
mine vetcribus colonis fruenda rehquerunf.exigui vecligaUs lege di6Va 
fi pofleflorem mutarent. Ilia efl imago, ilkid argumcntum antiqui do- 
I cip.i.iib.i. mmatus ^ . Nam mihtix ex cafu , (qua: veriflima funt Icuda) mihtibus, 
cudor. quandiu viuerent , fuere permifTa : deinde a parentibus in hberos conti- 

Ruata , prxter eos honores qui Ducibus, Comitibus, Marchionibus ha- 
berifoiebant,necpra:diaafficiebant: quo more,etiamnumvtuntur An- 
gli & Scoti, apud quos, ducum hberis, agros & pr^rdia poffidere hcet,fi- 
ne vJla ducis prsrogatiua . Cum enim feuda feu benelicia prxdiatoria, B 
mihtibus quandiu viuerent, tribucrentur,obtinuerunt:vt eorum hberis 
teftamento &abintefl;atorehnquerentur:fimarcsnuniefrentadfoEmi- 
nas iure tranfmitti placuit,pra:ter quam in Germania,vbi focminx apof- 
feflionefeudalium prxdiorum arcentur:quo argumento potifTimum 
vfus eft Federichus Comes Vallimontis,aduerfusRenatum SicilixRe- 
gem inconcilio Conftantienfi, cumLotharingorum Duce confobrino 
mortuo, pofTeflionem ab Impcratore Sigifmudo fibi dari pofceret,quia 
Imperialefeudum effet^cuiusIfabeHaRcgis Sicihx vxor,tametfiDucis 
Lotharinc^orum filia,minime capax effe dicebatur. Quamquam Rex Si- 
ciha:aliis fefe rationibustueripoterat: cumenimdelegibus feudorum'" 
X ludicatum in quxritur.feruicntis uou domiuantis prxdij morcs ac lec;es intucri opoi'- C 

curiaParif.Mo- i ' •rTl--r-ri ^ 

linxus iu tituio tet: conltatautem in vniuerfaLothoringia rocminasreudorum capaccs 
q.ioTss. cotra cfle. Ex quibus perfpicitur dominatus veftigia in Afia & in Aftrica con 
fti^u^^d"' farro?. ftitiffcj 5 rariffima in Europa reftarc. Tameth enim Guhelmus nothus,is 
ccdef.c. quipofteaAuguftuseftappellatus,vniuerfam Anghaarmisdomuifler, 

feq-, edi6lopublicovniuerf?pecunix,acpra:dioru,qua:quifqucpofllde- 
bat, dominum appcllari iuberet, nihilominus tamen, pra:tcr hoftium a- 
gros,quos fifco addixerat,proprietatem bonorum omnibus fiducix no- 
mine fruendam permifit. At Carolus v.Imperator, cum Perufinorum 
regioncslatillime patcntes fubegiffet^fuo vnius dominatu omnia tcneri 
voluit, exccptis feruis, qui cuminnumerabileseffenr, manumitti iuflit: 
prardia vero poflcfforibus precariofruendareliquiti.nec adhberoshx- D 
reditarioiuretranfmitti. Callidumacvetcratorium con^mentum,quo 
LagafcaIurifc6fulrusIm.perat?oris legatus,G6fuloPizarraca:terifq;dc- 
fedionis authoribusfradtis ac proftratis,vt incolas perpetua obligationis 
fidcin ofHcio contincret, eosabRege-Hifpaniarum poffeflionem bo'- 
iiorum,mortuis propinquis, petere coegit,nifipriusparentes ipfladhuc 
fpirantcs pro liberis id in futurum fibi concedi curarent: quod non fine 
magna vi pecuniarum,qux in a:rarium publicum inferuntur, impetrari 
poterat:dum interim poxentiores a rebus nouandis prohiberetur. Con- 
fimili de caufa vno capite legis Muhamcdicx cautum erat, ne quis om- 
ninodoniinatumafted;aret,neve vlhus prxdij dominum fefe diceret, 
proiter Calipham Muhamedi legatum Pontificem maximum, quem 
principiorcrumomnium dominum fuiflfe c6memorant,aquo Rcges 

Impe- 



r 



D E II E P V B L I C A. 1^,3 

impcriumhabercnt,cui Principes fceptra acccpta ferrent,&: quidem 

precario tantum,qLioadTurcarumacfuperiorisA(ix,iteinqueAlfricx 
Regesfuaimperiafibiaiferuerunt. Hictamcn dubitctaliquis,numty-. 
rannidis appellatione veniat ctiam rcrum ac perfonarum dominatus, 
quodnaturam ipfim &hominumfocietatem qua: vniufcuiufquchber- 
tatemacrerumdominiatuetur,oppugnet. Id quidem quodammodo 
cum natura,ciimque ipfa hominum confociatione pugnare videtur.Sed 
CLimeaiithominumleu vis,feu innatacupiditas, vt in otioactranquil- 
iitate diu viui non poilit , & identidem bella gerantur, magnam partem 
iniuftc lilata , nonne a:quum eft eos qui ahis inique belkmi inferant,vi- 

B ctos vel rerum fuarum damno , vel morte, vel feruitute, coerceri ? Hxc 
iufta3dominandilexeft,dumtamencrudelitateabftineatur,&quidem ^ ' r"'^'""'"*^' 
facris*legibuscomprobata. Itaquepateripfelfraelitarum,cum poflef- 4 D<:ut-"p.«'^. 
fionesacprardianepotibuslegaret , eademfuis ^armis acpotentiaqua:- ^ ceneCcap.vic 
fita fuifte teftatumrehquit. Id autemiuregentium certum cft,vbi iure 
agi poteft, ab armis abftinendum : quo iure etiam ciuitates ac Principes 
aliena iniufterapientes iudiciorumacpccnarum feucritate ablmpenali 
curia coercentur: ex quo efticitur,vt ciim nullus a:quitati,aut legibus lo- 
cusrelid:us{it,armorumvimad fuatuenda, vclrepetendaiuftiffimam 
efte:alioqui fi iurebelliacgcntium omnium quxlitadominiainiufta 
eiTedemus^acdominatum cumtyrannide,confuIarerum3cvcrborum 

C appellatione,mifceamus, illud etiam confitendumerit, nihilhoftrma 
pr^donenihil verum doininuma tyranno,nihil dcnique iuftum bcl- 
lum alatrocinio difterre:qucE cum ^abfurda lint,& illa.ex quibus ha:c ie- ^ ''' m'^*'^* 
quuntur,abfurda videri neceiTeeft. Itaquc videmus tyrannides mo- ^"^«'■•''S'""^* 
. mento collapfas , ac plerolque tyrannos breui ca:fos & cxtindlos, domi- 
natus vero Aflyriorum,Medorum, Perfarum, Parthorum fuilTe diutur- 
nos. Itemque>€,thiopumdominum, quiRegesquinquaginta,vt lo- 
nius,fcribit,velcerte totidem prouincias incredibili maieftateimncian- 
di coercere , ac cxteros Affncx Reges, exceptis Thunetanis, antiquitate 
fuperare. Atilliusprincipisfubditiferuosfe &elfe &:haberi gloriantur: 
cur autem imperia dominorum quamregum certiora magifque diu- 

D turna{intratioin|)romptueft,qu6d& dominatusauguftior eft,&fub- 
ditiomnia P5?incipiacceptaferunt,fequeobeamrem Principi obliga- 
tosputant,tum etiamquodfcruiconditionisfuxmemores metu ferui- 
li afficiuntur ac dciiciuntur. At hberi homines,fub regia poteftate,quo- 
tieslibertatemopcfqucfuas meminerunt,animos excelfosgerunt, nec 
fua(ibieripipaticnterferunt,& illatasa Principeiniurias quacunquera- 
tionepoftunt, vlcifcuntur. Atqucha:cde vniusdominatu:deincepsd& 
regiapoteftatc dicamus. 

De JirConarchU Ttegali. C a p v t. i i i. 

E X eft qui in fumma poteftate conftitutus, naturiclegibus 

non minus obfequentem (e pra:bet, quam iibi fubditos quo- 

^ rum libertatcm ac rerumdominia xque ac fuatuetur, forc 

"confidit. Subditorumlibcrtatemacrerum dominationem 




15^4 LIBERSECVNDVS 

adiecimus,vtRegisacdominidi(l:in6lionemcertam adhiberemus. Su- 

perius diximus dominatumiufte.quxn ^ac dominum eadem a:c|uitate 

luos,qua pater familias feruos moderari poffe ; qui tamen li feruos ma- 

numittat, ac peculmm libertorum proprium effe patiatur,ex domino Rt 

patronus : itidem reru amnium perfonarum dominus in regem euadir, 

{ifubditosiuftalibertateacrerumruarumdominiovtifruipatiatur. Ita- 

p niPanegyri- que Pliuius ^ iunior ad Traianum,Principis,inquit,redem obtines,ne fic 

^* dominolocus. Perfas vcrodifcrimenilludratisintellexifre perfpicuum 

? Hercdotus, cft, cum Cvrum, qui Medorum potentiam fregit, Regem appellarent^, 

Cambyfem dominum, Darium vero mercatorem : quia Cyrus maior^ 

fumma charitate fuos amplexaretur : fihus Imperandi feueritate formi- B 

dabihs effet : tertius tributa ac vedigaha prius maudita a fubditis extor- 

I Piutar.iiiAie- queret.Ob cam re Alcxadcr maguus ab Ariftoteleadmonitus^elTcdici- 

tur,vtGrxcosquidempaternapietate,bacbarosvero dominandi maie- 

ftate in officio contineret:quod prxceptum repudiauit Alexander:Gr^- 

cofque fola virtute non origine:barbaros vitiis & ignauia ccferi : orbem 

vero terrarum inftar efte voluit vnius ciuitatis, cuius arcem ipfe in fuis ca 

ftris pofitam teneret. Subditos Regi obfequentes eife oportere diximtis, 

vt in eo fohda iura maieftatis inefle iudicareiur : eundem tamen naturx 

legibus obligari:id eft fubditos naturali arquitate regcre, cuius fplendor 

Solisipjfius luce clarior eft. Eft igitur regia: maieftatis prarcipuum argu- 

mcntum,fi quamfubditosfuisimpcnis ac iuflis obedientes efte cupit, C 

tam ipfe natura: legibus fe pr^beatobfequentem. Id autem confequi 

«on admodum difticile eft boni principis officia intuentem: ll pura reli- 

gione D cum, pietatepatriam , charitate propinquos, benignitate egen- 

tes, icquitate (ingulos, iuftitiavniuerfoscompledlatur. Itemqueftpru- 

dcntia&altitudineanimiinconfiliis: fortitudine & alacritateinrebus 

gerendis:modeftiainpro{peris,c6ftantia inaduerfis vtatur ifidenique 

erga fcederatos amicum fe, aduerfus hoftes formidolofum , erga bonos 

' amabilem , in fceleratos ternbilem , in vtrofque admirabilem,in focios 

lidum,aduerfus humilesfacilem,in arrogantes excelium fefe prjebeat. 

Rcgia poteftate fic conftituta,vt fubdiii quidem principis legibus, prin- 

ceps autem legi naturar pareat,lex vtrinque domina^veLvt Pindarus ait, D 

regina vtrifque imperans, fubditos inter fe, & cum princi[;e,iildem vin^ 

cuiis copulabit : ex eoque fuauiflimus conccntus exiftet, qui voluptate 

acf^licitateincredibilivtrofquebeare polfit. Ha:cilla eftregalisynius, 

lcgitimaquc monarchia, quam quarrimus, fiue regnum fucceflione , vt 

fere femper, deferatur : fiue lege,vt noftrum,{iue populifuffragiis,vt ea 

qux-ad Aquilonem pofita funt, fjuelargitione, vt illud Numidi^,vbi 

Auguftus lubam regnare iuflit : fiue ceflione, vt regnum Neapolis ac Si- 

cilix femelatqueiterumadCarolum &Ludouicum Francorum prin- , 

cipes : fiue teftamento , vt antea fxpe Affric^, nec ita pridem Anglix,re- 

gnum Henrici viii. voluntatead Eduardum vi. cui Maria foror huic 

Elizabetha fubftituta:fiue fraude partum,qualia fuerunt Hieronis,& Pi- 

nftratiregna,fiueforte,vt regnumlfraehtarum ad Saulem: fiue equi 

hinni- 



D E R E P V B L I C A. i^^ 

jiinnitii,vtPetriru ad* Darinm Hiftafpin: rinearmisac viqucefitum,vt ;^ pjutarc.iniib. 
legnum Seruij: Nequeenim,inc]uitLiuius',pra;tcrvimquicc|uamad v,'ndi^fb!ff.""°" 
ius regni habcbat:fiue ob nobilitatem, ac generis fplendorem,vt J^2,y- ' *''''' 
pti c^ prdjtorianis militibus , ad Campfoncm Cilicia: Regem dcJatam ac- 
cepimus : fiueob iuftitiamac pietatatem ,vt RomanorumadNumaii"i: 
ilue ob (enium,vt ArabixacTaprobancsrcj^naad'* vetuftifTimum que- '^ Diodorussi- 
quc,luieoDcorponsrobur,vtmiperium Romanorumad Maximinum 
duccln militumtanta corporis firmitateacroboretantaqucamplitudi- 
ne,vtgygantum(emineprocreatus viderctur: fine ob fdrmar pra:ftan- 
tiam»vtidemimperiuinadHcliogabalumpcruenit:(iueoblongitudi- 

B nem ac proceritatem ^thiopum regna ad longiflimum quenque defc- 
rebantur:(iue ad bibaciftimum, vt quodam Scytharum impcria, quem-,' 
admodum 5 Ariftotcles fcribit qui Reo;em deliniit * cum , qui fuliracio' ^ '" '"'^''f- 
creatusex ipliuspopuii voluntate imperat: cundem tamenherityran- 
num,fivelminimumapopuli voluntatedifcelTcrit.Qua: defcriptionon 
folum iiratione defcritur, vcrum etiam pernitiofa eft:nam ius illud ma- 
icftatisquodregismaximepropriume(fedemonftrauimus,concidat o- 
porter, (iquidcm inuitisacnolctibus fubditisimperarinihilabipfo Re- 
ge poflit , qui ctia leges a populo accipere cogcretur : deniqi omnia po- 
pulo licerent: iuftiflimi autcm ac optimi quiqueReges,pro tyrannis ha- 
bcrentur:nec vero Rcxalius cflet, quam magiftratus,cui arbirrio popu- 

C liprecario potcftas , & darctur, & eriperetur . Qu^a: tamab(urda, videri 
nccefle eft,quam quod ab codem philofopho proditum eft,barbaras cf- 
fe <Tentes,qua: Reges a ftirpe quarrant, ciim tamcn fuiipfius Rex ac difci- 
pulus Alcxanderiiiao-nuscLun itiaionbus ac proaiiis Macedonia: rc2;i'- '^"['t^' 
bus ab ipfo 7 Hercule , genus duxilfct : barbari Lacedcemoliij, qui ab ca- 7 Piuur.in ai^ 
dem Heraclidarum ftirpe , Reges mille circiter annos pertulerunt : bar-^ 
bari quoquc Afiatici,Pcrfaz,^gypti in quibus non modd fuit,fed ctianr 
a quibus humanitas, artes,Ieges, difciplin^adomnespopulosdimana- 
runt^: poftrcmo vnus AriftoteIcs,cum paticiihmis quibufdam Grarcu- s cicero aj cl 
Iis,a bat barie procul abcflent. Nihil autem pernicioflus cogitari potcft, ThcoToretus e- 
quamfufli-agiopopuli creationemregum permitteTe,vtfuo locodiftc- f,','hwd?GrS- 

Dri^^tur. Quamquan%Ariftotelesineoipfoquoquelabitur,quodre2um "^." /^'^'^'onc. 

••^ — 1 I^, \L. ^ 1 O lolephus coiura 

ffeneraquattu<lrconH:ituit:&:quaftuorpo(itis,quinduetamen9cnume- Arpionem. 

f r. • ■ 1- 1 o I • • • . . * pl.b.j.deRepa- 

rat. Primum gcnus eorum , quipopuli voluntate & arbrtno impcranr, i,i,ca.- 
vtquosHeroicistemporibus,cofdemimpera"tores,iudices,acponti(ices 
fuilfe putat: Sccudum genus, barbarorumefle,cum fcilicet Reges a ftir- 
pe ducuntur: Tcriiurn,eorunlquifuflragiocreantur:quartum Lacedx- 
moniorum proprium, quosbelliduces perpetuos fuiflfe tradit:poftre- 
mumgenuseileorumquidominatum adipifcuntur,acfubditos,qua(i 
patrcsfamihas feruos habcnt.Qupd ad primumgenus attinet,regesqui- 
dem,iudiccs, imperatores,ac pontifices fuilfe, nullrtamen exarbitrio ac? 
populi voluntatcimpcra(re,autimperium a populo accepifle compe- 
riuntur, antePittacumacTimondam:fed principio genus hominum 
immaniferitate barbarum,&: crudelefui(rePlutarehus'rcribit,qninihiI » Theofco. 

r » 



1^6 LIBERSECVNDVS 

prius aut pr2eclariusducerent,quam hominesabhominibus violari,ca:- 
di, opprimi, & in feruitutem abduci : quod certe facris literis confenta- 
neumeffc,quibus perfpicuum fit Nimerodem primumtyrannide ca:- 
teros oppreirifre,feruitiisomniacompleuifIe,acpofterisimperiumfuc- 
cefroriaiegereliquiife: ccrtequidem&Thucididesipfcveriflimusfcri- ' 
ptor,& antiquorum hifloria: fummaregna fucceffione delata fuilfe, 
& AlTyrioruminquam, Medorum,Tyriorum,Perfarum,7€gy ptiorum, 
Hebrxorum, Laceda:moniorum,Macedonum,Epirotarum,Sicyonio- 
rum,Celtarum,Athenienfiumdeclarant:at cum regiaproles a ftirpe 
populos defereret , partem reges fuffragio fibi creaflc, partem optimati- 
bus impcrium dedilTe : partem in populari flatu acquieuiflc , pra;ter eos B 
quorum libertas, vi & armis potetiorum opprefla fuiflet: vt Herodotus, 
Iofephus,Berofus,Manetho, Ephorus,Theopompus,Xenophon &an- 
tiquiflimiquique fcriptoresprodiderunt: ex quibus facile intelligitur 
Arifl:otelem,iniisquxderegibusfcrip{it,decipi&errare. Quod item 
Spartiatarum duces regum appellatione ampledbitur, id quidem abfur- 
de , cum quiiura maieftatis non habeat, Regem cfTe non pofTe fuperius 
didtura fit: Reges autem Lacediemoniorum poil ipfius Reipublic;^ con 
uerfionem nonalios , quam fenatores fuifle, ac magiftratuum imperia 
pertulifI'edocuimus,atneimperatoriamquidemillispotefi:ateminper- 
petuum tributam fuifTe, vt putat Ariftoteles, qui perpetuos belh duccs 
appellat, cum aliis quoque ciuibus communicaretur: vt Ly Candro,Leo- C 
nidar,Callicratide,Gilippo, quos Laceda:monij Regibus ipfis premente 
bello, prartulerunt: at ne Agefilaus quidem Rex imperatoriam potefta- 

i in Agecuo. tcm iniuiTusacccpit , vt ^" Plutarchustradit. Et vtperpetuifuerintimpe- 
ratores, nihil tamen imperatoria poteftas cum regia maieftate commu- 
ne habet , cum priuatis ac magiftratibus tribuatur: maieftatem vero nec 
in priuatos, nec in magiftratibus conuenire , nec diffolubilem effe antea 
demonftrauimus. Latini quoque fuos imperatores , & quidem perpe- 
tuos habaerunt,& Acha:iannuos,de quibustamenpoenasfumerecon- 
fueuerant. Damoci-itumenim imperatorem quingentis talentis mul- 

j Paufamas. (^atut 5 : pcrindc ac Epliorifuos Rcgcs exilio,carcere,muIdafxpecoer- 

cebant, interdum etiam morte. Hosigitur exalbo,*;egum eximcrene- D 
ceffe eft, & eos qui dominatum arripuerunt, quos ab regobus non gene- 
re quidem , fed forma differre docuimus. Tertium vero i»enus,eoruAi 
quosfuftragio crcari,autfucG€(lbrioiureficrifcnbit, nullo difcrimine 
abaliisregibus fccernidcbuerunt:alioqui & fextum genus conldtuerc 
oportuiffetjeorumquiforteducuntur, &feptimum,eorumqui tefta- 
mento : tum eos qui vi, qui fraude, quiquc aliis artibus, ac modis,innu- 
merabiljbus rcgnum adipifcuntur.Monarchasautem diftinguere opor- 
tet , noi) imperij confequendi , fed ipfa impcrandi ratione, quam tribus 
omnino generibus contineridiximus,dominatu,rcgQO,actyrannide. 
. QiL^^^^utemAriftotcIesregum appellatione comple(5l:itur ctiam eos> 

qu.iReipublica: Gonftituendx auteonformanda: caufa adbreue tempus 
creari folent, a regia poteftateplaneajienumeft: cumnihil aliud fmt 

quani 



DE REPVBLICA. ij^ 

qLiamcuratores,qualcsfuereDid:atores in Republica Rbmanorum, 
cjuos Dionyfius Halycarnad-vusfcribitimperio, ac officip fimiles fuifle 
iis, quos Thcfnrli, Archos,Laceda:monij Cofmos, MityJeria:i yEfymne- 
tas vocant: cadem poteflateBalia Florentinorumliericofueuerat.idcfl 
Odouiri,autfummum DecemuiriReipublicarconftituendxjVt qux 
dccurfu tcmporum deprauatafuerant,tum in legibus,tuminmoribus, 
tum iri magiftratibus creandis conformarentur: Republica vcrb confli- 
tuta,imperioabdicabant qui eadem rationcRcgcs appcllarcntur:quod 
abfurdum fit,cumrcgia maicftas^ncc in magilf:ratum,necin curatorcm 
RcipubliciE ponucniat. Qiiamobrem quod'* Carfar fcribit Hcdnos ma- 4 in commeii- 

Bgiftratum in fingulos annos regali poteftate creauiflejfatisintclligitur 
quimagillratus cfTcr, regem eflenonpotuiffe. Actametfi pra:lidcs pro- 

- uinciarum,pofl: Alexadrimagmoccafum,rummuminfLiaqLiifquepro- • 
uincia imperium habercnr,regiam tamcn appeilationcm 5 diutifhmc rc- ? piiu.u. in De- 
pudiaruni:primus omnium AntigonLis,vi6to Ptolem^^o Lago,diadcma- '"""°" 
te caputcinxit, lequeRegem appellauit. Eodcm momento ^tgyptij 
Ptolcmaium, Alfyrij Seleucum, Thraces Lyfim«ichum jSairiAsa; dixerunt. 
Etvtprimum Lotharingorum acBurgundiopum regesfeinlmperato- 
ris Germarii tide & obfequio futuros iuiMucrunt, rccrium nomen Sc im- 
pcrium exuerunt, quia rcges eflc defierant:quamobrem apte ilkid Mar- 
tialis. Quirexefl:,regem Maxime nonhabcat.Eftenimauguflumrcgis 

C nomen , & quo nuUum illuftrius elfc potell; : ipfaque ftcmmata rcgalia, 
aureasveftes, fcptra, diademata,coronas, cum c^tcriscomuniacfTenon 
oportct. Ac tamctii Romani,poflca quarn Tarquinium fuperbum exe- 
gerant, regium nomen ac multo magis imperium abhorrercnt, farpc ta- 
menaSenatu ftemmataregia, fceptrum,iriquam,eburneum,diadema3i 
corona,veftispurpurca auro pr.'etcxta,crater cx auro folida,ad reges fx- 
deratosmifla fuere^ . Etincommentariis Grcsiorij feptimi Pontificis ^ "^.^"^;^'^:.'- 

. D ' r AppiJii Liuius 

maxi. Dcmetrium legimuslflria: & Croatix regem,fceptro, corona, & vaicr.Maxi. 
vexillo dcfignatum: quarum rcrumPontificesRomariiJiberalesdicam 
an prodigi^xquc acImperatoresfa:pefuerunt. Sednihiloplusin eoge- 
ner^ potucrunt,quam Anaftafius Griccorum Imperator, qui ornamcta 
D confulariajCum Aiigufliappcllatione, adClodoneumRegemFranco- 
rummi(iflcdisiitur,cumapudTuronesageret: vt luflinianusquoque 
|:^itricij appellatiorie Childebcrtum Rcgcm exornandum putauit: qui- 
busrebusalicna: maieftatisimperio quod funimum fitdctrahicertum 
ell:ni(^ab iis accipiantur, quiiintinfocdcrefuperiorcs. At ricque Frah- 
cifa-duscum Grxcorumprincipibus vllumpercuffcrant,6<: Romanos 
fuavirtutedeimperio Gallorum deturbauerant. Interfocderatosqui- 
dem,a:qua poteflate,ornamenta equcftria,cingula,annuli aurei dantur, 
vicidim & accipiuntur finc maieftatis deminutionc:confularem vcro 
autpatricium honorem, qux funt magiflratuum propria,quiaccipiunt, 
fupcriorismaicflatemagnofcunt^atneregia quidepotcftas,qu?fumma 
eft, n ili fubditis cocedi no potefl : multo minus ei qui iuia maieftatis pe? 
(e(e habet: yt Petrus Dania: princeps, qucm Fedcrichus i . regip nomine 

r }• 



,98^ L 1 B E R S EC V N D V S. 

luboinauit , ea lege vt liduciarium felmperij Germaniciprofiteretur, 
quodregixmaicltatircpugnarediximus-.iUe tameniureiurandorelm- 
•Tritcmuiscii^- peratorl obftrinxit7,his vcrbis. rex danorvm magijius Te in potefta- 
tem Imperatoris tradidir,obfides dedit,iuramentum fecit,fe fuccefforef- 
quefuosnonnifilmperatoris&fucceflbrum eius permiflu regnum a- 
depturos. Inquodupliciterpeccatumab eocft,c[uod & taliumorna- 
mentoru iliecebris,qu,.r ab Imperatore mifla fuerar, fue maieftati detra- 
xit,& fempiterna feruitute, no m.pdo feipfum, fed etia pofteros coftrin- 
xit: cjui tamen detedis fraudibus ab Imperio defecerut:c]uia cum Dani^ 
regnum fenatus ac populi fufFragiis acceptum feratur, non modb pofte- 
ros,fed ne feipfum quidem ea lege poterat obligare: Iifdem ornamejitis B 
A.uftrix' dux,ii{dcmquepenetemporibusau6luseftabeo ipfo Impera- 
tore,ea lege tamen vt in perpetua Imperij Germanici fiducia, in qua tiic 
eratjac iemper fuerat,prceftaret,red ciim ab imperio,violata fide defecif- 
fet , duodecimo poft anno res,h dit^nitate & appellatione fpoiiatus eft. 
Conlimili errore Henrichus i. Rex Anglorum GulieImiA.ugufti filius, 
Henrichum natu maiorem, fe adhuc viuo,ac Ipirante, regem inaugura- 
ri iuftK:nam ille mometo vi rex eft appellatus,imperare, res gerere, ma- 
xima quxque obire, denique de principatu cum patre c6tendere,queni 
imperio fpoliaturus erat, nifi morte pra^reptus cffet. Principio quidem 
Capetorum gens , cum in regnu m inuafiftet , vt opes ac potentiam non 
fatis iirmam ftabiiiret , ne mortuis Regibus resad interregnum delabe- C 
retur , fiJios Regcs def ignari ac initiari curauit. Ita quide Hugo Rober- 
tum ,hicHenrichum,quideinceps etiamPhilippum confecrari iuflit: 
quod poftea confirmatis opibus ac potcntia fieri defiit. Id tamen valde 
periculofum mihividetur, lirexinauguratus imperadimorboiaborat, 
quia fubditiSolem Orientem, libentiusquamOccidetem,intuericon- 
{licuerunt: nifiplurafintregnalatifrimisfluminibusautmontibusaltif- 
fimis, autmariprofundiflimofeiund:a. ItaquidemSeleucusvtriufque 
8 piutarc inDe- '^^^'^ ^^^ Antiochuiii filium non modo regia dignitate fubornauit , fed 
ractrio. etiaiTi AiicC fupetioris tcgno ^prarfccit.ld quidcm ferendumeft vbiRe- 

gesSenatuspopulifvefuftracyiocrearic6rueuerunt:cuiufmodifuntDa- 
nia:,Suecia', Polonia:,Tartariaj,Bohemia: ,HunCTari(a:&Tunetania:re- D 
ges,qui,quem regnare cupiunt, eundem populi fuffragiist'idefignandum 
curant,cique principes iureiurando obftringere confueueriit. Sic enini 
Changiusprimusomnium RexTartarorum ,populi fuffragiis fad:us, 
Horotam filiuminfpemimperijdefignaruit regem: Coftanus,quino- 
ftra xtate in Suctia: regnum inuaferat , Hcnrichum fihum, Chrifticrnus 
hunc Federichum,cui tamen non fatis cautum eflTc putauit,nifi eundem 
Henrici u.RegisFrancorum , fideiacpatrocinioperlegatos commen- 
daret,anno m.d.lvi. veritus, nefemortuo,Ioannes&:Adulphuspatrui 
resnouasmolirentur. Idetiam omnibus Aifricce maritimx regibusin 
9 eo- -f- morepolitum fuiflelegimus^necs^itapridemFerdinandusMaximilia- 
numHungarixacBohemia:regem le viuo renuntiauit,hicErneftum: 
ita fenf im erepta fiiftragia popuhs obliuione fcpeliuntur . Idem a Sigif- 

mundo 



D E R E P V B L I C A. i^^ 

mLindo AitgLiftoRege Poloni^frLiftratentatumcftintercedenteScna- 
tu:at tametfi e Republica efle vidcatur,vt feditionibus occurri poflit : id 
tamenPolonimetuunt necrcatio regum Senatuipopuloque perpetua 
liuiurmodifucceflioneeripiatur^vtinAufliria gcntererumgellariitz;lo- 
ria clariflima, imperium Germanoru , tam alte radices eg;it, vt eius eucl- 
lendi vix vlla fpes efle videatur.Ha:c de regali monarchia: fequitur vt de 
Tyrannide differamus. 

T)e tyrannide. Cap.' im. 

Yrannis efl:,inqua vnus homo diuinis ac naturxlegibtfs 



|-V^I fublatis,rebus alienis vt fuis,& liberis hominibLLS quafi man- 
j^^J CA( cipiisadlibidinemabutitur. Tyrannivox,olimhonefi:a ac Tirami lox 
^lfclc^^ fplendida,de co dicebatur, qui dominationem, ciuibus inui-^^'"'-^'''"''^''^''' 
tis ac nolentibus,vi aut fraude arripuiflet, tametii moderate ac iufleinv 
peraret. Itaquidem PlatoDionyiium Syracufarum tyrannumacca;te- 
ri tum philolophi tum amici,eos qui vi fuarum ciuitaium lummam po- 
tefliatemadcptierant, tyrannoshonefte appellarunt: quaappellatione 
iph quoque tyranni crloriabantur . Probis aute xque ac improbis com- 
mune hiiflc tyranni nomen, ex eo perfpicuum flt, quod Pittacus ac Pe- 
riander qui in ordine fapientum a Gr^cis enumerantur,tyranni funt ap- 

^ pcllati. Etquoniam ij quimalisartibusinrcrumdominationem inua- 
ierantjfortunas omnes,vitamqucfuamaduerfiriorum iniuriisac pcri- 
culis omnibus cxpofitas intuebantur, partcm militcs ad corporis cufto- 
diam adhibere,partem pr^fidiis^arccs & aditus omncs munire ac obual- 
larcrpartcm aduerfariosacpotentiores nccarcaut in exilium agere , cx- 
teros feruitutcpremere , aut vedligalibusactributis vrgcre, auteiiam li- 
beris&: vxoribusalienisftuprum inferrcconfueflent ,incredibilc fuio- 
diumtototerrarum orbe cxcitauerunt. NamDionyfiusmaior,qui Sy- 
racufis occLipafat, ad vrbis & corporis prxfidium decem peditum,toti- 
demcquitumilliaprxterclaflemtriremium cccc. rebus omnibus in- 

p. ftrudiilhmam habuifledicitur:acnedcquidem paucitati ciuium ,quos 
penitus exarmaucratacfcruilem in modumopprcflerar,rehfti poflcpu- 
tabat:tameth non folleejia modoacfocietates luftulifret,fed eiiam pro- 
ximos vnavetliifl'ctepulari,&a,coenadomumrcdcuntesdiripiacufto- 
aibusac fpoIiariiufliirer,quominus amicitias colerent,& in fe conlpira- 
rcnt. Hunctamen Plurarchus ' boni principis laudibus cumulauit,vt i inDione. 
quivif^tuteac IuftitiapIurimos,qui honefta regum appellatione abu- 
tentes, cum tamenomnibus vitiisinquinatiefTcnt, fupcrafle vidcretur. 
Nequeveroinaniveiborum fpecie ac pra^claris appellationibus valde 
infiflendum eft:cum fepius peirimiquiquevirtutis & honorisnomina 
&embIematalaudatiflimafibiarrogare:fubdititamencontumeliorifri- 
maineiufmodiprincipesdideriaiadareconfucfcant : vt 7€gyptijtres 
Ptolcmxos , quorum alius fratrem, alius matrem, alius patrcm necaue- 
rat,accrbiflima Phiiadclphi,Philometoros,ac Philopatoros ironia nota- 
runt. At etiam auguftiifima ac fandiflimaqua^que nominapefTum iere, 

r 4 



, 2.00 LIBER SECVNDVS 

cumqui iis abutcrentur focdiirimis fceleribus feipfos contaminarent: 
' {•indum quidem rcgis nomeneft ,Tarquinij tamen fuperbiaacfilij ftu- 
prumLucretia:illatumfecit,vt Romanis odiofum eflet. Syllxcrude' 
litas, quam in ditlatura cxercuit, didatorcs infeftos reddidit. Vexillife- 
rosFlorentinis inuifosfecitpjancifci Valorij eftrenata dominandi libi- 
do. Tyranniquoque appcllationem,propter eos quipatriam opprefle- 
rant, populis omnibus tcterrimam fuifte perfpicuum eft. At fieri poteft, 
vt vnus & idem princeps, cuius iiiiperium longe lateque pateat , regem 
quidem aduerfus ciues,dominum aduerfus eos quos iufto bello do- 
muerit, inreliquos vero tyrannumfeferat,aut in eadem ciuitateerga 
potetes quidem ac nobiles crudeliter fe gerat: in tenues vero acplebeios B 
humanitcr. Actyrannorumquidemalius aliodeterioreft :& vt virtu- 
tum,ita quoque vitiorum fui funt gradus:quis enim princeps ita virtuti- 
bus cumulatus eft, vtnullis omnino vitiis notari pollit? quis etiam ty- 
ranus tam pcrditus, vt non aliqua virtute excellat? Temere igitur ac ftul- 
t-e,quide principibus fentcntiam ferunt,ni(i perlped^is vniufcuiufque 
moribus, inftitutis, rationibus , viiadenique totaplanc mtelleda & co- 
gnita:& quo quifque vitio,qua quifque virtute prceditus fit,quibus item 
animi perturbationibusafticiatur, quibusillecebrisacvoluptatibusde- 
le(51:etur:vtiudicaripoflit,anvitia virtutibus a:quari,an vero fuperaric 
1 Dio<iotiit lib. poffint: & in eo ipfo Perfas imitari ^ , qui fuplicio capitali,etiam fceleris 
conuidtumafficiebantneminemjnifiprius innotuiflet exanteada vita 
virtutibus flasitia prarponderarentjnecne. Rede enim Liuius cum An- 
nibalis virtutcs diligenter perfecutus eflet, ad cius vitia prolapfus, Has, 
inquit, tot ac tantas virtutes ingentia vitia a;quabant. Ne igitur bona 
malisconfu(alateant,autappellationetyrannieos etiamampledamur, 
qui rcrum ^eftarum gloria claruerunt,tyrannorum omnium teterri- 
mum,cum regeomnium optimocomparemus,vt extremorum com- 
parationc qua: inter vtraque mediafunt,meliusintelligatur. Optimum 
Regemcumdicimus, populariorationevtimur, nec talem quicrimus 

quiGlarueritheroicisillisvirtutibus,fumma,inqu5jpietate,iuftitia,con-D 
tinentia, prudentiajfortitudinc, bellicis laudibus,qua: in heroum fabulis 
adintuendum &adimitadummagnificentiusquanj,veriusproponun- 
tur;nec vllis omnino flagitiis inquinatus iit: qualis ne^pio extitit vn- 
quam , nec vero exiftere poflit: fed boni ac iufti Regis cxemplar in prirf 
cipumgenere conquirimus, qualisabHomeroduobus verbisi!:T/o;^otT»|s 
princeps appellatur : qui vt talis fit modis omnibus efiicere conettit : cu- 
iufmodiCodrus fuifte dicitur,quioraculis admonitus a fui vniusho- 
jThiio in viu ftiLiminteritumpendcrc,caputvitamquefuam deiuouit:quo in^nume- 
, ro Mofem fuifle lc^imus,quem Phflo,prudentiflimum legiflatorern,iu- 
ftiflimum principem,ac prophetam maximumappellanquiab immor- 
tali Deo precaius pit , vt lempiterna impiorum morte interiret ^ , & ex 
alboSeIed:orumpriuseximeretur,quampopulus fibicreditus,tantafu- ' 
pliciorumacerbitate,quantumcommerueratpled:eretur:quibuspreci- 
bus Deum iratum placauit , clariflimo regis omnium optimi , ac patri.-e 

paren- 



r 



D E R E P V B L I C A. 2.01 

parentis cxemplo, qua vocenullam vnquam Auguflus gratiorem au- 
difTe dicituncumM.ValcriusMcirala Senatuspopulique Romaniiuflli 
patria: parcns eft appellatusniihil enim princeps optimus ab opiimo pa- 
tre differt,vt eleganter Xcnophon dicercfolitus crat. Tyranniporro ac Xempho iy<t. 
Regis difcrimen eft,qu6dhicnaturxlegesampleiflitur,ille proculcat: ^'^«^""^'^;"?"^- 
hicreligionem , iuflitiam acfidetn colit^ille impietate, iniuftitia,& per- , a9o£;LTpI* 
lurio deled:atur:hic omnia fua ftudia ad Reipubhca: falutem confert: il- 
leomniavtihtatefua ac voluptate metitur: hic fuos ciues locuplctari 
gaudet:ille cx fuorum incommodisac detrimento ditari ftudet: hic fuas 
opesciuiumeffeputat^ille nonbonatantum,fcd etiam corporaciuium 

B fuaducit:hicpublicasiniuriasvIcifcitur,fuasignofcu: ille fuas acerbe vin 
dicat, alicnas ignofcit : hic in aliorum erratis qondonandis facilis, & fui 
, feuerifTimus cenfor:iIle aliorum leuifhmas oflenfiones acerrimc vlcifci- 
tur,(ibi vero indulgentiflmiuseft :hicabalienis vxoribus continet fefe, 
illede vtriufquefexus impudicitiatriumphat:hicreprchcdi liberc,&: iua 
peccata coarguigaudet: ille graues perfonas acliberas linguas capitaliter 
odit:hicciucsmutuainterfe amicitia, & cumRcpublicaconiun^^ir : ille 
inimicitias8c odiaferit, vtmutuiscxdibuspercant, &:profcriptionibus 
jfifcum impleant:hiclibcnterciuesafpicere,acvicillim abiisconfpicicu- 
pit, ille ciuium,perinde vt hoftium,coD(ped:ui"a retormidat:hic ciuiuni 
amore pafcitur,ille metu:hic pro ciuibus femper,ille ciues metuit:hic ni- 

^ hilaciuibus,nifipublicavrgcatneceflitasexigit, illeciuiumfanguinem 
ebibit, ofla corrodit, nicdullasctiam nudatiis oilibus cxugit, vt cos mo- 
disomnibusdebiluarcpoflit: hicvitam fibiaccrbaatque infuaucmpu- 
tat,nifiad ampliftimoshonores&impcria optimum qucmque prouc- 
xerit,ille fures omnium maximos,velutifpongiasad opcs ciuium ex- 
hauriendasadhiberefolct: hic magiftfatusac poteftatesliberaliter bene 
meritis Iargitur,vt a fordibus &: corruptela puri (int,ille publicc profcri- 
bit,vt qui carius emerunt^pofte-aquam bene faginati fucrint,! uplicio af- 
ficiat,bona profcribat, &: in furibus puniendis gloriam confequatur: hic 
fuasrationesacmorcs legum ponderibus examinat, illefuisvoluptati-^ 
bus lcges metitur:hic vitam pro patria; falute & fanguinem fundcre pul- 

■^ cherrimumputat,illepro fcpatriaminterirecupit: hicaciuibusamatur 
& colitur , ille»ciues omnes inuifos habct , & bonis omnibus ieque inui- 
Ascft^hicabhoftibuslaccflitusadfiibditorum auxilia rccurrit, illeper- 
petuumbellumcumciuibusgerit : hic non aliis vtitur quam fuorum 
pra:ficXis , ille peregrinorum cohortes prartorias ad fui tutelam , & ci- 
uium terrorem fempcr armatasantecedere iubct: hic altiflima quiete ac 
animitranquillitatcfecurusviuit, ille perturbationibusfecumdifTideH- 
tibusfemperconfliclatur,acformidineperpetua languet : hic beatain 
fempiternamque cscleftium vitam fperat,ille cruciatus fempiternos:hic 
Dcum immortalem rerum gerendarum authorem habet: ille confcele- 
ratos homines au t malos genios confulit : hic & viuus & mortuus clarif^ 
fima omnium vocc ac laudidus cumulatur , ille & viuens & mortuus 
fcediffimis contumeliis ac libellis laceratur. Ac tametfi tyrannus opes 



Z02. LIBERSECVNDVS 

lionores, imperia,firmamvaletudinem,gladiatonum corpotis robur 
multarummagnarumque rerum cognitioriem acfcicniinm, illamque 
ipfam qua: tyrannis maximemetuenda eft flexaminam cloquetiam ha- 
beat, nihilo tamen fanior aut mehor, fed eo deterior futurus eft : opibus 
enimabutituradexpledashbidines,imperiisadahorum libertatem op- 
primendam :roboreadobeundafacinora:fcientiaadimperitoscircon- 
ueniendos,&ad omnia facra profana turpiter permifceda.Hx ramen tot 
ac tam egregi? dotes optimo principi, fi Dei munere & cocefTu tribuun- 
tur,Deum aliquem ca^lo demifTum putes.Quid autem ad hxc qux dixi- 
mus confirmanda exemphs opus efljcum tantus fuerit vbique tyranno- 
rum metus , tantum odium, vt etiam homines de fchola ac foeminre cer- ^ 
tatim ad illorum ccedem confpirarent? nam Ariftoteles, no Stagirita,fed 
is qui Dialedicus dicebatur,Sycionia: tyranum fua manu necauit. The- 
bevxorAlexandri PherjEorumtyranni,maritum: nequeenim opesac 
potentiaconiuratos aca:detyrannorum prohibuerunt . Quxnam opcs 
cumRomanorum opibusacpotentiaconferantur ? quadraginta legio- 
ncs in prouinciis , ac tres in Italia conflituerant Imperatores , pra;ter co - 
hortes prxtorias: atnufquaterrarum totprincipescxfi: quinetiam pra:- 
fc6tipra:torio interdum eos quorum cuflodes erant,in ipfo pra:torio 
trucidarunt:vtCherceaCaligulamtyrannum, pr^torianiSultanosodlo. 
t piutarchus in luuat Timoleonis & Arati gefla lcgere ^ , ac tyrannos ex ipfa tyrannidis 
leoue. arce tracftosacnudatoSjfuflibuslatronum inmodum adnecem vfque 3 

coram pueris ac piebe verberari , deinde vxores eorum, liberos, propin- 
quos , familiares , amicos madari , & omnia crudelitatis genera perpcth 
ftatuas etiam tyrannorum accufari,ac damnatas carnificibus quafi ad fu- 
pliciumtradi, ofTa deniq^ ipfa defcpulchris detrada,in fcEdifhmascIoa- 
cas proiicijleges & edicSba lacerari,arces ac domos fuperbas folo exxqiva- 
ri, memoriam denique ipfam oblmione fempiterna deleri, vttalibus 
exemplis principes pofteripeffesilias abhominarentur. Actametfity- 
rannidumviuerentlaudatores fuoshabuerunt quos admendaciapric- 
miisalIicerent,mortuistamentyrannis laudes & orationeslaudatorias 
concifasaclaceratas, acprohiscontumeliofifhma fcripta etiam adam- 
plificationem prodiifTe legimus, adeo vt ne vnius q<,iidem libelli frag-^^^ 
mcntumextet delaudibustyrannicuiufquam. Qua:restyrannosquan- 
diuviuuntadinfaniam& furoremperducit,quum intelligunt fe plebi 
ac inimicorum ludibrio futuros. Ac tametfi putant animosvnacum 
corporibus,mio antecorpora,qu:Eodoribus pcrfufa diutifTime pr^i^flant, 
interituros, quandiu tamen viuunt iam fentiunt infamix futurx crucia- 
tus : vt Tiberius acerba oratione querebatur : crudehus etiam Nero, qui 
f^pius optauit vt fe moriente , imo adhucfpirante terrarum deflagratio 
dicmudNcronT. confequeretur. *Eamobrem Demetrius,is qui Poliorcetes vfurpatur, 
didium. >;?<{, pio Athenie'niiumcdmmodisacIibcrtatebelIumfufcepit, vtcx eorum 
^^fi Lyrau; dice- ictiptis immortalcm gloriam conlequeretur, cum intelhqeret Athenas 
rcm>^« *"'"'■ efrevelutjfpeculam orbisterrarum, Vrideclariflimafaxelucerer,necil- 
Jum opinio fefellit:fed vtprimum fe vitiis inquinari paffus eft,ab iifdem 



a 



qui- 



D E R E P V B L I C A. zo^ 

■1 quibiis antealaiidatusfucrat contumeliofilTime fuumnomen dilace- 
rarifenfit.Atfiquis putettyrannosquiaverelaiidisguftumnullumha- 
bent,minus quid defepolleritasdicatautfentiatcuraturoSjmiferrime 
tamcn viuunt , fi vita dicenda ell: eorum qui perpctuis terrotibus exagi- 
tanturj& aeerbifTimosdolorum {timulosfentiunt,cum fe viramqifuam, 
vxores item,liberos,propinquos, familiares in perpetuo difcrim ine ver- 
fari videntmeque enim tieri potefl: vt quifubditos odit ac mctuit,& que 
omnes oderuntacmetuuntdiuconfifl;erepoflit,ita fit vtfiabholbbus 
laceflitusfuerit ,momento afubditisoppugnetur, ac neamicisquidem 
confidat , fed eos ob leuifTimam fufpicionem necari iubeat : vt de Nero - 

Bne,Commodo,Caracalla,cxterifquctyrannisproditumlegimus. Inter- 
dumetiam vniuerfuspopulusin tyrannumirruit& eodcmimpctu : vt 
inPhalarum, Heliogabalum,Alceten, Andronicumlmperatorcin :& 
quideminhuncpopulus Confl:antinopoleosinuolauit,acnudaiumafi- 
no fuperpofuit, vtprius omnes omnium contumelias fcediflmie patere- 
tur,quameimoriliceret:acfa:pefit vt fuinecandi occalionemipficon- ^ 

quirant , vtfertur de Caracalla , qui lullium maternum mathcmaiicum 
rogauit queminimperiofibifucceflurum putaret:(id enim tyranno- 
rum commune efl: vt Calda:os ac da:monas rerum. gerendarum habeant 
confultores) vatesMacrinumfore perliteras refpondit:qux quidemli- 
terx in Macrini manus inciderunt : is igitur libi metuens Caracallam cx 

C inlidiis occidit . Commodus vero quum ficcarij manus euafiffet, eos 
omnes quos ad cxdem defignarat tabulis confcripfit , quas cum Martia 
concubina caiu reperiilet, feque eo numero comprehefam intelligcret, 
tyrannum occidi curauit . Talibus exemplis plena funt omnia veterum 
fcripta, quibusperfpiciturtyrannorum ceruicibusmille pericula, mille 
mortes impendere . Regis autem, id efl optimi principis, conditio illis 
planecontrariaefl: quippe cumfubditistanta confenfionisfide&ami- 
citia coniungitur, vt pro eius commodis ac filute caput,vicam ac fortu- 
nas profundere non dubitet,eumque carminibus ac laudationibus fem- 
piternis cumulare , ac augere ftudeat: vt Xenophonte videmus fub Cyri 
perfona:cuius laudes admirabili eloquentia amplificauit iuflifTimi^ac 

D fortiflimiregisex^mplaromnibus &ad intuendum & ad imirandum 
propofuifTe , (k quidem Scipioni Affricano mira cupiditas inceffit Cyri 
laudesxquandi, cum manibusfempertereretdiuinam illam Cyropx- 
diam , atque intantum profecit,vt omnes non modo xtatis (ux reges ac 
princi|ies,fsd etiamfuperiores virtutibus clariflimisacrerum geftarum 
2;Ioriafuperaret:cuiusfamaaccenfipirata,'ad eius a:des in quibusrufti- Sclptonis jif. 
cariloiebat, propiusaccefierLfnt,vtaiuinumillum hominem contue--' 

., rentur:at curh ipfe piratas vim illaturos fibi putaret ac familiam armaret 
vt temeritatem eorii confilio,furore fortitud[ine,audacia virtute fupera- 
ret: piratsE proie6lis armis fuplices petierut vt illum adorare,ac venerari 
fibi liceret. Si virtutis decus ac fplendor in eo principe barbariffimos pi- 
ratas (quamquamnebarbariefTentfuavirtute perfecerat) inadmiratio- 
nem rapuit, quantam virtutis vim in bonis ciuibus fore putamus ? Quis 



i04 L I B E R S E C V N D V S 

autemPrincepsadeoftLipidusacdemens, quilcctitia hicredibilinonaf- 
liciatur fi audiat Bodrianos tanto amore ac beneuoleniia Menan- 
drum recrem complexos fuilTe, propter eam , qua de fua probitate ac iu- 
ftitia apud omnes opinionem excitarat, vt maximis contetionibus vrbes 
certarent, ad quam illarum fepultura: honos potiilimum deferri opor- 
terei^nec aliter contentionumexitusreperiripotuit, quam fingulisid 
per mitteretur? Cuius item tyranni malitia ac fimulatio tanta eft , quem 
Plinii Panneo-yricusnonadigatadfuroremPcum enimTraianumomni 
senerelaudisitacumulafTet Pannegyriftes,vt nihil addi poHevidere- 
turjperiodiiitaconclufit.NihilReipublica^maiusacmeliusoptandum, 
quam vtDij immortalesTraianivitamimitarentur. Quxamphficatio B 
tametli cum impietate coniundla eft , quis tamen dubitat quin a clarifli- 
mo viro inoptimumprincipemprolicifcatur? &procuius abeuntispe- 
riculo,& redeuntis falute templa omnia complerenturrqui cum diis hac 
conditione in folennibus precationibus pacifci confueuerat , vt le ferua- 
rent (i Reipubhca: vtihs eilet? Quem etiam tyrannum Agefilai gloria 
non ftimulet,audientem ab Ephoris mulctatum efte ob id tantum quod 
vnus o mnium Spartiatarum oculos ac voltitates in fe conuerteret? Quis 
princeps Ariftidis iufti cognometum non cupiat & optet? certe quidem 
multo illuftriusaclaudabihuscft,quamPohorcetarum, quamFulgu- 
rantium. Contra vero , quis cum Phalaridis , aut Caligular, aut Neronis 
fad:anarrantur,iracundiam,aut cCim miferabilcs corundem exitus,lcEti- C 
tiam cohibere poteft:Hxc igitur optimorum principum ac tyranorum, 
deteftabilium extrema funt omnibus perfpicua : fed non ita facile diiu- 
dicatur princeps cui cum vtrifque multa communia acbona malis tcm- 
perata&confufafunt. Inciduntenimf^pecau(a:,qucepropterlocorum, 
aut temporum,aut perfonarum varietatem,principes adaliquid impel- 
lunt, quod aliis quidem tyranicum,aliis vero laudabile videaturme quis 
tyrannidemfeueritatisfinibusterminandamfibiputct, cum feueritasin 
principe fxpe laudabilis, fa^pius etiam necefTaria (it : vcl quod arcesac 
pra:fidiaqua;rantur:velquiaimperandimaieftatefitterribihs,quicmul- 
to laudabihorafunt,quam preces tyrannorum.Quamobrem redliflimc 
^i.fipcrimpref- ab "^ lurifconfultis decretum cft,eosquiprecibusty*;annorumobliga- D 
tus.gior.not.in 1. tionciTi contraxiilent , lcmper reititui polle: iis tamen quMubente opti- 
carconu^^m-or! ^'^^ principcidcm facercnt,rcftitutionilocumnonrclinqui. Quxvcro 
i5q.«.io.Andre. bcllis ciuilibus fcclcra, profcriptioncs.cxdcs.ftupra, inceftuspcrpetran- 

incap.Iniinu.ite ir»ii r lil 

qui cienci vei tur, ad Rcrupublicarum intcritus, aut conuerfiones,non ad tyranriidcm 
fped:ant:ncque enim alitcr iicri potcft in violcnta coueriione , vt in ipfo 
Romanorum triumuiratu, aut etiam in Impcratorii creatione,& noftra 
anatc Cofmo Medicc principatii Florcntinorii incunte contigit.Is enim 
AlexadroMcdice propinquo fuo aducrfariorii confpiratione occifo,co- 
hortes ad corporis cuftodia adhibuir,arces extruxit, pri^hdiis vrbe muni 
uitjtributa ac vcdigalia noua imperauit, qu^e mcdicameta , plcbi quide 
& licetia populari abutctibus violeta, fapietibus vero falutaria vifa funr, 
pr^fertim ciuitatemorbis cxtremis,&incurabih vlcerii multitudine pe- 

riclitan- 



D E R E P V B L I C A. 105 

nclkatc,&: in eos ciucs qui millies in eum tyrannu coniuiauerat j qui ta- 
mciuftiirimi acprudentiilimiprincipislaudc efl;adeptus. NaCrpecon- 
tigir,vtqua:ciuitaspiincipisvniuslenirateacfacilitatenimiaperierat, a- 
Gerbitatealteriusacfeueritatefuflentaretur.DomitianicrudelitatcScna- 
tus populiifq', Romanus nec ferre potuit , & mortui leges omnes ac cdi- 
da reicidif.is tamc prouinciarum omniii vna voce laudatus eft,propter- 
eaquodnunquamanteaProconfulcs, Pra:fides, ca^icriquemagiftratus 
afordibus & corruptelis ^ puriores fuilfent : atctim Nerua,qui cius Im- 7 t 
perium exceperat,aleucritate procul abliorrerct,omniain miicrrimum 
ffatum delabi, iura proflitui, iudicia pcruerti, tenues potcntiorum iniu- 
B riisopprimiitunccerte Fronto ConfuIillam,quarn inDomitiano prius 
damnauerant crudclitatem ac tyrannidem yotis ardcntibus optauir. 
Cum vero princepsplebisfurentis animosac liccntiam acerbiifima fe- 
ucritatequafifreno indomitam belluamcocrcet, nondcbctillafeucri- 
tas tyrannisappellari^acfxpifTime is qui tyrannideminuaturus cft^furo- 
replebisadpotentiorumopes minuendas abutitur: ita iitvtpotentium 
bona,ac plcbis gratiam vno confequatur Sc codc tyrannidisa^lu . Om- 
nium tamen dcteftabilium tyrannorum , nuUi minus exccrdndi iunt, 
quam quiadplcbisfublcuandaminopiam locuplctescxtcnuantac pro- 
fcribunt. Qui Vcro principis bonitatem, lenitatem , facilitatcm , largi- 
tioncm prudctia vacuam;laudant,neipfi inopes a coniilio ciuili fcientia 
C vacui laudibus &: otio abutuntur j cum ciufmodi Eicilitas multo magis 
metuenda lit,qudm principis Rimma,feu fcucritas, fcu crudclitas, feu a- 
uaritia. Etquidem maioresnoftri prouerbioiaLtabant illud, Ex homi- 
ne callido ac malitiofo bonii regem lieri : quod dclicatis auribus corum 
qui non rationibus , fed falfis opinionibuS omnia mctiuntur,abfurdum 
videripollit. Namftultaprincipisminimc mali facilitas ac bcgninitas 
facit vt adulutores , ac furcs Rempublicam depeculenturj ac fccleratilli- 
mis&impudentifTimis quibufque Iionores,imperia, magiifratus fine 
dele6tu tribuantur : ita fit vt tenuibus fua crudeliter eripiantur, ac pro v- 
nius, multorum tyrannidemperpeticogantur: icelera vcroac flagitia 
multamaneanttutnfordibus &;corruptcIis magiflratuum,tum etiam 
D principis facilitatq^celeratiffimo cuique impunitate propofita : denique 
fub tali princi^ic publicapriuatorumcommodiscedut, acplcbs ipfapo- 
tentium libidine & auaritia opprefIaiacet,perinde vtin corporibushu- 
manisabargrotaluium capite,adimbeciIhora inembra prauihumorcs 
deflulrefolcnt : certc quidcm exemplisad id comprobandumhiftorix 
tui;i Gra:corum,tum Latinorum abiidant:fed domefticis vtaniur: nun- 
quam enimcaIamitofiorextititRefpubIica,qudmrcgnante eo Carolo, 
qui ab ingenijflupore fimplex vfurpatur. Floruit etiam fub Francifco 
maioreimperiumhocIegibus,armis,potentia,Iitcris,opibus,artiumque 
omniumincredibili varietate , JLdquepotiffimum aliquot ante annos 
qudm moreretur , cum a:tasingrauefcerctiam fua,nec vlhaffabilemfe 
aiJtfacilemcuiquampra:beret, fedcanes aulicosacimpudentes homi- 
nes longc d fe repelleret:prxmia, magiflratus, honorcs,facerdotia bene 



r.inquil. ci 
omuuno. 



io6 LIBER SECVNDVS 

de virtutc ac republica meritis, tribueret: largitiones vero ita regeret,vt 
eo moriente fere millies feftertium , id efl: decies (epties centena aureo- 
rumnoftrorummilliainxrariopublicoreftarent, prxter trimeilriatri- 
buta,quorumdiesiamvenerat : necvlli Refpublica Euncoba?ratafuit, 
prxtercjuam Heluetiis&argetariisLugdunenfibus vt in oflicio retinc- 
renturrpax item aut focietas cum omnibus principibus ac populis,atque 
etiam imperij finibus, ad portas vfquc Mediolani prolatis: regnoqi ipfo 
imperatorum ac dodliflimorum hominum multitudineredundantem. 
Succeflit patriHenrichus i i.cuius bonitas acfacilitas tata cxtitit, vt nul- 
la vfquam maior: fed cum vix annos duodecim fceptra tenuiflTet, omnia 
peflum iere : ncque cnim tanta principis benignitas dicam, an fimplici- B 
tas,rogationcm cuiufquamrepudiarepotuiflet: ita exhaufl:obreuia^ra- 
rio , magifl:ratus ac imperia mercatoribus profcriptafunt: tributaacer- 
biflime exada : facerdotia ampliflima in homines iordidifliimos collata: 
graues ab hofliibus acceptiE oflenfiones:imperium fuis finibus tantopere 
deminutum, &accifum vltracitraque Alpes,vtomniaqu:e annis qua- 
draginta partafuerant, vnaturpiffmie pacis a6iione penitusamitteren- 
tur,acmorienteHcnrichoRefpubIicaiEre aheno grauiflmie oppreiTa 
iaceret : ccrte quide cx rationibus publicis, fere vicies miflies feftertium 
Rempublicam debuifle conftat :quamquam his omnibus nominisac 
famx iadtura grauior erat . Qupd fi rcgis Henrici facilitas feueritate,le- 
uitas acerbitate, largitiopardmoniaquadam temperata fuiflet, ac pro C 
molli & frado , magnum & excelfu m animum geiTiflet, bene beatequc 
vixiflfcmus, necin eas, quas pertuhmus, calamitates Reipubhcaincidif- 
fet. At medium illud , dicet aliquis, cum tenere cuiquc diificflc eft,tum 
veroprincipibus,quosperturbationes varia: e mcdio curfu reuocant, 
difKcfllimum. Demus certe medium illud,acerbitatis ac lenitatis,quod 
nimium inter & parum veluti redta quaidam linea, qua: plus vna eife n5 
poteft,interobIiquaruminfinitamiIIiaconfiftit,rar6afapientibus, vix 
vnquam aprincipibusattingi: multo tamen commodior eft in omni 
Republica, feueritas,quam iimplex illa,ftupori iimilis,lenitas qu^dam, 
flagitiorumomniumacfceIerumalumna:qu^vtinPertinaceAugufto 
nimiafuerat: iic in Heliogabalo voluptatum omni\,j,m impura iibido D 
Romanum Imperium euerterat, niii Seueri Affri, deindevMexandri Se- 
ueri acerbitas,& imperandi maieftas Rcmpublicam iacetem erexiiTent,*^ 
cummaximabonorumomniumconfeniionc. Qnpd igituramaiori- 
buscontritumvctuftateprouerbiumaccepimus, ex improbo 6<:^mali- 
'De Tnefchant f iofo viro bouum principem fieri , ad eam quam diximus interpretatio- 
. nem reuocandum elt : alioqui verbum illud lui proprietate non icueri- 
tatemmod6,fed etiamimpietatiscxtremumfignificare videtur, quod 
maiores noftri malum dixere : iic Carolus Rex Nauarra: malus diceba- 
tur , quo principe nullus fua a^tate fceleratior extitit. Non igitur princi- 
pcm,nimia feueritatcimmitem eo ipfo tyrannum ccnfereaciudicare- 
oportet. Et quoniam nos in hunc locum deduxit oratio, difTeramus il- 
lud etiam,an bono viro hceat manus afFerre tyrannis. 

^n li' 



D E R E P V B L I C A. 107 

^n Ikeat manum inferre tjranno^edjHe cajo^omnia eius a^ayclecreta^ 
leges rejcindere. Cap. v. 

siw^i^a^ Yranni vox ignota,nlcr6fque' impLilitincrrorcm,&:in i Banoi.nonfa- 
^10 permciem prmcipum multorum armauit.Propric Iignihcciri co.cttunstyran- 
(C^ diximuseum, (^uifociisacciuibus inuitis,non coopratus a b"^P'°)|^'^j|"'^ 
principe,non fuftragio popuIi,non forte,non ha:reditario iu- 'y""»'*- 
rc,nonteilamento,noniufto legitim6c]uebello,nonimgulariquodam 
Cicleftique oraculo crcatus, in Rcmpublicam inualit,hunc leges & anti- 
quorum* rcriptaoccidiiubent,& maximaprarmiainterfciloribuspro- 1 Piutjr.inAra- 

B, .1. ■ • n n ^ 1 1 • toacTimokun- 

ponunt, nobilitatisinquamltcmmata, ltatuas,coronas,bonadenique te. 

ip/ius tyranni: eos enim patria.', vel vt Cretenfes loquuntur matrice libc- 

ratores eflc iudicabant.Nec in co o-encre virum bonum,qui tyrannidem ^''^'^ 'y^^tnrn 

occupauilletabimproboleiunxerunt: nequeenim Rcipublicxliberta- 

tem acf^ciorum principatum arriperecuiquam,probitatis opinioncac 

{pecie flis cft : cum etiam legibus, qux de imperio lata: fu nt 3 , capitale Ik ac'j!tc"h:Sn- 

maieftatis ius vUum vfurpare. Hocieiturfixum maneat cum,abvni- P"s-<^^i '•v;'^'- 

uerlis, & iingulis occidi licere , qui vel rcgi legitimo potcitatem extor- 

queat,vel in populariaut optimatum ftatu, pro focio,principem fefua 

vniusautoritateferat. Sed Gra:cosinter acLatinosnon conuenit, an f]- 

ne cauf^ cognitione,an vero rcb.is plane pcrfpcdiis aciudicatis id lieri 

C debeat:nam}ex Valeriatyrannum occidere'* cuique pcrmirtit, deinde 4 Piurarc.inPu. 
occifi caufamdiiudicare:qua: certe lex fuis quibufdam fundamcntis, 
nititur confirmatur: prius enim Refpublica tyrannidis facibus defl.igra- 
turafk , quam incendium femel conceptum reflingui pofTe videatur. 
Quis tyrannum cohortibusarmatuminius vocaret ? qnis arcesacpro- 
pugnaculatenentem comprehenderer?nonncpra:ftabiliuseft vimadhi- 
berequamlegisaifiionesnimisreligiosc conquirentem legcs vna cum 
imperio perdere ? At lex Solonis huic ' omnino repugnat : iubet enim £"'*''''''*' 
cum iudicio fllli ac iudicari qui tyrannidem afle£larit,qu^ lex fua etiam 
isquitatefuftentatur : quiaplerique innocentes ac boniciues priusad- 
uerfariorum fcelere ac iniuria , tyrannidis fpecie occafuri fint , quam de 

D rei veritate qua:r,^ur:mortuiver6 femper ineogenerclocum obiinet 
iure cxforum» Sed lex vtraqua: fibi concors videatur, fi Solonis fenten- 
!ia ad eum rcferatur qui tyrannidis affedatq reus, nec arces occupauerir, 
nec plebe feduxerit , ncc cohortibus armatus fuerit. Lex auie Valeria ad 
eosqttiaperta viRempublicamoppugnanr,qui arcesmuniunt,quimi- 
litesconfcribunt. Etquidem FuriusCamillus M. MaliumTorquatum 
tyrannidisafFc<5lata:reuminiusvocari,&c3ufamdicereiuirit,nccinau- 

ditum necaripermifit . Brutus vero &: CafTius Ciefarem inauditum, &: 
nihil tale cogitantem in ipfo Senatu,& in clariffima populi luce trucida- 
j^. runt. AtSoloquinimis,reIigiosedicam,anfuperftitiofe cumlegitimo 
i iure, tyrannospriusiudicari, quam occidivellct,Pififtratumfeviuoac 
fpirantc Athenarum tyrannidem occupantem vidit. Harmodiusvero 
& Ariftogiton Pif iflanti liberos , negleda legc , Solonis priuata audoii- 



zo8 LIBER SECVNDVS. 

tatc interfecerunt. Hic pliirimx quceftiones occurrunt,an tyrannus qui 

■ VI iibertatem ciuibus,vel fraude eripuit,iure occidi pofrit,fi popularibus 

fuffragiispofteacreandumfecurauerif.naillacreatiOjtyrannidisconfir- 

i-natioqu2Edamacratihabitioefrevidetur:iuretameoccidilicereftatuo, 

& quidem citra legis vllius adionem : nifi tyrannus exarmatus abdica- 

ei.fipcrimprer- rit,&: vt ptiuatus quifquc ciuis iudiciofeipfumftiterit:quia*non poteft 

carremn. quod id ciuium confeniione raccum cenlcii , quod ereptalibertatenat,etiam 

&S'ifi'i.quoi fi tyrannus fuplici rogatione populi fuffragia captet: vt Sylla,c]ui cxerci- 

iuiTu.c..p.c6nc- tijfretus,aclegionibusin vrbemadmiftlsDidatorc fe inannosLxxx. 

Andre.in cap. m- Valcria Jc2;e dicenduiYi curauit,(ncc!;at Ciccro lesem fuifle)vtitem Cx- 

linuitcs qui cle- n^ll ■ r r-rN-n 1 <^ ■ r n 

ncivcivuuetes. fat anno polt Syllam trigelimo lexto Dictator perpctuus lege Seruiara- B 
d;us eft, & Cofmus Medices,c]ui exercitu coa6to poft Alexandri propin- 
qui c;£dem,Senatum Florentinorum,vt fe Duccm perpetuum crearent 
adegitjtanta vi tormetorum emiffa, vt non aliter Senatus fus ac ciuium 
faluti confulere potuerit,quamDucisilliuscrcationc. Qiiodfityran- 
norum liberiacpropinquilongiflimo temporum,puta centum anno- 
rumdecurfu arreptamaproauistyrannidem continua fucceflione fine 
interruptionetueantur, ac iuftisimperiisRempublicam modcrentur, 
non debet illudimperium tyrannidis appellationc venire : nam diutur- 

7 i.ho£aitc.§. na^illaDra:fcriptiotemporumIe2;itim2ecreationisvimliabet:quodau- n 

duttus aqua: de i f l .i- /r-i- 

aqua quorid. fcm diximus iura maieftatis prarfcribi non poffe, ad priuatos fped:at,cjui 
iura maieftatib,ftante Republica,vfurpare conantur:non in conuerfione 
totius Reipublica:.Diximusfineinterruptione, acinterpellationeideft 
fi nullain tyrannum , eiufquc libcros confpiratione , nullainterccffione 
ciues imperantis poffeflionemperturbauerint:ex eo enim quodammo- 
do perfpicuum eft eius imperiis (ponte ciues acquieuiffe,ac iuftum prin- 
cipem comprobauilfe. Intercefnovero nonminusfadiis, quam verbis 
explicatur : cuiufmodi eft fadum Aquila; Tribuni plebis, qui coronam 
ftatua: Carfiris impofitam fpectante populo detraxit,nec quicquam fre- 
mente Cxfare,qui deinceps amicis,quibus honores aut imperia tribue- 

8 Tnnquii. in ret,fubiicicbatillud,Si pet Aquilam * hcct. H^cdetyranno, feu virbo-D 

. nus, feu improbus fit,qui nullo iure in Pvcipublic^ fummum imperium 
inuolauerit. Sedhuius difputationispr£ccipuaqu2ef]t'oeft,deeoprinci- 

9 p,irisdcPuteo P^^S"* ^*^^ fuftVaglo populi, vcl optimatum,ve'l legitima f^icceflione^vel 
inryiid.<:.vbiquq iufto bcllo, vcl fbrte,vel oraculo c^lcfti,principatumadeptus, iura diui^ 

ritj; lice.it occide , . . ^ ,.'..* -It 

re rcgc tyrannQ. na & humaiia perucrtit: an eiulmodi principem,qui loquendi conlue- 
tuLq^ux^^iinVixg,^ tudine tyrannus vocatur,interficcre liceat ? Plerique certe diuiniSic hu- 
n,^'ni''°."''" ^' maniiurisinterpretcs^.faseffe tradunt,ac nonnulli duo verbafecum 

14.; 
U 

pnncipc §.,. An- uinma impcria runaitus euerterunt. v t ie;itur qusitionis nuius nodum 

■lc Cllui m 



i.4.articu!.iM.ir, diflidcntia coniuncuntjfcihcct rcecm tvrannum^qux difciDlina: florcn- 
pnncipc§.,.An- tiiiima impcria rundituseuerterunt.Vtigitur qusitionishuiusnodum 
h.mm.iv< rbo.fe- ailioJuamus,monarcham a principe,& ciues a peregrmis ca^quafti prius 
ilriunTm^^^l^tii 4. ^iximus ratione feiu ngere necefle eft : quia plurimum refert vtrum a ci- 



ca 
l.d 



p.8.§.iDD. in ue,anveroapere2rino tyrannusinterficiatur. Namdepulcherrimiso- 

..d''ccinimu'; de ., r r. • 7t -11 n • n ^ r r 

ricroranc.cccKf. mnibus ractis nullumillultrius eit, quam vitam,ramam, acrortunas 

C. Birt. in trait. » • . . 1 • 1 • • • " ■ l r i 

deiyrannia. tcnuium ac innocentium hominum abiniuna potetiorum derendere, 

actue- 



^ D E 'k"£ 'P V"^ LIC A. " lo^ 

'ac tueri , quando iLidiciorum aditus omncs obfidentur : fic enim Mofes 
-Ifraelitarum Imperator ciues crudeliirmiaferuitute oppreflb^ liberauit: 
(ic etiam Hercules ille , qui pene terrarum orbem emenfus,monftra te- 
tcrrima, id eft tyrannos,mcrcdibili virtute necauit populofque innume- 
rabiles ab immanium belluarum dominatu vindicauit,ac pro talibus fa- 
iilis in Deorum numerum relatuseft,& cum eiuspofteriampliflimaim- 
peria innumerabilibus feculis tenuerunt, tum vero cxteri Hcrculis imi- 
-tatores Dio, inquam, Timoleon, Aratus, Harmodius, Ariftoffiton, ty- 
•rannorum interfedores & magiftri funt appellati. Eam ob rem Temir- 
cutlus, quem noftri Tamerlanem vocant , Tartarorum Imperator cum 

B bellum indixiffet Paiazeto Turcarum principi, qui Conftantinopolim 
obfidione cinxerat, profeffus eft fe ad caftigandos ty rannos , nuUa acce- 
ptainiuria veniffe : & quidem treceta millia Turcarum non modo fudit 
acproftrauit, fedetiamprincipemeorumcathenis vinftum incaueam 
belluarum inmodumconiecit. Necrefertvtrumperegrinus aperta vi, 
aut clam tyrannum , an vero iudicio damnatum morte atficiat: laudabi- 
liustamen eftcomprehenfumvtiIatronemacparricidam,profccIerum, 
acflagitiorifm immanitate carnificibus lorquendum permittere, quam 
militari ftiplicio pledere. Teneamus igitur iIIud,peregrino cuiuis lice- 
retyrannum,ideftomnium vocibus intamem,acfuorumrapinis, ca:- 
dibus, & crudelitate nobihtatum interficere. Idem ciui quoque licct in 

C eumquiinpopulari aut optimatum ftatu princeps eft,nectameniura 
maiefiatishabet: qualesprincipio fuerunt Imperatores Romani,&: iis 
temporibus duces Venetorum,Genuenfium,Lucenlium:fi fua potefta- 
,te ad ciuium c2Edes,ftupra,rapinas,abutantur : fiue apcrta vi, fiue Senatu 
iubente id fiat , vt aduerfus Neronem , & Maximinum fadum legimus: 
namvterqueaSenatucapitalifupIicio, nullotameniudicio conftitiito \ ' 

.damnatus eft : & quidem ille vt morc maiorum nudarctur, ac fuftibus 
ad necem vfque Ccederetur: quiano erat in Impcratoribus Romanorum 
Reipublic^ fummapoteftas,vtanteadem6fti-auimus,necpropric mo- 
narchiafed" principatusdicebatur:tametfi Seneca Neronem difcipu- i TriquiUn ca- 
lumficloqucnteminducit,Egomortaliumomniumfolus eledtusfum procmio. 

L) vt effem DeorumWn terris legatus: ego vita: necifque arbiter: in me vno 
pofitum eft *quid de conditione ac ftatu cuiufque dccernendum fit. 
rlanc quidem poteftatem Nero vi ereptam Senatui populoque Roma- 
nolibivindicabat, iuretamennonhabuit, cumeffetprincipatus, perin- 
devtinAriftocratiaGermanorum Imperatores, quos c^cteriprincipes 
autoritatefuafccpe coercucrunt,ac.deprincipatu* Adulphum & J Wen- ^ «»""1^5*' 
ceflaum deturbarunt. Idem iudiciurn eft de regibus Lacedxmoniorum, 
poft conftitutam aLycurgo Rempublicam, quos magiftratus f^pe mul- 
dla,interdumetiamcapitedamnarunt: vt reges quoque Danorumac 
Suecorum fcepede imperio,in exiliumaut in carcerem deie€]:ifunt:quia 
fummum imperij ius in optimatibus ac Senatu , non in regibus ipfis po- 
fitum fit: quales etiam fuilfe diciltur fingularum Gallia: ciuitatum prin- 
cipes, quos Ca^far reguloi vocat, qui capitis caufam intcrdum dicere 

f 3 



2.,o L I B E R S E C V N D V S 

co<yebivntur. Quamobrem AmbiorixLeodienfium princepstotiu^quc 
exercirus Gallorum imperaior iic dc feipfe loquiiur : Noftra inquir,iuf- 
fa eiufmodifunt,vtn6 minoreminmepopulus,quamego in populum 
poteftatemhabeam:quibus verbis mtelligitur fummum imperiumin 
eiufmodiregulisnonfuiffe: tametfifierinon poterat vt paremKaberet 
cum populo potcftatem,vt antea docuimus. Hos igitur principes etiam 
{liuramaieftatis nonattingant, (itamen Iceleribus acflagitiis inquina- 
ti,magiftratuumanimaduer{ione caftigarinequeant, fed opibusacpo- 
tentia^id bonorum cxitium abutantur, de medio tollere, non modo pe- 
regrinis, fed etiam ipfis ciuibus femper licuit ac licebit. Qiiod (i monar- 
chiaqusdameft fummavnius poteftate conftituta,quaHseft Franco- B 
rum, Hi(panorum,Anglorum,Scotorum,Turcarum,Mofchouitarutn, 
Tartarorum,Perfarum,^ihiopum,Indorum,&: omnium pene AfFricas 
& Aiix imperiorum.vbi reges, (Ine controuerlia iura omma maieftatis 
habent per {c(ey nec iinguhs ciuibus , nec vniuerfis fas eft fummi princi- 
pis vitam,famam,autfortunas in difcrimen vocarc, feu.vi,feuiudicio 
conftituto id liat,eiiamfi omni fcelerum acflagitiorum,qu? in ryrannos 
conuenireantcadiximus^turpitudmeinfimisefTet. Namquodad iudi- 
cium attinet , nulla magiftratibus, ac muho minus priuatis in fummum 
principem pofeftaseft,cum nonfolumab eius vnius omniaomnium 
imperia pendeanr, fed etiam eo prsefente magiftratuum & collegiorum 




iquenuUaclientnnpat 

didio eft, quonam modo manus intentare tyranno hceret? neque enim 

quantumquifque viribusacferro,fed quantum iure poflit, qusritur. 

L\i?r,m'ft?c "^ folum is qui principem necauit*, perdueMionis reus eft, fed etiam 

7iT.aai.iui..na- is qui tenrauit,quiopem ' confiUumveattuht*,quitexit,quivoknt,qui 

8 B.ia.s.iict.in cogiraui ^rquodcerte fad:um,legestantopereexecrantur,vtciimquis 

s^Dix •'nurg.- if^ reatu fcelerum omnium conui(^us condemnationem fua mort e pr^- 

t..to.,K.d.; pa:- ucnit , inte^ro ac illcfo Mlatu mottuus cenfeatut , nifi principis falutem 

dici.n ,^on ripe- aut diguitatcm violauerit: hancvnam remefTe putarunr, ob quamper- 

ii.vi.iji.u.ii.i duellionisdamnatu^',acpriusiudicatus,quamacculi,tusefre videatur. D 

a.i ^dead.tur. Actametficogitationes hominumflagitioforum nullapdinalcgespcr- 

tTi vir idi lui ^'-'^iuantur , (cd ea tantum qucc dido fadove foras in fcelus erumpunt, fi 

iiimmfine. qucm tameu violandi principispraua cogitatio cceperir, etiamfinihil 

|,f|^J^["'|,'PJ; tentauerir, hanc tamen cogitationem ? capitali pcena plcdi oportere iu- 

ci rjpere. de li- dicarunt. Ccrte ouidem uoftra xratc cum nobilis homo re^em Fran- 

cogutioms. cilcum I. occidere le voluiHe Franciicano lodali reJigiole contiteretur, 

&ab eofceleratx iftius cogitationis veniam efflagitaftet , rex tamena 

fiaterculo fcelerisadmonitus confitentemreum comprehendi ac iudi- 

cibuscurisParifiorum fiftiiufTit,aquibuscapitisdamnatuseft:necve- 

ro iudices id metu fecerunr, cum optimi ac clementiffimi regis cdi(5ta 

impuneSc quiJemfspiflimerecufirent. HenrichumiteiriFrancifcire- 

gisfiliumCapitofuriofiflimus homo cum occiderevellevideretur, &: 

ineum 



D E R E P V B L I C A. ' tit 

ineumcnfemexeruifletjC.ipitis poenasdeditjtametfi furiofum homi- 
nemvbique Ieges*apoenaexcufant,cumipfofuroreplusfatis torquca- '^ ' i"'C"tM.<k 
tur. Acnequisputetprincipes ipfos legum iftarum aciudiciorum au- ° ^"^ 
thores fuiffe , vt accuratiiTime faluti ac dignitati confulerent , facris le^i- 
bus & exemphs vtamur. Nabucodonofor Rex AfTyriorum Pala^ftinam : 

totamferro acflamma vaftarat,Hierofolimam expugnarar, templura 
incederatjfacratiffima vafaexpilauerat, cxteramilitibus,quica;dcs ftu- 
•pris, ftupra cxdibus mifcebant, diripienda dederat , regcm rplum iiuci- 
darat,vrbem deniquetotamacmceniafolo exa:quarar,'poftrcm6 popu- 
lireliquias,qu^tantxcladifuperfuerant,inmi(errimamferuitutem, & 
B quidcmin Caldxamabduxerat-.neque fatis libi fadtum purans, fuam 
ftatuamexauroconflari.acinlocopublico abomnibusadorariquoties 
tubaexaudiretur,recufantes in ardenti fornace viuos concremari' iuiie- s Dinieleif.s. 
rat : quse cum in lud^am aliatafuifl^ent, fandifTimi * vates ac prophetx e e.niic «p. i, 
literasad captiuos dcderunt,vt pro Nabucodonoforis liberorumque fa- J^^'^^^^'"'^-«-«- 
lutevotaconciperent,.acprecarentur a Deoopt. max. vttandiu fupet- 
ftitesregnarent,quandiu ccelorum orbescircaterramcirciiagcreijrur.Et 
auideDeusipfeNabucodonoforemferuufuuappellare non dubitauit, 
acpotentiftimia orbis terrarii ^ principem cfFedlurum feteftatus eft:quis ' Hifrem.caj». 
autemtyrannorumquotquot vlquam terraruextitcrur, cum lito com- 
parandus fit:qui fuam ftatuam tam crudeli propofito fuplicio coli iube^^ 
C ret? Attamen vatesiand:iffimus,quemexoraculoDLUsipfeafHauerat, 
Sedechia^regisIudxorumperfidiam,aduerfus Nabucodonoforem, cu- 
ius eratipfefiduciarius,verborum acerbitateabhominatur, aciuftiflime 
interemptumfuiflTelxtatur*. QuidSaiil? numfacerdotesomncs crude- * E*echicl.cjp. 
liflime mad:auit,qu6dvnuseorumDauidemfugientemhofpitioexce- 
piffet? num Dauidem innocentifhmum principcmqui4:otviclorias de 
hoftibusretulerat,occiderefa^peconatus eft? at eo ipfo tempore quo 
Dauidi peftem & exitium intentabat Saiil bis in eius poteftatem incidit: 
& cum a militibus ftrenuiflimis , quibus imperabat increparetur, qu6d 
hoftem omniumacerrimum quemfacillime necare pofTet^occidinon 
pateretur, propofita regnandi certa minimeque dubia fpe,confilium il* 
D lud execratus eft,5g6ne,inquit, regem Deo facrum violari patiar? quin- 
ctiam regem i^fum fe perfequentem protexit, ac ne violaretur acerrime 
obftitit,cumprajtorianosmilitesvinoacfomnofepultos euigilariiuilit: 
cum autem Saul ab hoftibus czefus eflfet, miles aliquis caput ipfius ampu- 
tauit,ratus fe Dauidi remgratifTimam E\6lurum: eum tamen qui facrum 
caputamputaratnullainterpofltamora necari mandauit, &: mortuurn 
regem fine fimulatione luxit. Atquirex illum iniuftiflime ac diutifTime 
perfecutuserat, qui&reriigeftarumgloriaclarus, &regisipfiusgener, 
legionibus etiam hoftium , ad quos inuitus Ce(e receperat , ipfo rcge po- 
tentior,fad:us:deniqucrexabipfi3 Samuele Deo iubente defignatus 
fuerat , ac numinis diuini fpiraculo ? aflilatus , nihil tamen contra regem «^',ij*' ^"""^ ' 
aufus eft, fed in exilium proficifci maluit, cjuam regi exitium intentare. 
QuiauteminterHxbra20s,fumma vitje integritate,ac dodrinacceteris 

f 4 



;.^ii LIBER SECVNDVS 

j,Torcrhasdefe-- omnibus pra:ftant,EflxM,inqiiam,reges fubditis faaos eflc o 

ft.sittd«or. . tJunt. QLiidquodlexipfadiuinafandtiirime vetatprincipempopulifui 

' -autmaeilbatusverboviolare?quani6magiseorumviiasinfidiari?acne 

I PctrUi7. & I. deoptimistantum latavideatur, dc vniuerfisconceptalex*eft: quam- 

RomT.i4.'"^ ' quam ne vJlus dilputationi, autambiguitati locus relinqueretur, etiam 

improbos magiftiatus fubditis fandos effe oportere cauetur. Qux cum 

-diuinis &humanislegibusperrpicuafint,argumentacontrariarefellere 

-hominiseft & literisabutentis & otio: qucmadmodum igitur eos qui 

^n Deus iir, nec ne, dubitant , non argumentis fed pcenis acerbiftimis re- 

fellere oportet:itaquoque ftatuendii eft incos,qui perniciofiftimisfcri- 

ptisjfubditos in principesarmareconfueucrunt.QuamquamquiTheo-B 

1 Mirtin. Lut. logorum* cruditilTimi habentur,non modo non licere putant fubditis, 

&tTnftuuJ.«p. principes,tyrannidis fpecie occidere,fcd ne verbo quidem violare fas ef- 

vit.iib.4. (€^31- fe,ni(i linculari Dei oraculo lubeatur : vt lehus qui Dei iuflu ad reenum 

Sleidanus in hi ' O 1 1 1 1 n • ^ n 

ftoria. caiuinus Ifraclitarum vocatus eft, vt reeis Achabi Iiberos ac poftcritatem aftirpe 

Ephoris licuiflc , , . ,^ '-'.,,... ^' , , * 

fcribit in reges deleretJ. Anteaquideomncsilliusimpieiatesaclcelera,.prophetarum 
f"errt™anim"d- etiam,ac fandiftimorum virorum crudeliftima fuplicia, ciuium exilia, 
nonTtcm'^*'"" c^dcs, profcriptioncs^atquc adeo lefibelisrcginx, ncfariafortiiegiapa* 
j i.b. 4- regum ticntcr Pcrtulerat : nihil tamen in principem aulus eft,quoad iuflus pare- 

cap.6.&jo. ; rr \ 1 ■ \ -r^ CJJ 

re necene habuit oraculo Dei pra:potencis , cuius hducia duos regcs , ac 
fcptuagintaiegum liberos,pra:ccraliosprincipes,ac Bahalis,ideft, Solis 
facrificulosinternecionedelcuir,ip(amquc reginam dearccpr^cipitem, Gj 
& canibuslaccrandamdedit. Hocigitur{ingularcDeiiuflum,oraculo 
csleftiprodirum,cumimproborum ciuium perniciofis coniurationi- 
busnihilhabet commune. Etquidemcum Gcrmanorum principcspro 
fufceptareligioncpropugnare, & aducrlusCarolum v.Imperafirear- 
iTiacaperedccreui(rcnt, MartinumLutcrumconlulucrunr, num id lurc 
4Sicidinas, diuinoliccrer.illc ncgauit*:ncque tamen principibusid perfuafit Itaque 
funeftum bcllum Rcique public^ calamitofum fufceptum eft, cum in- 
gcnti pnncipumac ciuium ftrage:quia iufta caufa nulla vidcri poicft 
aduerlus patriam arma capiendi : quamquam (i Carolus Imperator ty- 
rannide ciuesacRcmpublicam opprcfliflet,cum iura maicftatis non ha- 

bcret,iureoccidipoterat,vtanteadocuimus:fcdneq-,«!Aiteruseamadhi-D 

buit, atquehaudlcio an perceperitdiftind:ionem:necpuicauiteundem 

fuilTeCaroli acPrincipumomnium, paucifTimis quibufdam exceptis^ 

Gum republica confenfum^fed pcrinde refpondit, atque (i Carolus ium- 

mam Imperij (blus hiberet : multo minus igitur aducrfus regem^^arma 

capcre fas eft. Lex diuina filium nccari iubet , (i vel parentcm leuiflima 

contiimeIiaa(fccerit:num etiam fi patcr Iatro,parricida,impius erga 

Deum & patriam cxtitciit? fupliciis quidem omnibus dignus (it,non ta- 

men filio parentcm violare fas cft: quia nulla tanta impietas eft, nullum 

5 Qi.intiHanus tautum fcelus,quod fit ^ patricidio viudlcandu m. At cum Ciceroeadem 

p^ccr m tc a- q,j2,(|.iQngj^ di(ccptaret*,patriam parcntibus dixit efte chariorem. Prin- 

6 111 ofnc. j,j,p5 igjjm- quf lYi patriae parentcm iure dixeris, patre ipfo charior, quip- 

pe inimortalis Dei munere concefllis,& facer cuique efledebet:quanta- 

tun^ue 



D E R E P V B L I C A. nj 

cunquetyrannideciues opprimereconetur, iufla quidcm ipfius, qux 
cumdiuinisacnatura:legibuspugnat,repudiarequiiquepotell,acprius 
magnoanimoacfortimortcm oppetere,quam pareas,(i iugafaluticon 
fulerenonpollis. Oquantalittyrannorum futura multitudo, fi lyran- . 
nos fubditis occidere liceatlquam multi innocentes ac optimi principcs 
fuorum conlpiratione perituri ! nam qui tributisac vc6ligalibus plus x- 
quociues vrget, tyrannum vulgus appellat : & qui contra populi vo- Le ty,:tyj ^ai 
luntatemquidimperat, vt^Ariftoteli vifumeft: & quicohoricspixto- ''"'^"'"P' 

1.1' , l^ ,17 inpolitic Btr. 

riasaduerfus improbosnabet:autii coniuratosvitcequefuarinlidiatores 'ntr.iit.uuac:ty- 
luplicioamcit. Quje vero iecuritas optimisprincipibus iuturaeii-,ii ab aidputatiiyro., 

B ipfis ciuibusaquibuspotiflimumferuari debeant,tyrannidis fpccie oc- pVe nnrrp' eu ' 
cidipolIint?Nonquod ca:terisprincipibus nonlicereputem pcifcqui, '"'• 
acde medio tyranos omncs,{i fieri poflir, vno tollere & codem impetu, 
vtantea diximus,ciuibus tamen ac iubditis non licere ftatuo. Quaquam 
Diogenes vrbane, vt omnia,acfacete,cum Dionylium iuniorem de ty- 
rannidis arce depulfum Corinthi cum Hiftrionibus iumma fccuritarc 
publicoinlocolafciuientem comperiilet, Nx,inquitDiugencs,indigna 
teipfo conditione vteris:&: gratiam,inquit Dionyiiubjiabeo maximam, 
quod meam vicem grauiter feras : hic Diogenes , An vero , malum , tui 
commiferationeidamedici putas? Ego vero lantam foclicitatem tihi 
inuideo,quicumferuili& abiedloanimo fisac femper tucris,dignuse- 

C ras qui in tyrannidis arce miferrimam vitam traheres , cxitumque patri 
fimilem habcres: nunc tamen cumfummatranquillitateanimiiiobii- 
cum viuis, & viuisfecuruslHiEcille. Quisautemcainifexaddidum Cix- 
plicio crudelius torqueat,quam metus? metus inquam mortis,infamia*, 
cruciatus ? funt ilLr vltrices furi^e , qux tyrannos agitant , ac lcmpiternis 
terroribusdiunod:iiquecxcruciant:tuminuidia,iLifpicio,trepidatio,vl- 
tionis cupiditates , ac mille perturbationes fecum diilidentes , mentcm 
defanitatedeturbant,acmultoacerbiusfauciant &:pungunt,quam cru- 
delesdominijferuos vinculis,fuihbus,actormcntis exulcerarepofiint. 
Quid item miferius tyranno contingere poffit, quiim iubditis omncs 
difciphnarum ac virtutum aditus pra:cludere? quam dementes ac ftupi- 

D dosjbeiliarum in ijiodum efficere velle?quam vbique exploratores & a- 
lienscvit^ fpe.fulatores habere? qui,quxdicatur qux^qifiantabvniuer- 
fis&{ingulis,audiant,videat,olfaciant,atque etiaintimosanimifenlus 
fcrutetur? quid fcedius quam quos amore ac beneuoletia fecum & inter 
ipfos v»onciliare debeat , eofdem a fe iplis diiiungere , vt mutuis odiis ac 
acdifiidiispereant? Quistotanimidoloribusac perturbationibus lan- 
guente tyranno miferiorem quemquam effe putet? quis mortcm opra- 
biliorem non ducat ? mortem enim Caefar miferorum portum , Theo- 
phraftus miferiarumexitum, ^^^^^'^''^^'^'^''^'^''«'■«'''^'^"'appellat, neuterqui- 
dem fuperilitiofius , quiacorporibusanimos fuperilites efTenonputa- 
rent:multo minus id reputant tyranni,quorum mortem qui optar,(ccu- 
ritatem ac tranquillitatem illis optare videtur . Sed fere femper tyranni 
quofdamhabent in deliciis,quibus quafi fpongiis,ad exhauriendum 



,,4 LIBER SECVNDVS 

fangiiincm abutuntur,qLios populus cum furere coepit comprehendere, 
lacerare acdiftrahere foiet:vtTiberiusSeianum,Nero TigiUmum,Dio- 
nyfius phyliftum, necitapridemHenrichusrcx SuecorumGeorgium 
Prcfchonem , quos a furente plebe correptos ac difcerptos legimus : fic 
Antoninus Caracalaeos omnesquifeadfratrisparricidium impulerat, 
qualirem eratifTimam populo fadurus trucidari iuflit : nec mitius adu- 
latores fuos tradauit CaUgula. Atque his artibus tyranni fa-pius plebis 
infidias ac furores euafcrunt. Sin ab jpfo tyranno coniurati ca^dem au- 
fpiairentur, non amici tantum , fed etiam vxores,Uberi, propinquijcru- 
deUtcr necabantur : nam poft Hieronymi, SiciliiE tyranni , cardem, om- 
nium amicorum ac propinquorum fecuta clades eft,& in fosminas quo- B 
queinauditacrudcUtate fxuitum, ftatux deiedtXjOmniaedictarefcifTa, 
non tantum iniquaXed etiam vtiUter conftituta,ne vlla vfquam extarent 
veftigia tyrannorum : frpius tamen qux laudabiUa fuerunt probari fo- 

8 hb.i4aa Atti- lebant. IndeiUud Ciceronis^,nihil vfitatius,quam tyrannorum acta va- 
cumepi oai. |^j.^^g^ ^qj-^jj^ j..jj^^£j^ jj-jf£j.fgjr^oj.e5 jj^j (-^lo collocati. Idcm tamcn aUbl, 

9 ciuiiiumqui- M;;iCTnum,inquit, T'?f9 Tj-oA/T/KOTaTwirfrjcs/^^iTwi. ^ vcniendum nc ut itt coniiUum 

tyrannijfiisaUquade re bona deUberaturus fit. Sedquccftionis vtriuf- 

que eadem ratio eft:nam fi tyranno de rebus honeftis deUberanti,confi- 

lium impartiri ncfas eft , ne tyrannis comprobari videatur : edida quo- 

que ac decrcta vtiUter abrogare necefle fuerit , aut tyranidem ratam ha- 

bere:cerre virorumbonorumconfcnfusplurimumvalet ad ajfla tyran- C 

ni fancienda ac ftabiUenda, qux aUoqui fola tyrannidis opinione ruitura 

eftent. Atfarpiffime tyrannorumadlanonmodo vtiUa , fed etiamini- 

quaqua^funtratafint oportet , fi faluam RempubUcam efle volumus. 

Iraque quod Thrafibulus Athenienfibus poft eiedos triginta tyrannos, 

Aratus , Sicyonis , cxfo Nicoclc. Idem M. TuHius Romanis occifo Co!- 

j luc quifiione farc fuafctant legem fciUcet Amneftias,id eft omnium iniuriarum obU- 

[ni!pirh^berr§'.' uionem,ac ty rannotum ada valcrc iuflcrunt: ncc ahtcr lapfa erigi,nec 6- 

pUnequodv..& re(5tj(jiLi ftarcReipubUcapotuiflet. QuajiffituradaNeronisacDomi" 

iniraftatu^dcty- _ _ T ^ r rr C ■ rc 1 1 JrL 

rjnn.anum.i}.& tiani tiaduntur, a Scnatu reicilia ruiiie, ad perpetua quardam edicta per- 
coT.HieStut." tinenr, qua: quod fempiternam iniquitatemhaberent nifiabrogarentur 
b.rAibTricu?m tebus rcdle coniHtutis intcritum cflent aUatura : quid^utcm quinqucn- D 
u $. ex-iftis. de jjjo Neronis iUuftriusrquid aptiusPquid meiius? ex co quidem Traianus 

orginc luns .1 l i V, i 1- xt • C • rr 

Mari.n. Lauden. optiinus ptinccps , in bcnc gcrcnda RepublicaNeroni paremruiliene-' 
pnndpc'" el minemiudicauit.Hisconfentaneaeft lurifconfultorum difcipUnas^^qu^ 
h^o"coi.i.Tci fucceflbres tyranorum ad ea qu£E iufte promiferint, fecerint obUguri vo 
ft,t.A.iciranco!: |l,jj . ca^teta rcfcindi. ItaConftantinusmagnus' quxLiciniustyrannus 

t89 B.iU.11. i.dc- Dl r 1 

cerninnis.d. Cr- iniquc dccreuerar,edixerat,vna legc abrogauir, cxteraconnrmandapu- 
[niBJ.bWusde tauit. Idcm ipfum a Tlieodofio & Arcadio fadum legimus , ccefo Ma- 
SgCvoxdc ximotyrannohaclege. Qvae * tyrannuscontra ius refcripfit non va- 
icgibus.c. jgj.g pr^Ecipimus.lcgitimisciusrcfcriptis minime impu£jnadis,actametfi 

ll.l.deinfirniadis r"'^ 't> ■ n ■ ■ r 111?» 11- 

i.s Qux lub tyri- largitioncs Maximi,& ea qu^ in fiao;itiolos,ac nihii de Republicamere- 

nis:nC.Theo- ^.-p ,.^ ■ CL ■ ■ ■ • J" • J" 

doiiano. tes ettudmetreuocarent : magiitratus, impcria, curationes indignis adi- 

TheodoSi*^" merent:decretaquoqueaciudiciaconuelleret,eatamenqu? finefraude 

acRei- 



D E R E P V B L I C A. iij 

acRcipublicxdctrimenroadafLieranc inHrmari nolueriintJ. Hxc veP^sivaicareodem: 
bajfinefraudc, qu2e in IfgcTheodofia legimus,ad lyrannoiumpropu- ^'^ ««"loiiano. 
gnatoreb& proxenLtaspertinentjnequisbellociuiliaut vrgcntetyran- 
nideexalreriusincommodi!» iua commodaaugendafibiputet : vtcum 
dc Mcdiolani principatu a> mis deccrneretur , cuius parte Galli , partcm 
Hilpani, parrcm Vencti,cieieraSFortiadx (ibi vindicabant,&:cjuantum 
c]ui(i:]ue vi & opibus, tanium iure valcret , lafo iurifconfultus cjui partcs 
Hilpanorum fouebar bona Triuulcij Gallicarum partium ducis vctera- 
toriafraude obtinuerat: poftea fulis Hifpanis Triuulcius lafonem de in» 
iuftapoflreflionedepulit^propoliralalonisipfiusdifciplina. Nequeta*» 

B mcn m eo gencre tanta vis cfTj debet legum acedi(5torum,quanta jrqui- 
taris ip(ius,qu2nullis legibuscoerccn poteft:fcd corumreligioniarbi* 
trioquerelinquenda, qui exrerum,tcmporum ,acpcr(onaruminfinita 
varierate (ingula mctiri , & quid q icnique cuique dare , faccrc oporteat 
prudcnter in conformanda Republica diipicere pofTint. Ulud tame mc» 
mini^Te oportet,non candemlingulorum vrilitatemeireoportere,qu26 
vniuerforum,fed publica ptiuatisanteferenda,niii iumma quadam x^ 
quitateacrationepriuata niti videantur : vt(i quceftorcs in iptobcllici* 
uilis ardorc , aut vigente tyrannidc, au t legitimis hoftibus, arces ac ciui- 
tatesinuadentibus, pecuniam publicamnumerare cogantur, illudacce* 
ptoRefpublicafcrredebct: (icenim iudicauit curia Ncapolitana* pro ^AfHiftusin.?*. 

C debitoribus Reipublica',qui Caroli viii. Regis Fracorum qua£ftoribus^^^.'s;,5^o^"'^°* 
debitapMblicanumLTaucrant: neque veroalitcrfacerepotuifteni Gallis 
re2;noNeapolitanoacfumma rcrumpotientibus. At(i debitoresnulla 
pctitioneanteccdentc,aut padiicum hoftibusdebiti,partcmnumeraue» 
rint,vt fummx totiusacceprilationem (erant,non modo totiusfumm^ 
dcbitores, fedetiam maiLftaris reosefte perfpicuumeft: Illud igiturte» 
neamus,a£la legitima tyrannorum &hoftiumReipublicxrataefte o» 
portere. Quiautem omniaconuell jnt,aut tyrannorum interfedori"' 
Dus prxmia largiuntur,vt ipfi regnare po^Tint^opinione ac fpe decidunt: 
ncqueenim faluieiTc po(runt,ni(iconiuratosacparricidas luiprincipis, 
quantumuistyrannuscxtiterit, fuplicioafficiant, vtprudcnter Scuerus 

j) Auguftus,quiomijesPerrinacis Auguftiintcrfedloresautconiurationis 
fufpedtos, cap\talipoEna damnauit : quod certe fad:um,incredibilem il- 
i! tum gloriam attulit, tum etiam diuti^Time imperandifecuritatcm^. ^ Herodianusin 
Iraquoque Vitelliusnon tantumGalbxparricidas,fedeoseliam quiab P"'»"*"- 
Orho.^e C2;dis prarmia, fuplici iibcllo popofccrant, prolatis libellis fui. 
pIicioafFecit:quinetiamTheophilusImperator Gixcorum,eosquipa* 
trcmoccifoLeone Armeniolmperatorem feccrant acciuit, quafi am* 
pliiTiina pra^mia laturos , dcinde contradtos vnum in locii ma<5tari iuftit: 
c]uofad-o plcriquecardisminime confcij praemiorum illecebris eo de- 
dudbi poenas dederunt . Illud etiam crudelius , fcd tamen ad Imperantis 
fecuritatem,quod DomitianusEpaphroditumNeronislibertum capi- 
talifupliciodamnauit,quiaNcroni(ibigladio iugulum petcnti opem 
attuliiret: tametfirem gratiflimapatronofaceret,quicarnifiGis manibus 



^^ L I B E R S E C V N D V S 

&audeUfupliciomaiorumillumeripiebat. Hxc quidem non tyran- 
nos modojVerumetiam regesoptimosfeciflclegimus,non tam.vtfua; 
falutiiquamocciforumdignitaticonfulercnt:vt(]uidemDaLiidaduer- 
fliscumquioccifiabhofl:ibusfoceri caput amputatum adfedetulerat: 
& Alexander masjnusDarij parricidam acerbiflime torquendum catni- 
flcidedit quodfuo principi manusintuliflet,cuiustamccaputac vitam 
Alexandcr iufl;o bello petebat . Certe quidem reges nofl:ri,nulla re ma- 
eis fan6ti ac inuiolabilcs fuis ciuibus fucre , quam quod propinquorutn 
ac(Tentilium falutemnon minus quam fuam tuerentur: tametd non- 
nullos perduellionis conuidos in ipds carceribus ac poteflate haberent. 
Naniloannes ii. dux Alenconiusbisex eadem maieflatis caufa capitis B 
damnatus ^quod cumhoftibus aduerfusregem Carolum vii. remque 
pubhcamcon(piraflet, vtriufque iudicij poenas clementia regis euafit: 
plcriquenimiamregislenitatem accufibant: fed non intelliguntregcs 
no tam propinquos quam (eipfos eripere fupliciis,nec tam alienx quam 
fuo: confulere faluti:&: cum gentilium fanguinem eflundi vetat/uo fan- 
guiniparcere.Imperatoresquidem Gr^corum,ac Turcarum principes, 
proximorum cgedibusacfupliciis regiam ipfim inteftarunt, nec tam de 
propinquisquamdefeipfifuphciafumpferunt:cerre quidemPhihppus 
Cominiusincommentariisprodidit, annis non amphus xxxvi.odo- 
o-intarejzia^srentisprincipes mutuis cladibus acfupliciisin Ancrhaocci- 
difle. RegesitemCafliliarpurasaparncidio manus continere nonpo- Q 
tuerunttvt enimomittameaqucerecenter fa6la commemorantur,rex 
vnusineas;entefexfratres crudeli parricidio peremit:atprincipum fe- 
curitas nuUa maior efle poteft, quam vt fubditi perfuafu m habeant fm- 
<ftos&inuiolabiIesefle oportere: Quamquam Reipublicx plurimum 
intereft , ftirpem regiam ficrofandam efle , ne fublatis principibus Rel^ 
publica concidat , aut inexplicabih feditione perturbata, diftrahatur , vt 
fuo loco dicemus. Qua; cum ita fint prudenter Seleucus Afia: Rex,qui 
captum Demetrium Poliorcetem , bellicis laudibus clariflimumj necli- 
berum abirc, necoccidi paflhs eft : alterii enim impietatis ergafocerum, 
:tlterun1 imprudentia: fuflfet. Ita Hugo Capetus Caroluniiquem in hac 
vrbe Laoduni poft diuturnam obfidionem pontificis Laodunenfis per- D 
lidiac.tperat, Aureliorum arceconclufit, ne principdtupi a parricidio 
proximi,quicumcognatione CDniudluserat,aufpicaretur, acregia^ftir^ 
pi parcendum efle doceret.Crudelius aliquanto Herichus I. Anglorum, 
quiRobcrtumfratrcm captiuum & quidcm natu maiorem ex6culari 
fempiternifque carceribus coerceri iuflit. Nccita pridem Chriftiernus 
huius Federichi Dani;r regis pater , eum quem de regno dciecerat , poft 
cxiliumredeuntemin arce Calemburgi conclufit,in qua cum annos 
XXV. exes;iflet, priuatus interiit: eadem pietate loannes Suecorum Rex, 
qui nunc fceptra moderatur , erga Henrichum fratrem vfus eft, quefn a 
populo repudiatum ne fc remque publicam perturbaret, carceribus 
continerecogitur:necaIiterElizabetha AnglorumreginaMariafri ScO- 
torum reginam,ad quam totius infuhr principatum iure pertinere Scoti 

conten- 



D E R E P V B L I C A. 117 

contendLinr,diutLirna Cciptiiiitate continet,vt ihx Keiqtic publicar faluti 
conlulcre , ac tandcm aliquando in vtriufque regni ius ac libertatem , id 
quodbreuifuturumrperamus reftituerevellevideatur. Hicoccurrcta- 
licjuisjpericulofam ciTe captiuoru huiufmodi cuftodiam:atque ha^c prx- 
cipua caufa fuit quamobrem Carolus rex Neapoleos,Romano pontifi- 
cefuadenteacimpellenteCoradinumMaufrcdifilium,eaderaquaPto- 
lemeus poftremus T^gypti rex crudelitate Pompeium poft Pharfalicam 
fugamnccariiuftir, ciim dicerentmortuosnon mordere.-fedneque hic 
exitiu eftugere,neque ille capitaleiudicium,neque cius liberi diutius re- 
gnare potuerunt,fed ab Aragonia: regibus de impcrio difturbati,non ft- 
Bneeorumquiparricidium illud perpetrauerant ignominiafcmpiterna 
perierunt. Certe maiores noftri, ciim loannem Burc;undia: ducem,Lu- 
douicipropinquiAureliorumducisparricidium in ipfoiudiciotemere 
confitentem ac prx fe fcrentem poenas eftugilfc pcr/picerent principum 
ca:dempler6fquedeincepsimpunclaturosiudicarunr,red;eiudicarunt; 
nam loannes publica ftde accepta vuhieribus confoffus interiit,ac cccdis 
jlliusauthoresimpune eualerunt. 

2)e ^riflocratia. C a p v t. v k 

W^fW^\ ^isTocRATiA Reipubhcx formaqua:dam eft in qua mi- 

*^A\S? nor pars ciuium in vniuerfos, & hno-ulos ciuesfumma: pote- 

C ^jFIi^^y^^ uatis lus habet : atque in eo iplo populari poteitati contraria 

^f^,"^^ videtur,qu6din paucorumftatu parsminorciuium ,inpo- 

pulari maior impcrat:vtrique tamein eo c6uenit,qu6d qui fummu im- 

peraHdi ius habent,oranibus quide fingillatim imperare poflhnt, colle- 

dimnopoft^unt. Igiturmonarchiae6 pr^ftabilior eftacilIuftriorqu6d^'''''V''^'''^^- 

vnus vniueriisaclinguiisimperadiiusliabet:quodanimaduerhonelin- 

gulari dignum mihi videtur. Vt autem monarchia,vel in vnius domina- 

tione,vel in regia poteftate, vel in tyrannide coiiftit : ita quoque Arifto- 

craticus ftatus aut ad dominatum , aut ad legitimam potentiam , aut ad 

paucorum opes fpe6tat,quam propterea Gra:ci oligarchiam appellaiur, 

cuiufmodifuitAthenistyrannorum triginta,RomiEDecemuirorule- 

j) cTibusferendis,acijofteaTriumuirorumReipublica:conftituendcC,qui 

populiliberta,;emacRerapublicam opprefterunt. Ariftocratiam vero 

Rroorieoptimaturaftatum.id eft optimorum ciuium conceflli termi- 

nauerunt.Nam qui ea ficiebant, inquit * , Cicero,qucEque dicebat mul- ^ prosef^io. 

titudiAi iucunda elle volebant, populares: qui autcra ita fe gerebant, vt 

■ fuaconfilia optimocuique probarentur,optimateshabebantur. Ha:cil- 

" levt caufa:inferuiret . Superiusdiximus ad intelhgendam Reipublica: 

cuiufqueformam,virtutes ciuium ac vitianihilhabere momenti. Ne- 

que ver6 Refpublica ex optimo genere ciuium conflaripoteft : id enim 

vel forte iiat oportet , vel ciuium fuftragiis , vel tertio quodaramodo ex 

vtroqueapto,virtuti quidera cumfortunanihilcommuneeft : necad 

lerum honeftarura coniuhaciones cafus admittitur , qu6d fi populosad 

ha:ciplavirtutisfuftVagiacieriplaceatfuidiftuTiiIes, id eft optimos,non 

X 



:,,8 LIBER SECVNDVS 

fclitrent , fed quarn maxime fimiles , id efl ftultos, imprqbos, impuden- 

tes , cum boni ac fapientes viri , fi modo funt aliqui, minimum efEciant 

vbique ciuium numerum : quid autem turpius,quam fapientium decus 

acdi^-nitateni pedereab infipentium iudicio,dicam,an temeritate? De- 

' iiiListamenerrebonosaliquotacfapientesinciuitate viros,confpe6lum 

ccrtefuo-ieniimproborum ac defipientis multitudinis : nec tamen fi 

fld comitia vcnient feipfos fipientes iudicabunt. Ita quidem Ladan- 

tius Firmianus in feptem Gr^corum fapientes vrbane iocatur , qui 

quidem defipiebant , fi fuo iudicio fe lapere arbitrarentur : multo 

macyisfialiorum^ideftflultorumopinione tales haberentur. Quodfi 

quis Latinos veteres in eo genere putet imitados , vt in exercitu confcri- g 

bendo , qui rerum bellicarum laude clariilimus effet , deledum au- 

fpicaretur , & fui quam maxime fimilem cooptaret , fecundus tertium, 

hicquartum,atqueitaconfequentervir virumlegeret,quem maximc 

rebusgeredisidoneum iudicaret,idque totiesfieret quoadoptimatum 

numcrusimpleretur:optimaquidemratio videreturimperij bonorum 

acfortium viroruminitioconflituendi: fedquis modumacnumerum 

bonorum terminaret Pautquis Reipublicce fponfor futuruseflet , opti- 

mumquequefuifimilempotiuscooptaturum quam filium,quamfra- 

trem , quam propinquum, quam amicum? & vt fiatXi tanta paucitas eft 

vbiquebonorum,quisillosabeorummultitudine quos improbos ac 

ftultosiudicarent,tueretur? DcmustamenilludfelecSborumnumerum, C 

qui optimi fint, Rempublicam initio conflitui pofre,quandiu in eo fla- 

tufuturam putamus?Quamobrem mirumvideridebetnemini,finulli 

fint, atque haud fcio an fuerint vnquam antea ftatus optimorum : cum 

enim Pythagoriri tyrannos aliquot Italiir in redam imperandi viam 

deduxiflent, acbreuifuturufperarentvtpopularesflatus & Oligarchia: 

in legitimam optimatum potentiam mutarentur , vt quibufdam in locis 

perfecerant, populares homines imperandi cupidi potentiam fabi fpecie 

virtutis eripi ciim perfpiceret , plebem in Pithagorccos & audaciflimum 

quenque in optimos armauerunt, ac pecudum in morem crudeliter 

madiarunt, carterosinconciliumcoeuntes ,exceptis admodumpaucis 

viuos concremauerunt : qua: cxdes Pythagora:orurr> maximos in Italia D 

tfPoiybius hb.i. turnultus commouit*^. Siue igitur optimi,f lue flagitiofifTimi, fiuc ditiffi- 

mijfiue nobilifIimi,fiue egentiflimi,fiue bellicofifrim.i,fummum iinpe- 

riam teneant,modo ciuium pars minor extiterit, Ariftocratiam appelle- 

mus.Partcm ciuiumminoremnoncerto numero definire necejleefl:, 

cum numerorum fit infinita varietas, qux in nullius comprehenfionem 

cadit:Nam fi demus decem millia ciuium,ex quibus centum ciues fum- 

mam rerum habeant, Ci quide in comitio fexaginta ciues concordes fint 

inlcgefercnda^reliquisciuibusquadragintaquiparticipesfuntmaiefla- 

tis,itemque nouemmiIlibusacnongentis,quiabimperio excluduntur, ^ 

colledim legem dabut : fingulatim vero decem millibus ciuium iidem 9 

fexagintacolle6lifimulimperabuni:necproptereaiusmaieflatisad fe- ^ 

xagintaciuescontrahetur : fed quia inomni cictu & collegio legitimo 

maior 



D E K E P V B L I C A. z,^ 

maiorpars vbiquepotior cft, fequiturvt fexagintaconcordes,FeIiquis 
quadraginta, tum iingulis, tum vniueriis, imperarc poflint : nifi lcgc <Je 

maieftate lata caueatur, vt duo ciuium tricntes inter fe cofentientcs, ca:- 
tcris potiores fint , quemadmodum in omnibus ferc collegiorum lc^i- 
busacinltitutis ' prxcipi videmus,qua quidc rationefexamnta quatuor ' ' '^:'"""<ti"J 
ciues reliquis trignita lex lupenores erunt. Igitur m optnnatum Itatu ci- 
uium paucitatem fpcdare nihil efl: necelfe^modo ij qui in c^Teros domi- 
nationemhabentdimidio paucioreslint vniuerfis. Namfi demus cen- 
tummilliaciuiuminRepubHca,cxquibusdecemminiacxteri"S omni- 
bus imperandi ius habeant , perinde Ariftocratia dicetur , vt fi ex decem 

B millibus ciuium mille ciuibus imperium detur : nam in vtroque nume- 
ro decimapars in reliquos omnesimperium habet ,nam quopauciores 
fuerint, eo ftabilior erit ac diuturnior optimarum llatus , modo nc diifi- 
deantafeipfi. NamPharfaliorum & Laceda^moniorum Rcfpublica:, 
quarumalteraviginti, altera triginta ciuiuprincipesexoptimisfcrcfc- 
ledoshabuitjcxinfinitopeneciuium numero, diutiilimc floruerunr. 
Epidauriiscentumodoginta ex omnibusciuibusimperabant^ Vetus i vi'.mc.\v \- 
item Mairilicnfium Refpublica ad littus Celticum , omnium quotquot Scorufu""''^ 
vfquamextiteruntRerumpublicarum,iudicioCiceronis, optnnccon- 
ftitutaJ,fexcentosfummomiperiopri^fecerat,ex quibus tum fenato- 5 str.ibo. 
rcs creabantur tum etiam qumdecim magillrntus , quibus trefuiri quafi 

C Prxtorcs prxibant . Idcm iudicium eft Rhodiorum ac Thebanorum, 
pofteaquam populare impcriu ad locuplctiores rediit : quo nihil com- 
modiusficri poteil:,iiop[imiciucshaberinon poilint. ItaqueT.Flami- 
nius proconful, inquit Liuius '^ , eam partem ciuitatum Thcilalia; potio- 4 i-b h- 
rem tecit,cuifaluatranquillaque omniamagiseiTeexpcdiebat. Quam 
rationem Andra:asDoriain conftituenda ' GcnueniiumRepublicafe- s jnno. i^is. 
cutusvidetur. Is enimdeciuiumconienfu familias ocftoacvigintitum 
ex nobilitate , tum cx plebeiis eorum ciuium quifex in vrbe domos 
haberenr, imperij participesfecit,acplebeiosearum familiarum l.uale- <^''»«<'»/«^'» 
ge nobilitauit:optimatibus ita confcriptis in fingulos annos ciues decem ''" 
ex opibus,aut virtute,aut nobilitate cooptandi poteftatem fecit. Conci- 

D lium ex optimatijjus c c c c.Reipublic,^ in (ingulos annos pra:fici voluit, 
quorum fuifrtigiis Dux ipfe & od:ouirf,in duos annos crearentur: quod 
quidemcollegiumo6louirorum cumprincipe,dominationem appci- 
lant,quoniammaximaqua:qucinRepublicatracl:.areconfueucrint:nifi 
quid grauius occurrat , quod Senatus cognitionem poilulare videatur. 
Senatus autem centum virorum fuffragiis occultis optimatum in iin- 
gulos annos creari folet. Od:ouiri, exatto magiilratUjReipublica: toto 
biennio procuratores funt: ac deinceps in odlouirorum collegiu,quan- 
diu vixerint,admittuntur :quiver6ducescreantur, perpetuam,exaclo 
magiilratu , Reipublicx procurationem habent, & ad collegium oiSto- 
uirorumiemperaduocarifolent. Pra:tcreaimperatoremvnacumTri- 
bunis mihtaribus quadraginta, qui a^inuapoteftate vrbanis legionibus 
prieeifent, iifdem optimatum fuffragiis ficriplacuit. Quod ad iurifdi- 

t 2. 



iio L I B E R S E C V N D V S. 

(flionem attinetjpcregrinos arccflere rolent,Prqtorem,inqiiam,vna cnm 

duobns legatis,quorum alter fircalia,altcr crimina tradat,tum quinque 

viros priuatorum iudiciorum in biennium , quam ipfi rotam appellant, 

omnes peregrinos . At Septemuiri litibus extra ordinem definiendis ex 

albo ciuium accipiuntur, itemSyndicatusquinqueuirorum qui qux- 

ftiones exercent, tum aduerfus Ducem, tum etiam aduerfus odouiros 

exado magiftratu , edi6to propalam pofito (i quis ciuium iniuriamab 

illisacccpiiTequeraturtquodfinemoqueflusfuerit, innocenterexadti 

mag;iftratusdecretumdatur. EodemipfoannoquoDoriaoptimatum 

potcntiam Genux fundauit, Gcneuates monarchiam in popularem fta- 

Stams Gtne- tum ciedlopontificecommutarunt. Antea quidcm feipfos in liberta- B 

uatHm. jgj^ vindicare propofuerant, necfe ducis Allobrogumautpontificisle- 

gibus teneri profitebantur: nihil tamen audendum iibi putarunt, quoad 

de principatu non modo inter ducem ac pontificem, vcrumetiam pon- 

tificem inter ac populum oborta effet contentio:tunc nouanda: religio- 

nisfludiumacReipublicxcommutandxoblatam occafionemarripue- 

runt. Libertateigitur Reipublic:Ereddita,concilium ducentum viro- 

rum cum fummaperpetuaque poteftate (tabilierut , pra:tcrquam quod 

populusiubendxlegisac maiorummagiftratuum crcandorum, tum e- 

tiam pacisacbclli iusfibireferuauit,qu2E adiuramaieflatisanteaperti- 

nerediximus. Lam vero ex optimatibus ducentis Scnatum perpetuum 

fexagintavirorum, &ex eodemSenatu xxv. viros cumperpeiuapote- C 

ftatcfecretioriconfilio pracfecerunt qui totius Reipublicje arcana tra- 

«ftaret. Poftremo quatuoruiros magiftratus annuos popularibus fuffra- 

giis fieri voluerunt, pra;ter eos qui priuatis ac publicis iudiciis prxeffent. 

Geneuates igitur hoc maxime differunt a Genuenfibus , quod hi conci- 

lium cccc. virorumac Senatum fexagintavirorum, cumreliquisma- 

giftratibus , altero quoque anno, mutare confueuerunt : ilh pcrpetuum 

concilium, fenatum item perpetuum vtrumque fecerunt , falua tamen 

ciuibusinfingulosannos cenfura,qu£E acerbe exigilur,quofit vt Gene- 

uatum Refpublica flabilior fit,& conuerfionibus feditiofifque nouatio- 

nibus minus opportuna : creatio vero optimatum ac Senatorum apud 

Geneuates non vno fit & eodem a6tu , vt in Republiqi Genuenfium ac D 

Venetorum,fed mortuo fenatore,alius ex optimatum dufientorum cx- 

tu in fenatum , & ex iis qui origine vel affumptione ciues funt in cxtum* 

ducentorum fubrogatur, nulla nobilitatis aut cenfus habita ratione, fed 

folius virtutis ac illefx exiftimationis: quod apud Laceda:monios^ifa(5tii 

Hehietmum legimus. Eadcm ferc eftHeluetiorum,pra:ter pagos quinque minores, 

l atks. Reipublicxforma, vt apud Tigurinos & Bernates quorum exemplar 

Geneuates fecuti videntur: nifi quod Senatus vterque mutabilis eft , & 

fuffragio fodalium qui cx opificibus coalefcunt, vulgo Zunftt appellant 

creatur :funtautem eiusgenerisfodalitiaxi. SchafFufa:,xii.Tiguri,xv. 

Bafilea;, quorumfuffragiisduodecim ciues ad concihum maius,duo, 

trefve ad fenatum conftituendum fcliguntur.Ita concilium maius exi- 

ftir,ducentorumquidcmTiguri, ccxLiiii.Bafdea:,LXxxvi.SchafFuf^: 

Senato- 



D E R E P V B L I C A. zii 

SenatorumautemTiguriquinqLiagintajSchafufa! xxvr.Bafilea: lxiii. 
iqui vero fodaliciorum luftragio leguntur,maioris cocilij autoritate con- 
]irmantur,iiue ienatorcsfuerint, fiuemasiiftratus. Idtamenfingulare 
cft , quod fenatores dimidia fuiparte mutantur, reliquis munus conti- 
nuatur in annum confequentem, vt nouos fenatores de reUus antea6lis 
ac CTerendisinftruant ac erudiant. Bafilienfis vero fenatusanniconle- 
cjUentis fenatoresfubftitucre folet,ne Refpublicaac6filio,velut amen- 
te, deferatur:deinde Burgomagiftroscum TnbunistribusTiguri,duo-. 
busBafilea:, quibusnouemviriadiunguntur^ac fimul coniundlixm. 
virorumcollegium conftituunt,quibus Reipublica: ^erenda; ratio &: 

B arcanaconcreduntur:necvlIadereadfenatura,autadconciliummaius5 
niCi de X II I . viroium authoritate ferri confueuit . Sunt etiam Tiguri o- 
d;ouiri^rariocurando,quibusprcEeftvnusBurgomagifter. Itemnoui 
fenatores Tiguriac Schafufcc publica iudicia difceptant ac liniunt:in ca?-^ 
teris pagis pr^Etor Imperialis, cum tribus ienatoribus , cafdcm qua:ftio- 
nes exercet : nec vero quifquam in fenatu m cooptatur , qui aut inhmis^ 
aut fpuriusfit. Ex quibus perfpicuum eft ciuiiates optimatum impcrio 
moderatas,ftabilioresefle,quam popalarcs:idque potiftimuapudBcr- 
nates, Lucernates, Friburgos, Solodurios,apudquo5 fodalitianuUum 
fufPragiorumin Republica iushabentrfedad opiftcia regenda tantum 
coeunt quattLior ciuitatis cuiufquedecurioncs,tcxdecimciuesiumma! 

C integritatis viros,quos contra nullum anteada: vitcc dedecus obiici pof- 
iit , quotannis feligunt, a quibus triduo ante pafcha magnum conciliu m 
centum optimatum apud Lucernates , ducetum apud Bernates creatur: 
cuiusconcilij fuftragiis Auocrius,quemipfiSchuldtheirem appellant^ 
carteriquemagiftratus funt. Senatus Vero xxvi. vir rumapudBer- 
nates, aut x v 1 1 1 . apud Lucernates, ab iis quos Jixi x v i . viris,dccurioni- 
busquattuor& Auoerio elisjiturannuaquidcm poteftateapudBerna- 
tes,femeftri apud Lucernates.Iudices itea quatuor decurionibus &qu<^- 
ftoribus creantur , & a Senatu coniirmantur, qui primas prouocationes 
difceptat : fecund;^ prouocationes difceptantur d fexaginta viris, qui ex 
fenatu conftant, & xxxvi. virisquos Senatusipfe creauerit rpoftrema 

D prouocatiodifceptaturin maximoconcilioducentum optimatum,CLi- 
iusprincepSL»ft Auoeiius:illicdecapite,famaac fortunis omnibus ci- 
*uium extrema prouocatione certatur. Friburgi eadem fere ratio initur 
in concilio ducentum optimatum creando , d quo deinceps Senatus 
xxii*ii.virorum item Auoerius, cumquatuor decurionibusehguntur; 
Quibus rebus intclligitur Ifatum quidem eiufmodi optimatum eile, fed 
popu!aritertempcratum:quiaciuibusomnibusadomnesmagiftratus, 
miperia, facerdotia,curationesaditus patet,niiifofdes &antea(3:a; vita; 
infamia, aut furor,reru.mve gerendarum extremaimperitia vctaret. Il- 
ludetiampopulaiceil;,qu6d omnes magiftratu.s fete annuifunt:qua: 
temperatiopotentiumactenuium in capeiTendis honoribus RempLi- 
bhcamefficitmulto firmioremacftabiliorem,qudmiipatriciiSjautlo- 
cupletioribus tantumhonorcs c6municarentur,quos cotraplebeij per- 



^^^ L I B E R SECVNDVS 

petuis certationibus difTidere confueuerunt: eoque magisj npud Hclue- 
tios vbi nobilitatc quondam, paucis admodum exccptisj deleta, plebeij 
dominationem arripuerunt, ac paulatim ad optimates fumma rerum 
delap(a,exccptisquinqueciuitatibusmontanis,ftatumillummodera- 
tione quada populari melioribus quam cieterilegibus acinftitutis tem- 
pcrauerunt.Nam £ere optimatum ftatus patricios,aut nobiles,aut locu- 
pletes tantum ad honores & magiftratus, c^teris exclufis, admittit.Piu- 
restamenoptimatum Refpublicas ex patriciis autantiquioribusfami- 
liis, quam ex locupletibus conftitutas accepimus: vt Refpublics Samio- 
rum, Corcyrsorum, Rhodiorum,Cnidiorum,ac prope omnes Gr^cix 
rhucidides& ciuitatcspoft Lyfandri vicStoriam populari ftatufublato xx.aut xxx. B 
Phmrchns m yirisfumma vbique tributapotcftas eft:ciuitasitem Venetiarum,quam 
■^ ' puram Ariftocratiam cfle demonftrauimus , item Rhagufiorum , Lu- 
cenfium, Auguftanorum, Nurembergenfium optimatum Refpublicas 
SutusRhagu. ex antiquis ciuium gentibusconftituerunt.NamRhagufij,quosantiqui 
ftorum. Epidauriosappellabant,pofteuerfamaGothis Epidaurum,Rhagufiam 

eodem proxime loco fundarunt,& cum ab AlbaniiE regulis defciuiifent 
Ariftocratiseformamexnobihftimisciuibus inftituerunt, Venetiarum 
quodammodo exemplarfecuti:quamquamnobilitatisdecusacdigni- 
tatem maiore quam Veneti ftudio profequuntur : nam Venetorum pa- 
triciiscumplebeisiuraconnubiorum communia funt: Rhagufiorum 
patriciis non item : at ne Rhagulio quidem nobih peregrinam nobilem C 
{ibi defpondere licet , nifi a Zarafi , aut Cantaro ciuitate originem du- 
xerit,aure6fquenummosmilIeincenfumretulerit:funtautem xxiiii. 
gentesnecplurcs inea ciuitate honorum ac imperij participes, ex his 
gentibus familia: plures ducuntur, ex quibus magnum cocihum trecen- 
torium circiteroptimatumcoalefcitqui modo xx. annum attigerint: 
ilhccreaturSenatus lx. ciuium,confilijcapiendi caufa,acprouocatio- 
numtumin priuatisiudiciis,firem litemve trecentis aureis ampliiifve 
^ftimauerit: tum etiam in pubhcis, in quibus de ciuiii capite, fama, for- 
tunifve agitur : priEter fecretius cofilium x 1 1 . virorum cum annuo prin- 
cipe,feu recSlore ciuitatis , & quinque libellorii magiftris, quos ipfi pro- 
uifores vocant:fexconfulespriuatorumiudiciorum,quinquepublico- D 
rum,ac xxx. viriiudicandisappellationibusearum litiurrnqus trecen- 
tum aureorum fummam non egrediuntur. Sunt& alij minores ma- 
giftratus, dequibusfuoloco. CertequidcmhtEcRelpubhca,omnium 
quas accepimus , purifhmam & ab omni populari temperatione remo- 
Lucefium fla. tiflimam Ariftocratiam colit. Eodem quoqueftatumoderataLucen- 
fiumciuitas, antiquiorestantumfamiliasadimperij focietatem admit- 
tit,qu«rariffimaefunt:tametfiannocirciterM.D.Lv.cenfafueruntquin- 
quaginta ciuium milliaprseterfcEminas. Ex optimatibus creanturfena- 
torescxx. cumannuapoteftateexfenatoribusdecemuiri cum princi- 
Gonfiionier. pe,quemipfi Vcxilliferum * appcllant. InhisfummaReipublicxconfi- 
flit cseteri magiftratUs cenfuram, pr^Eturam, quccfturam gerunt, de qui- 
busfuoloco:nuncfatisopinoradidquod quasrimus, varietate exem- 

plorum 



tus. 



D E R E P V B L I C A. zij 

plorum propo{ita,qu:E qualcfque fint his temporibus Ariftocratia: per- 
cipiuntur. Et quoniam plerique Imperium Germanorum monarchia 
cfle & rentiunt,& affirmant,eripiendus eft hic error,tametfl breuitcr an- 
tea nonnihil,fed nunc copioiius difTerendum videtur.Satis quidem per- 
fuafumeftaCarolo magnoRege, vfqueadHerichum Aucupem,{um- 
mam Reipubhcx, imperium fuccelTorio iure ad proximum quenque 
Carolinepotemfuiftedelatum. Carohveroftirpefublata,monarchiam 
fufFragio Principum ab Henricho Aucupc deferri cspifle: fed quoniam 
ferefemperacciditvtij adquos fuffragiorix ius in Republicapertineat, 
iura maieftatis imminuant : id quod potifTimum in Republica Vcneto- 

B rum,cuiusregiapoteftas erat, coiitigiffediximus^itaquoquecreatores 
principisGermanorumiura maieftatis in fefe paulatim tranifulerunt: 
quod quando cotigerit^fcripfifTe video neminem: quoniam qux paula- 
tim irrepere folent , vix vnquam percipiuntur : nec nifi conuerlione fe- 
cuta fentiuntur. Neminem autem effe arbitror, qui cum animaduerte- 
rittrecentoscirciterprincipcs Gcrmanorum aclegatosciuitarii, adco- 
ucntuscoire,qui,eaqucE diximus,iura maieftatishabeat, Ariftocratiam 
effe dubitet: leges enim tum Imperatori, tum fingulis principibusac ci- 
uitatibus, tiimetiamdebelloacpace decernendi, vedigalia ac tributa 
imperandijdeniqueiudiceslmperialis curi2e,quidecapite,fama,acfor- 
tunis omnibuslmperatoris , principum, ac ciuitatum iudicarepofrmt, 

C dandiiushabent. Comitiorum autemrationemtripartitoinirefolenr, 
vtpartemquidemferant feptem viri, quos dixi principes effe creatores 
cumipfoprincipe,partemc?teriprincipes,partemlegati,quiaIiberis ci- 
uitatibus, quximperiaIesdicuntur,mitticonfueuerunt:abhisimperij 
legesac decreta omnia, qua: receffus appellantur, fanciri, confirmari, & 
infirmarifolent: fi vel omnia omnium fuffragia eadem fint, vel feptem- 
viri cum csteris principibus, vel principes cum legatis,vel legati cum fe- 
ptemuirisconueniant. EtquoniamEccIeliafticiprincipesnumerovin 
cebant, ciEteriprincipesqui Romanse rcligionisritus iampridem defe- 
rueruntRatifponenfescouentus,quosCaroIus v.Imperatorhabuit,an- 
no M.D.xLvi.grauate,tuIerunt,necvocatiafFuerunt. Namfilijfamilias 

D ac proximiprinciyum Germanorumfuffragij nullumiushabentinco- 
mitiis,nifi fueiint principes imperij, quorum certus eft numerus eorum 
^ui Duces,Comites,Marchiones, Lantgrauij, Burgrauij,Barones , Epif- 
copijAbbates appellatur. Tametli enim Lotharingiadux iurafuffragio- 
rum h^bet cum principibus Imperij,eius tamen propinquus & quidem 
eiufdemgentisComesVaIIim6tis,vtC£eterieiufdemordinisPrincipes, 
necius fuffragiorum,nec inprincipum confefTu locumobtinent,fedin- 
ter filiosfamiiias cenfentur . Putabam ego quidem antea principes ac ci- 
uirates Imperialcs habere iura maieftatis,nec alienis Imperiis ac legibus, 
fcdiuretantiimfccderisacfocietatis inter fe obligari, quemadmodum 
r Heluetij inter ipfos fingulas habent ciuitates,aclmperiaa fe inuicem 
diuifa : fed ab hac fcntentia difcefTi, cum propius animaduerti Germa- 
norum conucntus fummum ius maieftatis habere,nec tantum principes 

t 4 



^,4 LIBERSECVNDVS 

fed etiamciuitates mulaa, exilio,profcriptione,acpccnaruiudiciomm- 
que acerbitate principes ac ciuitates coaxere , quinetiam ipfos Impeia- 
toresdelmperio deturbareaccleiicere:vt Adolphum,imprimis & Vcn- 
ceflaumdeees autem qua; in comitiis Imperialibusferuntur,non modo 
principes ac ciuitates, fed etiam ipfum Impcratorem tenere. lam verb 
decemcircularesconuentus,quiin fingulis prouinciis coguntur, Vni- 
uerfitatis comitia fequutur^rogationes lUuc refcrijt,legcsillmc accipiut, 
ac decretis parent. Principes autem ipdjpofl; Imperatorem initiatum,5^ 
inaucTuratum, Imperij nonlmperatonsfefiduciario^ efTe prohtcntur. 
Poftremo iudiciorum omniumpriuatorum,qua; aureorum xL.fum- 
mam excedunt,extremx prouocationis certatio pertinet ad curiam Im- B 
pcrialem : ab eadem curia manant imperia j iuffa , exccutorix' tabulje ad 
principcs,ad magifl:ratus,ad Sertitu Vrbis aut prouinciar cuiufque. Ha:c 
veroconftat ludicibus quatuorac viginti, quorum prcctor eft vnuscx 
principibus, cum annua potcftate: dele£lus autem habctur ex ordinc 
deceprouinciaru:{iquaprincipibusautciuitatibusinter ipfas cotrouer- 
fia oboriatur,{iue de finib. flue de capite,fama ac fortunis agatur, Impe- 
rialis curia: iudices quarftionem excrcent, niii optimatumimperij vni- 
uerfitas, adeosqu6sdixiconuentus,caufc cognitionemreuocarit : vt 
quidem decretu eft in comitiis qux Auguftx coada funt anno m, d. l v. 
vt fi qua prouincia,Princepfve,aut ciuitas aduerfus Germanos arma ca:- 
perit, iudiciumconftituaturapudordinesImperij,qua:incamcaufam C 
Vormatia: indidafuerunt. lifdcm comitiis principibus omnibus Im- 
penj interdidum cft , ne exercitum confcribercnt , ne ve arma capercnt 
adauxiliares copias principum pcregrinorum, grauiftima fubicdia pcc- 

5 lib.i.cis. na:fin6liusetiaminterdi£i;umlegibus,qua: de Imperiolata:runt',ne 
quis princeps, aut ciuitas,appellationem ciuium ad curiam Imperialem 
prohiberet. Poftremo princepsipfecomitiorum ,idemquc Impcrator 
acveluti caput optimatumconuentus,in vnumvcluticorpus, & Rcm- 
publicam colligiteandem:nontamenineo Impcrij maieftas,fed ino-* 
ptimatiiconfe{fu ineft. Nam ca:teriquifummaReipublica:poteftatcm 
habet,principes,duces,&;comitescrearc,atImperatoraducibus& prin 
cipibus crcari folet.Qu^o igitur modo rex ide & fubdiajs eflet?clie3& pa- D 
tronus ? vaftallus Imperij, idemque monarcha ? Ipfe quidem^Iiteras me 

« Annoi55i. legiffememini^quibus priuccps quidaamicus ac foedcratus Francorum, 
Mommoraucium magiftf um equitum admonuitjuftam cfte rcgi Hcn- 
richo II .dc Carolo v.Imperatorcac deRcge Fcrdinandoconquerendi 
caufim apud Saxonia: Ducem & Comite Palatinum Imperij vicarios, 
quod contra leges imperij , contraque morem maiorum literas regis 
Henrici ad Imperij ordines a fe interccptas reddi vetarent,ac epifccpum 
Moguntinum Imperij Cancellarium,cuimunus illud incumberet,qu6 
minus id faccret,prohibuiflcnt:eius tamen rei fumma cognitio penes eft 
conuentus ipfos. IIIudetiamlmpcrialibusHildebergxcomitiis decre- 
tum cft,anno m.d.lii i.ne quis Imperatoris domefticus Imperij Gcrma- 
nici negotiatradaret. Quodfi tributaexordinum decretoimpeiatur, 
' pecunix 



Maijii 



D E R E P V B L I C A. i^ 

pccunixnoninfircumlmpeiatons coguntur,(cd in vrbcs deledas ab 
ordinibus inferuntur. Augul1:am,inquam)Argcntinam,& Lubccam: ac 
ne Impcratori quide niimum epublicoxrariomoucrefaseft. Exqui- 
bus perfpicuum fit eos errare,ac decipi qui Impcratorem Germanorum 
nppcJlant monarcham,& optimatumillLid imperium,monarchiam cfle 
nrbitrantur. At quanto rcCl:ius ImperatorMaxmiiHanus i.huiusattauus, 
crmi ad Imperij ordincs orationcm habcrct,coronam Impcrialcm aRo- 
mano Pontificc accipcrc minime neccilarium fibi vidcri dixit,cum Im- 
perij maieftatem in iphs ordinibus incflc intclligcrcnt. Ac ne Impcrato- 
riquidcm licetconucntuscogereautdimittcrc , nifi cxtra ordine culn 

B vrget neccHitas : fed in difceflionc ordinum deccrnitur de fequentis an - 
ni comitiis : non igitur Imperatori cogere comitia hcct,quod map-iftra- 
tibus Romanis licebat,& in omni Rcpublica populari acoptimatum 
femperlicuitjdum viritim idficrctnoncolleclim, vctcri Romanorum 
more,quo quidem Confulfcnatores omnes viritim fuo edidlo in fe- 
natum cogcrepotei'at,& recufintcsmuld:a,carccribus, pignoribus ca- 
ptis,ac domusruinacoercerc.Principcs vero Germanorumadconuen- 
tus adire , ex Imperatoris ediclo cogi non pofl*unt , vt latis intcllcdlu cft, 
ImperanteCarolo v.m d. Liin.atetiamMaximiliano ii. vt conucntus 
habcreturpctentirecuGrutprincipes annoM.D lxvi. Impcratorivcro 
prouinciasimpcrij obeuti,occurrutquideprincipcs pro fuaquifqidigni 

C tatc,fcd ramc quadpcregrinoprincipi. Quod aute Imperntorarbitrufc 
aciudicc ferrc lolet intcr principes ac ciuitates,id quidc comodc, vt alius 
quifqi Imperij vicarius , quos antca plures cfle docuimus, aut fi rcccptus 
cllarbitcr:datetiaiudiccsaquibusipfeappcIlatur:fcdomniacxim.peria- 
iibus decretis ac prarfcripto gerit. At quati efl: illud,inquics,quod princi- 
pes quoiies ad illii Iiteras,magnifica oratione facram maieflatem appel- 
Lint? quaneaducrfusquidemRcges omniumaximosferuivtantur^h^c 
quideminfpeciemhominibus,inepte dicam an impic,qua:in Deum 
immortalemtantumconueniunttribuuntur: fednihilopluslmpcrato- 
rispotentiam augent,quam RegisRomanorum, quem etiam emifata- 
lium verborump6pa,iura maicfliatishaberc putes. Sic enim Georgius 

D Hclfuftinus Baro,cum Ferdinandi regis Romanorum orationcm in cx- 
tu principumpronunciaret, annoM. d. lvi. principum Germanorum 
riominum , & quidem fummum appellauit, certe Imperij maicftas ma- 
giselucet,cum miliriascxcafu,ac beneficia militaria fua vnius fponte 
arbitrioque largitur. Ego quidcm id precario Imperatorem habcre fem- 
perexiftimaui: contraquam putauit Marillacus rcgisFrancorumapud 
Impcratorem legatus, qui rccjcm Henrichum admonuit non clTe fercn- 
dum illud, quod Carolus v. Imperator Philippum filium extra conuen- 
tus,acfineprincipumGermanorumconfen(Ionevclaud;oritate* Bru- «annoi^^: 
xellis Mediolani ducem dcfignauiflet, nufqua enim ab ordinibus com- 
perio id fieri confuefle:fed quemadmodum Imperator fidem aprincipi- 
bus,Imperij nomine accipit , ita quoqi caduca beneficia, feuda ve largi- 
tur:namFerdinadusImperatorGranuelIam legatumacprocuratorein 



^^6 LIBERSECVNDVS 

PhilippiRegisHirpaniarumnomine vclmpcnjfiduciariii , fJne princi- 
pum audoritate excepit ,ac fidelitatis poflefrionifque ada conceOlt, vti 
vicario perpetuo Senenfis principatus acDuciMediolanenfi. Idem iu- 
dicandum relinquitur de facerdotiorum iure, qux aprincipibusac ciui- 
tatibus, aut ab iplis collegiis facerdotum concefla au(5loritate Imperiali, 
ex padtis conuentis inter Pontificem Romanum & ordines Imperi) c6- 
firmantur. Idem etiam publicsfecuritatis tabulas foecialibus ac legatis 
tribuerefoIet,quibusantiquaformuIa,etianumvfurpatur,hisverbisc6- 
cepta, QvoNiAM OMNiA p Ro ImpcriaH au6loritate pollumus: Qu^- 
verba demonftrant iura maieftatis in antiquis regibus Germanorum ' 
fuifle: cuius maieftatis vmbrafivlla reftaret, curex ordinumdecreto B 
prohiberetureas pecuniasqua^adbeflumgerendum cogerentur, attin- 
gere? Qi^ceplaniusinteniguntur, ex eoiureiurandoquodablmperato- 
9 lib.i.fapn iii re,CanceIlarij verba concipienteprsEftari^ antea diximus. Sceptra,qui- 
Wudano"""^' dem,regale folium, pretiofiffimar veftes,corona:,anteceflio fubfequen- 
tibus Chriftianis Regibus imaginem regi^ maieftatis habent, rem noii 
habent. Et certe tanta eft imperi j Germanici maieftas, tantus fpledor, vt 
Imperatorfuoquodammodo iureomnibus ornamentis ac honoribus 
cumularimereatur: illudctiam Auftria^genti rerum geftarum gloria 
clariflimcE debetur : fed ea eft Ariftocratia: bene conftituta; ratio, vt quo 
plushonoris eominusimperij tribuatur: & qui plus imperio poflTunr, 
ininus honoris adipifcantur : vt omnium optime Vcneti in Repub. con- C 
ftituenda decreuerunt. Qux cumitafint, quis dubitet Rempublicam 
Germanorum AriftocratiameffePHabentquidemprincipesacciuitates 
imperia, iurifdidiones,capitalia iudicia,magiftratus/ed omnialegibus, 
qua:deImperiolata;funtmoderata. At quoties principes ac ciuirates 
feditionum ac bellorum ciuflium flu6tibusiad:antur ,idemillis, quod 
ca:teris Rebufpublicis contingit , vt fcilicet regem fe quifque ferat : nam 
totidemRefpublic^ quot ciuitates numerantur. Et quemadmodum 
vniuerfitas Imperij Germanorum,{ic maxima qua.'que ciuitas , Nu- 
remberga,inquam, Vormacia, Vlma Ariftocratiamtuentur. Exemplo 
fitNuremberga,omniumImperij ciuitatij maxima maximequeopti- 
•matumftatumamplexa,inquafcilicetex innumera|jfli ciuium multi-D 
tudine, ocflo tatum ac viginti tribus ab antiqua ciuium ftifpe honorum, 
ac imperij participes funt: ac primiim annui cenfores fumma: virtutis 6i 
exiftimationis, quantum quidem fieri poteft, optimatii fuffiagio crean- 
tur:creatiscenforibus,ca!teri magiftratusabdicant:tunccenforeS'Sena- 
tumarbitriofuofeledlis xxvi. fenatoribusconftituunt:deindefenatus 
de fuo corpore xi ii.viros adarcana imperij tracStandafeligit: ex eodem 
Senatu xm. ^dilesfuffi:agiofiunt:deindefeptemuiri,Burgomagiftri, 
quorum eadem fere,quGcapud Venetos decemuirorum poteftas eft. 
Atque hi quide quos dixi magiftratus , fumma quxque Rcipublic^ ne- 
gotiapertra6bant : omitto quinquevirospublicorum,acduodecimpri- 
uatorum iudiciorum,Pr;rfe6lumannonar,duosqucEftores,triumuiros 
tutelares, eade pene qua D.Mar.ci procuratores apud Venetos , quorum 

exemplar 



D E R E P V B L I C A. ^^7 

cxemplar Nurembergenfes fccnti quodammodo videntur . At tamctfi 
duitates aliiE aliis liberiores funr, vt qua: ab omni principum ditione ac 
patrocinio immunes habentur, omnes tamen Imperij Germanici maie- 
ftatem comiterobreruant.Suntctiamqua^rciprasatyranideprincipum, 
in libertatem vindicarunt,vtBrunruicha,Vormacia,nonnulla:ab hnpc- 
rio Germanico pridem defccerunt, vt Pvhartorum ac Heluctiorum ciui- 
' tates. Friburgenfcs tamcn co fa-derc quod cum Bernatibus de com- 
municada ciuitate i6lum cft , fuam ciuitatem Impcrij Germanici mcm- 
brum appellant,tametiiimpcrium a Germanico diuifum habent.Vrani 
vcro, Vnderualdi, & Suitenfes libcrtatem ac Reipublica? moderada: ius 
B imperio Germanicoacceptum,&:quidetabulis publicis' LudouiciBa- ' annoijis. 
uarilmperatoris profitentur. ItaquoqueTietmarfi locorum afperitate 
confi(i,ac propter difficilesvrbisaditusin finibus Danorum,feipfosab 
Imperio Germanico feiungere non dubitarunt. Fundata crgo Rcpu- 
blica cx optimatibus o6lo & quadraginta cum perpctua poteitate,in dc- 
mortuorumlocumaliosfubilituunt.Sedcos nonitapridem* Adclphus "■ *""°I)T»' 
Holfatia: princcps,propinquus regis Danorum,diuturna obfidione fuis 
impeiiis iubiicerctentauit. Perfpicuumeftigitur, non modo vniucrii- 
tatem'.,fed etiam iingulas ciuitates Germanorum,qua: Imperialcs dicun- 
tur Axiftocratiamamplcdii. Illud autemcauendum, nein Ariflocratia 
principesReipublica:,ac furamos magiflratuscum regibus, concilium 
C item optimatum cum fenatu mifceamus : in quo frpiflime ab hiftoricis 
peccatur iidqucpotiffimum inoptimatupaucitate, quam oligarchiam 
Gr^ciappellant, vtPharfahorumRempublicam viginti optimatcs te- 
nebant^Lacedsemoniorum xxx.nec plures fuere in omnibus Gra^co- 
rumciuitatibuspoftLyfandrividloriam; Tietmarfos od;o & quadra- 
gintaregebant, Cnidiosfexaginta, quos Amymonas abintcgriiatevitiE 
appellabant:fed hi poteflatc annuam,illi perpetuam habueriit:ac tamet- 
fircrum p-eflarumrationcm^Cnidij nonquainrcdderent, nontamere- ' Pi"t'";^'" ■" 
rum dominiruere,cumniliil aiiud ellent quam magiitratus, qui lura ma bus Gra.corum. 
ieftatis fibi concredita optimatibus reflituerent exado magiflratu . Ita 
quondam Tiguriiii triginta fex viros cumannuafummaquepoteflate 
D creabant, ealege vtfummumlmperijiusin quatuor menfes haberent: 
quibusfeditiqnelublatis circiter annum m.cccxxx. populus ducen- 
•tos optimates cum principe Senatus imperio pra:fecit. Atque hi quidem 
omnesoptimatum concilium&: Senatum eundem habuerunt: melius 
tame» qui optimatum concihum a Senatu diuidunt : tametfi enim pau- 
ciilimifuntadmodum qui Rhagufiorum Rempublicam angulHlIimis 
finibus comprehenfam modcrantur, cxhis tamen Senatus fexaginta vi- 
rorumconflituitur :itcm ex fenatorum collegio duodecimviriadlm- 
■perij arcana trad:anda feliguntur. Chiorum quoque Rempublicam,fu- ^ 
iblatolmpcrio Grxcorum,adhxcvfquetemporagubernaruntoptima- 
tes quidem Genuenfes luftiniana: gentis, cx qua duodecim viros cum 
annua poteftate creabant : cx his quatuor viri cum principe pro Repu- 
bIicaconfiIiacapiebant,quorumtamenImperiumeratfemeftre,prieter 



^^8 LIBER SECVNDVS 

principem Reipublicx , qui duos annos impci-ium tenebat. Tandcin 
TurcarumrexfupeiioribusannisChios imperio iuo,puHis Genuelibus 
adiecit. Qua:autem Ariftocratia: commoda,quibufc|ue periculis illiga- 
ta &quaqua:querationemoderandavideatur fuuseritlocus,reftat vt 
Ariftotelis difciplinam , ab iis qu;^ fuperius diximus plane difcrepantem 

4 iib.4. cap.^ refellamus. Ariftocratiar ^ inquit,quacuor funt generarvnum quod pau- 
Anaitdis de citantumlocupletiorestenenf.infecundohonoresacimperialocuple- 
Ariftoaaria di- jJQj-j^^ys fortc diuiduntui' : in tertio magiftratus a parentibus ad liberos 

fucceftione deferiltunpoftremum eft eorum quidominationem rerum 

5 iib.4c.7. omniumhabetjhxcille.Idem^paulopoft quinqueRerumpubhcarum 

creneratradit,regale,populare, paucoru,optimorum, Scexhisquintum B 
o-enus conflarifcribit, quod nufquam tamen comperiatur, (]ux fanein- 
conftanter dicuntur . Rerum publicarum confufionem illam minime 
ferendam argumentis non modo probabilibus, fed etiam neceflariis ad 
aftentiedum confutauimus antea: doceamus ctiam Ariftotratia; formas 
ab Ariftotele allatas confifterenullo modo pofte, Primum quid (it Ari- 
ftocratia nufquam Ariftoteles dcfiniit. Quid cnim leuius eft quam Ari- 
ftocratiamappellarc,inquaIocupletes,aut viriboniprincipatiihabeant? 
quid (i ex decem millibus nouem millia ciuium agros ac pecunias poili- 
deant,c^teris ab imperio exclufis,num Ariftocratia dicctur? itac]uidem 
ex Ariftotclis difciplina , ex quo fequitur , Republicam popularem non 
efle,inquapopulusimperio potitur: qua: dikipliniE fi fibiconientiant, C 
nullafit omnino Refpubhca popularis, quia fieri poteft vt non modo 
locupletes , eo quo dixi numero,fed ctiam maxima pars ciuium,qui vir- 
tute carteris pra^ftent , honoribus ac imperiis foli fruantur: neque tamen 
vniuerfopopulo,pauciflimisquibufdamfemotis,dominanteRefpubli- 
ca popularis dicctur:nam fl bonos oflicio pcrfedlo metiuntur,nemo bo- 
nus eft:fi populari modo,bonum fe quifque iudicabit,de aUena vero in- 
tec^ritate ac virtute iudicare, cum omnibus diflicile, tum vcro fapietibus 
periculofum fempcr vifum eft , ac ne Cato quidem aliena' dignitatis ar- 
biter rcceptus fententiam ferre aufus eft, nec de QXud:atio grauifpon- 
fione fada , vir bonus eflet , nec ne,iudicandum fibi putauit. Demus ta- 
menilludinomniRepublica bonosab improbis numero vinci,impe- D 
rare tamen:cur nobilium Ariftocratiam pra:termittemus,cum a plebeiis 
multitudinevincantur:curitemantiquarumgentiumactribuii,etiam{i< 
nobilitate minus pr^ftent^imperium efle negabimus? etenim eieda no- 
bilitateaplebeiis ex vrbeFlorentinorum, qui ex popularibus gKmdes 
dicebantur,imperium arripucrunt: certequamplurimigentis acfami- 
lix antiquitate , tametfi honoribus ac rcrum geftarum gloria minus cla- 
rijhoneftiores funt fpuriis nobilitatem prx fe ferentibus,quL fortafle pa- 
tremcierenon poflint:formamquoqueAriftocratiiE debuitAriftote- 
t iib.3."p 5P0- les ex corporis l6gitudine,quos in ^ ^'Ethiopia principatum adipifci fcri- 
bit,conftituere : itemque ex eruditione,forma, robore, & id genus cor- 
poris animiquc dotibus, qu? in pauciorescadere videmus:quomodo 
inflnita quxdam Rerumpublicarum multitudo fequatur necefle eft. 

Illud 



in Pfri» 



D E R E P V B L I C A. ii^ 

Illu d etiam permirum mihi vifum eft, c|uocl Ariftocratja; formaili efle 
putat, in qua locupletes imperia fortiuntur: cum alibi fcmper fortem o- 
rrinino popularem efTe dixiflet. Athenienfes auteni maxime omnium 
popularesfuifle,tum Xenophontis , tum etiam Ariftotelis opinib eft: 
apud quos tamen honores^imperiajpotcftates^non nifi locupletioribus 
tributafuifleconftat%vfqueadPericlisa:tatem . Itaquoqueplebeijab 7PiuMr.iL... 
honoribus,facerdotiis,acimperiis,anteIegcmCanulciamSarccbantur, i';- ■ ,.u- 
tametliftatus popuIariseliet,vtaateademonftratum eft. Quartiim A- 

riftocratia! genus tribuit Ariftoteles,iis qui admodum pauci dominatib- 

nem rerum omnium,ac perfonarum habet.quos fine lege imperare fcri- 

B bit. Diximus antea dominationem eiufmodi , tum in monarchia, tum 

- inpaucorummanucfl^epolfc^quieademrationefubditis, qua domini 
feruisimperent :quorumimpehum acpoteftas iufta fit gentium iurc, 
perinde vt patrisfamllia: qui maiorem fcruorum,quam eorum qui mer 
cedeferuiuntcuram gerit, eofquecharioreshabet. Nequeenim lcgcs 

imperiaiuftafaciunt,fediuftitiaipfa,ideftprarmiorumacpoenarum lu- 
fta diftributio: nec Ariftotelisipfiusiudicio quicqiiam ab immortali 

Deo maius ac melius optare poflumus,quam fumm^ virtutis ac intecTti- 
tatis regem,qui iuftitia ciues,fine leg'bus regere velit:ciim lcgibus pleri- 
queadfraudem abutantur : necfepiacariautexorari finant, vtpatiicij 
Romanorumquerebantur^.quodregibus cxa6ris% legesaplebepoftu- , ^"^"01,^*«- 
.•Clarentur^nc abarbitriomagiftratuum vita,fima,fortuna:ciuiumpendc' "'■ 
rent. Ita quidem roptione a Terentio Arfi Tribuhd ad plebenl lata, Sc 
fexannosagitata,aaextremumperlatafuit,vtmagifi;ratus iis legibu^^ 
quasdecemuiriadid crcaticonfcripfiflehtjilligarentur. Nonigitur Iti 
efficit bonos in Republica principes ac magiftratus, fed ^qua iuris diftri- 
butio ,& ea qux in vniufcuiufque animis ac metitibus infcripta efle de- 
bet,iuftitiie vis & ratio:neque vero crudeliores tyranni extiterut,quam 
quiedi£lorummultitudineciueSoblip;arunc, qu^ ctiarii CalieuLi*, mi- ^ Tranc.uii.in 
nutis adeo literis proponebat, vt non nui ab acutiflimb Lyncaro legi 
poflentjquo plures ignoratione peccantes irretitbs teneret:Claudius ve- 
rolmperij fucceflbrvnodie viginti»edi6tapropofuit:atnullistempdri- ,' ^f J^^'^"''' 
^ bus tyrannis acerlvor j aut fceleratorum multitudo frequentior extitit. 
Etquemadmjdum Ariftbciratiabene Conftituta, per fcfekudabilis eft 
ac pra!clara:ita fi deprauari ccEperit,nihil deterius fieri poteft:e6que ma- 
gis fi nobiles ac potentiores in plebeiorum ac tenuium perniciem cOnf- 
pirent*vtolimfad:um legimus,cumadoptimatumcaEtum ciuesappli- 
carentur,fe plebis ac popularium hominii hoftes futuros iurabaht,quod 
nontamad plebeiorum ,quamad nobilium ac potentium perniciem 
fpedat, vt fub loco dicemus. Atque hxc de optimatum ftatu:nunc po- 
pulare Imperium cuiufmodi{it,expIiGemus. 

Ve po^ularijlaru. Cap. VI i. 

E s p V B L I c A popularis eft,in qua ciues vniucrfi,aut maxima pats 
ciuium c^teris omnibus non tantum fingulatim,fed etiam fimul 
coaceruatis & colledis imperadiiushabent^verbigratia^trigints-i 




Z50 



L I B E R S E C V N P V S 

quinque tritus , ad fummum Rom^ fuifTe cpmmemorantur : ex his o- 
<Stodecim fimul coa6la;,reliquisfeptendecemtribubus, acfingulis ciui- 
buSjtrigintaquinquetribuumlegemdicere potuerunt. Quamobrem 
Tiberius Gracchus Tribunufplebis a Marco Odauio collegapetiir, vt 
1 piutar.in viu maeiftratu prius adbicaret' , quamodrodecimtribusfuffras^ium tuhf- 

Gracchorum. ^ O L ., ^ ^ . . . P 

fentjVt imperium eiabrogxiretur,propterea quod 1 iberio leges Agra- 

i\ro>j paYum rias ferentiintercederet,&;popuhcommodaoppugnaret. CumitemL. 

refert an per j^uHus Tribunufplebis rocatione Agraria adplebem lata, peteretvta- 

capita fii/ra- grorum pubiicorudiribitores eiient , quos maxima pars leptemdecem 

giumferatur. tribuumid eft noue tribus,fufFragio creaflent, M.Tulhus*Confulhane 

hini'.'^"°'" " arripuitrciiciend^legisoccalionemj cumdiceret,Tribunuplebisod:o- B 
decim tribus , id efl: maiorem populi partem fuffragio priuare : fed Tri- 
bunusCofulemfacile refellerepotuiiret,quiatribunitiarogationecom 
prehenfum erat , Si plebs, id eft maior pars X X X v.tribuum, V E L L E T, i V- 
BERET.nederebusleuiflimisvniuerfcplebisconciofa'piusconuocare- 
tur.Itidem rogatione Domitia cauebatur,Vt fi quis flamen,pontifex,au- 
gurvemorereturtribusfeptemdecem conuocaretur, vtiuberentquem 
pontificem a collegio cooptari vellent : ita fiebat vt quos nouem tribus 
iuffiflent ij a collegio cooprarentur . Cum igitur maximam populi par- 
tem diximus,idad fulfragiafingulorumciuiumpertinetjfi per capita 
fuffragiapetuntur,vtapud Venetos,Rhagufios,Genuenfes,Lucenfes,& 
in optimatum ftatu fieri confueuit:fin per tribus aut per curias fuftragia C 
leguntur, fitis eft maiorem tribuum, aut curiarum, collegioriimve par- 
tem ferre, etiam fi plures tribus numero ciuium reliquis tribubus infe- 
riores fint: vtferefeiiiper contigitin popularibus iinperiis. Populuse- 
nim Athenienfis in decem tribus diuifuserat, quibus AntigoniaaeDe- 
metria adiunftic funt , pro Antigoni ac Demetrij dignitate : riirfum po- 
pulus in claffes x x x v i . diftributus eft. Ha:c pro variis popuh incremen- 
tis,ac fulfiagiorum ficilitate mutantur.Romulus quidem principio po- 
pulumvniuerfum,quitum triacirciter ciuium millia capiebat,in tres 
partesdiftribuir.deindefingulaspartesindececurias, & vnicuique cu- 

j liuiusKb.i. rionempr^fecit:fuffragiaver6 percapitaferebatur^^fedlegeSeruiapo- 

pulus in fex claffes ex cefu & a^tate diftributus eft:ita \t. fi prima claftis,in D 
qualocupletiflimiquiqi eefebantur, ideft, fi ceturi^ quinq-, & odogin- 
ta quas otftd millia ciuiii capiebatin ferendisfuffragiis cocordes eflent', 
quod heri poterat,fi vnius cuiufq^ ceturi^ quinquaginta &:vnus ciuis ide 
fentirent, csterarum claflium fuftragia non rogabantur : quod Ci ^rim^ 
claffis du^ trefve centurix noneademcumreliquis iuberent,fecund£e 
claflis totidem centuria: ducebantur,idque toties in finguhs claflibus 
fiebat,quoadod:ogintacenturiarumnumerumimplefreni:rar6 adter- 

4 LiuiiK lib. I. tiam & quartam claflem,rariflime ad quintam,vix vnquamadfextam'* 

Dionyf.lib.4. . -I ^ ^ I n- -/- r • ■ \- r ■ 

perueniripotcrat;lextaveroclaiiisexce(uSeruijregis,ampliustexaginta 
millia ciuium tenuiorum capiebat , cum quinque claflibus fexdeeim 
tantummilliaciuiumcontinerentur: qu6d fi rationemfuffragiorurna 
Seruio Rege inuedam exadlis Rcgibus tenuiffent, non fuifletpopularis 

ftatus. 



D E R E P V B L I C A, z^i . 

ftatu5,recloptimatum,quiaminor parsciuium inccetero3 omnes Impe- 
rium habuiffet. Itaque plebsapatnciisterfecelTitjCumpotentiorum o- 
pibusaclibidmetenuespremerentur, ncc antc deflitit quam tribunos 
libertatis cuftodes de fuo corporc creandi ius obtinuilTet: id autcm ficri 
non poterat,niil omnia omnium fufFragia a:cjuarentur:inde comitia iri- 
butaprmiLim haberi coeperunt:& cjuoniam patricij aclocupletes per tri- 
bus difperh,tenues ac plebeios magna ex parte cHentes potentiorumjar- 
bitratu fuoluftragiaferrecogebant,latum efl: adpopulumnedeinceps 
tributis comitiis patricij interellcnt: tunc primum diuifa: funtplebisae 
populi appellationes : populus Senatum , patricios , & plebem comple- 

B d:ebatur:tunc etiam diuiiaplebseftmododecim tnbuSjacpaulatimeo 
vfque incrementum accepit vt triginta quinque cenferetur: quibus tan- 
demfummaReipublic^, omniumquelegumacmagiftratuumcreado- 
rumdatapoteftaseft,cxceptisConfulibus,Pra:toribus acCcnforibus, ■ :. 

quiquod maiores erant magiftratus, maioribus,id eft centuriatis comi- 
tiis,creabantur,popuIo perclaftes^vtantcadiximus, diftributo. Et quo- 
niamhbertinorum & eorum qui adoptione iura ciuitatis confeque- 
bantur,tanta erat multitudo,vt antiquorura ciuium fuffragia longe (i\~ 
peraret(idquodab AppioCepiorefadum^^eirediximus^vtaplebequa! <r Limu. lib.rt.s: 
velietfaciliusimpetraretjFabiusMaximuscenfor.gratiam Appij fraude ^'"'"'^r«-^°- . 
coUettam eftiidit , cum libertinos omnes , & qui ab iis ftirpem duxerant 

C inquattuortribuscocgit,vtaniiquorum acingcnuorum ciuiumfuffra- 
giatueretur:quofiCl:o Mjximicognomentum-ftadeptus, quiaidfme 
feditione,confeci(lct. TademScruiusSulpitiusTribunusplebistrecen- 
tefimopoft anno libertinosin tribuseorum, a quibus hbcrtatem ade- 
pti erant7,ceferi voluit, fed ante rogationem perlatam occifus eft,poftea ^^Fioru^ epit.77. 
tamenidfadium * eft, Mario vrbc potito,vtpatriciorumacoptimatum s idem epit.84. 
minueretaudoritatem.Idem anteaDemofthcnes,Athenis,{ed*fruftia ' J^i""'^- '" ^e- 

n 1 1 1 r -1 molthcne. 

tentaratpoftcladem Cheronenfem ,rogationead populum Iata,vt in- 
coliEacIibertiniinciuiumnumerumcenferentur,fedantiquatarogatio 
eft,tametfinon plurescffent vigintimillibusciuium.AtetiamartatePe- 
riclis cum tredecim millia cenfa fuiffent,quinquc millia peregrinorum, 
D quipro ciuibusin cen(umirrepferant*,fubiugummiffafunt:atqueharc ^jP''»'"''»?"^ 
pr;Eterferuor,ymmultitudinem,qu^decuplomaiorfuit,quamciuium. 
Ex quo perfpicuum fitnuIIamfuiffeRempublicamadeopopularem,in 
quafubditiiurafuffragiorum exsequohaberent: & quibus idiureda- 
tum cffet, magnampartem abtuiffe : cum vero tributim comitiahabe- 
rentur interdum vnius tribus fuffragia , qua:mille citles capiebat, tribui 
decemmillium exa:quabantur,& qui glorige cupidiores erant,capita 
tribuumfordibusautgratiacorrumpere confueuerat,cumminimapars 
ciuiumcomitiisadeffet. Idcirco f^pecauebatur in ferendis legibus ne 
jk iis derogaretur , nifi fex millia ciuium comitiis interfuiffent , vt fa:pe vi- 
dere eft apud Demofthencm : nam oftracifmo nullus erat locus, nifi fex 
millia ciuium in eadem fuffragia conuenirent,vt Plutarchus fcribit:qua; 

h- • A^\7- tl-L ••iln fututis Vc- 

^ ^ mmiraapars erat . At Venetorum * legibus qux maioris „et. 

V z 



132- LIBERSECVNDVS 

funtpondcnsacmomentifancirifolet^neiis derogaiipofTic, nifi mille 

^ ciuesfuffragiisferendisaffLierintj&exeonumeroodingentifecumipfi 

in eadem (ententia conueniant. Quam quidem ad rcm leges Romano- 

j i. nonim.uio- rum , qua: dc corporibus & collcgiis 3 latce funt adhibuiife videntur,in 

nii. de decurio- 'U . ^ ti • l • li 1 n' a 

nb.ci.vit.quod decretisetenimcollegiorumduostrientes coilegarum adeiiej & ex iis 

«t'.s.ff! ''"'""^'" plura fuffragia congruere neceile eft . Vix autem omnibus Venetorum 
comltiis.qua: modo noflra lEtate coacla funt, mille quingeti ciues affue- 

4 «hiftomp. runt ■♦ : cumigiturlexmille ciuesadeffeiubetjduostrientesciuiumqui 
fuffragiorum ius habent adeffc vult j & ex iis odingentos in vnam fen- 
tqjitiamconuenire, quodideo fa6lum opinor^ qubd odingenti ciues 
maiorem mille & quingentorum ciuium partem efHciunt, cum fmgula B 
fuffragiaducunturjVt Venetiisficrj folet:nonautem tributim autcen- 
turiatim :vtRomaniquietiamnumfuffragia tribuum confuderunt vf- 

V Dioiib.38. queadlegem" Fufiam,qucElataellannoabvrbeconditaDcxcni.qu6 
minusquid*quxquetribusiuffiffetintelligereturadvitandasciuiumin- 
j:er ipfos contentiones. Sic Argentina Germanicarum ciuitatum maxi- 
me popularis , & Mctenfiumciuitas,tametfiinFrancorum poteffatem 
veneric , curiatim tamen fuflragia ferunt , vt RefpubliccE quoque Rhs- 
torum tres populares curias cogunt ad comitia creandis magiflratibus 
aclegibus ferendis : ea tamen ratione vt maiores curia: maiorem feranc 
partem fuffragiorum. Ahter Heluctij montanijfcilicet Vrani,Suitenfes, 
VnderualdijTugijjGlarenfeSjAbaticcllanijquiqubdmaximeomnium C 
populares funt , comitia , in apertis ac patentibus locis habere folent ac 
luffragiaviritimferre,qui modociuesannumdecimum quartumatti- 
gerunt, vecerique Achenicnfium^^f/psTovs/ctrnanibus elatis fuffragantur: 
fedidrariffimc^idcflin Amanoprincipeciuitatis, acinSenatu legendo, 
carterifquemagiflratibus mandandis, faepiusetiam imperiaconiinuan- 
tur: nam Amanis(quiferefempertoto iriennio principatum exercet) 
ftans pro concione, veniam a populo prscacur, fi quid in magiftratu ge- 
rendo peccauit: deinde cres ciues defignat , ex quibus vni populus in an- 
num fequencem imperium cribuic,deinde legacum ei fublfituit Cancel- 
Iarium,pofl;eaTribunum xrarij. Siquidinopinatum occurrat, comitia 
extraordinem coguntur. Hoc autem Rhartorum Refpublicx abHel- D 
uetiis diifcrunt, quod hi quafi manu le duci patiuntur, vt pui capita ciui- 
tatis vnius pellexerit, totam ciuitatem in fuam fententiam facile feper-i 
tradlum iri confidat:Illi vcrb nec precibus,nec illcccbris magiftratuum, 
commoucntur,nifiquiscuriasfingulaspopulariterdemuIceat. Jd qui- 
dem facile in tcllcclum efl: a legatis Francoru m,qui regem pcr literas ad- 

( annoi5<f,. rnonucruni^Rha^torum curiasaFrancorumfocietatepenedefciuiffe,ac 
iam Hifpanos plura fulfragiatuliffeincuriaCadeorum:fedpaul6pofl: 
decedta fraude populus duci iuflic ciues fad:ionis Hifpanorum, qui qu^- 

7 dccemaureo- flionc adhibica pcculacus damuaci duccnca fcflcrcia ' cerariopublicode- 

riim tnillu. . roi • itti t->i ••/^ii- 

pcnderunc: quoractolegatixxvii.ab Heiuctus & Rli-xtis in Galkam 
rcnouandiefocictatis caufavenerunc. Hajcpopulariumciuitaciiex^m- 
pla propofuimus,vcpopulariumRerumpubIicaru vis&nacurameliiis 

incelli- 



t> E R E P V B L I C A; 133 

ijitelligeietur. Eft igiturRefpublica popularis in qua populi parsma- 
xima, fcu viritim,feucentunatim, fcutributim,feu curiatim fuffragia 
ferantur,iura maieftatishabct.Hisramedilfentaneafcribit Ariftotcles^^ 7 lib.^.c. i. Aii- 
nec Itatum popularem cx eo mctiendum putat , li maxima populi pars 
fummam habeatpotcilatcmidcindecxemplum affcrt eius ciuitatis iii 
quamillc fintactreccnti ciues : (i ex his millelocupletes imperio prce- 
(int,ca:rerisexclulis,ftatuni popularem eflencG;at : net Ariftocratiam 
iudicariputat oportcrc, in qua paucis ciuibus (umma potcftas tribua- 
tur, niii opibus quoque cxteris prxftent : ad extremum ita c6cludit:fta- 
tuspopularis eft, in quotenuesimperant,ctiam(iaca:tcris ciuibus nu- 

B mcro longc vincantur Ariftocratia in qua potentiores dominantur , e-^ 
tiamfi tenucs non foliim opibus, fed etiam humero fupercntur :nec 
vulgarem opinionem quce aliter ftatuat,{ibi probari fcribit. Ita quidem 
Ariftoteles omnium non modo phiIofophorum,{ed etiam populorum 
fententiam in Ariftocratia ac Democratia definieda conucUit , v t fuam 
vnius tueatur: qucecerteii Iocumhabeat,omniaquxdevtroque ftatu 
indifciplinade Republica prarcipiuntur vno corruent & eodem mo- 
mento. Deccmuirorum enim,quilegibusferendis creatifuerant,quani 
omnes^ {'criptoresoliMrchiam appellant, popularemftatum appellare ^ Dionyfiu^Ha- 
iiccDit: cum opibus in lumma Reipublicx inopia minime prxltarent : &c Piutaichus. 
exrcrumgerendarumpcritia fcle(fli fuiiTent^recuperata vero populari 

C libertate Ariftocratiam appellare oporteret. Idem etiam iudicadum cf- 
fet,fixx.milIiaciuiumIocupIetiorumfummapoteftatefruantur:qtiin- 
gentisabinopiafemotis: contravero (i quingenti illiciues,cgeftateop- 
pre{Il,c^terislocupIetibusimpercnt, ftatumpopularcmappellareopor- 
teret. Itaquidem Ariftoteles Apolloniam ,Theram & Colophonem 
popularcs ciuitates vocat , quibus indigentiffimi ac pauciflimi ciues do- 
minabantur. Longius etiamprogreditur,cum popuIarcmftatumefTe 
negat, inquo maximaparsciuiumdominationemRcipublicxadcptaj 
magiftratus&: honoresformo{i{Iimisjautlongiftimis quibilfq; ciuibus 
tribuat: inquodupliciter peccatur ^ tumineoquod populariaimperia 
cum optimatum imperiis commutat:tum etiam quod formam Reipu- 

D blica^magiftratuiyn &honorum adeptionemetitur:cumftatumRei- 
publica: ex eo¥um perfona, qui iura maieftatis habent terminare debea- 
hius,vtantea didum nobis eft. Atque h^ quidemabfurditates,ac multo 
maiores ex eo fequuntur , quod Ariftoteles gubcrnanda: ciuitatisratio- 
nem [tro ftatu Reipublicx vfurpauif. cum tamen fieri poflit vt fit regalis 
ftatus,ac nihilominus populariter gubernetur , quando fcilicct princeps 
omniaomnibusciuibusimperia,magiftratus, honorcs, pra:mia, poenas 
ex a:quo largitur, nulla virtutis,aut nobiIitatis,aut diuitiarum habitara- 
tione , moderata vcro monarchia optimatii ratione dicetur , f 1 rex idem 
virtute,aut opibus, aut nobilitate pra:ftates ciues,ad curationes & impe- 
ria vocarct : qucd ii populusrerumdominus, honorcs,facerdotia,ma- 
^ilrfatus patriciis tantum tribuat , vt Romx fidum eft, vfque ad legem 
CanuIeiam,ftatusquidepopuIarisfuturuseft,fedAriftocraticagube.r- 

V * 



i34 LIBERSECVNDVS 

natione moderatus: im optimates in fumma potcftate c6fi;ituti,plebeiis 
tantu iionores & imperia lai-giantur,ftatus erit Ariftocraticus populaii- 
terinftitutus: cotra verofipopulivniuerritas dominatumadcpta, om- 
nibusciuibusjomnialmperia, magiftratus,curationesconcedat,autci- 
ucs omnes viciftim forte ad imperium vocetur,ftatus maxime omnium 
popularis futurus eft,ac populari gubernatione conftitutus:quod Athe- 
ftX""'"'"^"' nisfadum eft^', Ariftidis iuftirogatione,quaciuibusomnibusadom- 
nes magiftratus aditum patere voluit , nulla cenfus , aut nobilitatis prx- 
rogatiua , contraquam lege Solonis cauebatur, vt in tribuendis honori- 
bus &imperiisratio cenfushaberetur :qu6dfi optimates ac locupletcs 
fummam poteftatem adepti, femotis tenuibus ac plebeiis omnibus,ho- B 
noribus ac Imperiis foli fruanrur, ftatum non mod6 optimatum appel- 
labimus, fed ecia Ariftocraticaratione moderatum. Hicmihi occurrat 
ahquis ineafcntentiaquamtueor fuifle antcme ncminem :idquideiti 
agnofco,necdubito plerifque nouum videri,fed tamen necelfarium effe 
ftatuo, ad vniuerfam de Republica, quam tra6tamus difciplinam,aut iii 
errores inexplicabiles, minimeque fercndos implicari,quibus Ariftote- 
Jem ipfum irretitum videmus, fenfus ipfos ac rationcs neceffarias oppu- 
gnantem. His autem fundamentis male iadtis, nihil fuper extrui poteft, 
quod lirmum fit,aut ftabilc futurum. Ab his etiam fontibus confufa Re- 
rumpubhcarumgenera,qu2Epriusrefutauimns,dimanarunt.Statuamus 
igitur trcstantiim, nccplurcsRerumpublicarum formas,fimplicesillas C 
quidem, nec vlla confuf lone permiftas:id cft iura maicftatis,omnia om- 
nibus fimul coaceruatis ciuibus,aut minori ciuium parti,aut vni tribua- 
^ mus : temperatio vero lit iUa , cum in vnius ftatu honorcs & impcria o- 

mnibus , aut in populari poteftate,optimis aut nobilifTimis tantum , aut 
in optimatum imperio tcniiibusa:queacdiuitibusc6municantur: qua 
quidcm temperatione iura maieftatis, nonproptereadiuclIuntur,nec 
Monarchia Democratice,nec Ariftocratia vtrique permifcetur:fed quo- 
dammodo inuiolabilis ftatus vniufcuiufque moderatus perftat cum ci- 
ues intcr fe & cum Republica huiufmodi gubcrnatione copulantur : ta- 
metfiftatus popularis,aliusalioplushabet popularitatis,vtiicloquar,vt 
tyrannidesalia^ aliis crudelioresfunt: & optimatum poteftatesali^aliis D 
acccptiores, acplcbigratiorcs, non proptereatamen miffcntur. Nam 
Heluetij montani ade6 populares funt, Vrani, inquam , Suitenles, Vn- 
derualdi,Tugij,Glarenfcs, Abbaticellani,vt non modo penes vniuerfos, 
modo puberes, fummahtReipublica: potcftas,veriietiam magiftratus 
omnes ac maxima quarqucimperia fellurariis &c opificibus tribuantur: 
acnemoenibusquidemaut vllispropugnaculis ciuitatesmuniantur:cf- 
tcri minus funtpopulares:tametli cnimBcrnatcsacTigurini ex opifici- 
bus plcrilquc fenatum conftituunt , maximos tamen in Republica ma- 
giftratus ex patriciis , aut certe cx iis qui gcneris antiquitate clariores 
funt,crearefolent : quo fit vt hiftabiliores fint,acfeditionibus quamilli 
minus opportuni: Rhxtorum vero comitia nimis illa quidcm poptlla- 
ria, difficilimereguntur, 6c commota vixplacantur. Nam libcrtatis 

, popu- 



D E R E P V B L I C A. ^35 

popularis h^c fumma efl; , vt omncs omnibus xquari poflint , nec aliter 
parere vclint, quacaconditione, vtviciflim imperentiis quibus paruc 
runt:ac ne fic quide in ofHcio cotincri poflunt,ni(i valde neceflaria lufta- 
que pra^cipientibus, aut largitionibus ac verborum illecebris dcmul- 
ceantur. Cum vero multi multis virtutibus,opibus,ac nobilitate excelle- 
renequeant,fere fit vtnobilcs,locupletes, virtute prccftantes multitudo 
inuidiaquadam& animo ipfa maleuolentia ieiuno infedatur : tum li 
quis generofo ac prarftanti animoplebis intemperanter libertate abu^ 
tentis libidine frenos iniicere audeat,huc mul6la, cxilio^ profcriptione, 
mortedeniqi danarenon dubitci: eoqi magislilocupleJicrit,autimpe- 

B rium affedare videatur : ac frpe ht vt potentis vnius fuplicio vel ca:de 
plebs elata in cccteros quoque violenter prorumpat : idque potifllmum 
ii armis tentata res eft, ac optimatcs potentia plebis frangantur : Vt con- 
tif^it pofl; Sempachiam cladem qua Hicluetiorum, qui montes accnlur, 
nobilitaspcnc tota occubuit;ca:tcriterreliberum exiliumquamplebis 
direptionibus & contumeliis patere malucrint t nam quodBetnates ac 
Tigurininobiliumilluftresfimilias habent, id mirum videridebct ne- 
mini^cumfecuritatemaxima^aclincVi^^^hauiliiCiuilibusbelliscontra- 
xerintcum vidoribusfocietatemtmoderaciustamen Heluetij libertate 
popuIari,quam olim Gra'ciaut ItaU vfi videntur,qui fa?pe nouas tabulas 
petcbant , autadebitoribus commotaferc plebis in creditorcs ac lo- 

C cupletes irruebatjatdomos expilabant,e6fquead agrorum arquabilcm 
diuifionem compellebant, interdicVapecoru 6;r.grorum vltra modum 
acquilitione, aquibusHeluetijfercfemperabhorruerunt . Actametli 
conc^iariaprincipum ac peregrinorum munera mquibufdam Helue- 
tiorumciuitatibus, non in a:rarium pubhcum coguntur,fedplcbidiui- 
duntur, vtquo pluresquifque Iiberos habeat,e6 plus habeat emolu- 
menti:nihilominus tamen cum Glarenies a ' Morletoregis Francorum « annci^^o. 
]egatopeterent,vtpriuats penfioncs quasaregc potentiores accipie- 
bantomnibusexarquo, vnacum publicapenf]Qne,diuiderentur,quod 
Henrichus rex Cck fadurum negauit,acpotius de fua munificentia tan- 
tundemdetractumiri teftatuseft, quam priuata publicismifceripate- 

D retur. Atetiam Gr^corum e6vfque progreflaeftlicentia, dicaman a- 
mentia,vt eosin cxiliu mitterent,qui cxteris virtute pra:ftarent,teftis eft 
Ariftidesiuftus,tcftisDamonAthenien{is vterque,teftisHcrmodorus 
Ephelius , quod quid aliud eft quam ab radicibus virtutem ipfim cxcin- 
derc cBnari? at illi verebantur, ne virtutis fplendor clariflimus in vno ci- 
uc,aliorum oculosacmentesitapra:ftringeret,vt Iibertatisobhtiexcel- 
lenti virtute viro feruire quamimperare mallent:e6que magis metuen- 
dum videbatur , fi cum virtute generis nobflitatem aut potentiam, aut 
rerum gerendarum vfum coniunxiflet,qui aut voletibus, autinuitis ci- 
uibuslibertatcm de manibus,adhibitavi,extorqueret. Optimates enim 
quod virtute,vcIopibus,velgeneris antiquita^e prarftant, honoribuse- 
tiamaclmperiispr^pollere fas effe putant, ac proptcrea feipfosafece 
plebisfeduciacfeiungifemper cupiunt. Cum igitur taiuopereinterfe 

V 4 



,3^ LIBER SECVNDVS 

difTideant principes, & optimates , ab infima plebe , vix efl: vt eos vlla ra- 
tione arquare , aut Imperiis & honoribus exa:quatos inter fe & cum Re- 
publicaconciliarepoms. Quamquam Solo id effedurum feiadabat, 
ac fi leffum ferendarum ius haberet, leges potentibus ac tenuibus , pa- 
triciis ac plebeiis :rquabiles laturum:optimates quidcm Solone de Gco- 
metricaxquabilitate,intelligereputabant: plebs autem ad arqualitatcs 
arithmcticasdidumilludtralTebat:itafadlumefl: vt Solonem vtrique 
amplexi legibus ferendis ac ReipubliciE Athenienfium confliituendje 
prxficerent. Sedha;c,&qucequanqueRempublicam commodaautin- 
commoda fequantur , fuis locis fufius explicabuntur : nunc fatis efl: Re- 
rumpublicarum dcfcriptiones ac genera , & quid cuiufque proprium,B 
quid alienu,quid commune fit, quis item in vnaquaque Republica iura 
maiefliatis habeat, qua fieri potuit breuitate tradidiflej nunc Reipublicx 
partes acvelutimembra fingula,quxprincipiReipublica:,quafi capiti 
illigantur, fenatum, inquam, magifl:ratus,curatorcs, collegia,corpora, 
ordinefque ciuium,quo propofuimus ordine perfequamun 

FlNlS LIBR.I SECVNDI, 




t* 




D E R E P V B L I C A, 

LIBER TERTIVS 



B 



T)e Senam 



C A 



P V T. 



I. 




E N A T V S eftlegitimuseorumccriusqui 
dc Republica , deque iis qui fummam Reipu- 
blic2e poteftatemhabent confilium capit. Sic 
ordopoftulatjVt pofteaquam de iis qui iura 
maieftatis habent, didum {it,deSenatudein- 
ceps, veluti de pri-cipua potiftimaque , poft 
principem, ReipubHcxpartedifteratur. Non 
quia omnino confiftcre Relpublica (me Sena- 
tu non polTit : tantacft enim interdum Princi- 
Q ;fii^?«!fii„.^^/jvi5.-«=^^s«^*^ pisfolertia, velfurpedaftiorumajqueacexte- 

rorum fides , vt feipfo mdiorem ac prudentiorem quem conftilere pof- 
fitjhabeatneminem:vtquidemde Anrieono' A(iiERee;e:de Ludouico i Pi-irarcinDe- 

■ o ■ • • • rn ^ I T metrio. 

X i.Rege ^ Francorum,cuius veingiis inliltere Carolus v.lmperator non j. Pi„!,ppusCo. 
dubitauit: itemque de C.CiEfareJ , qui rerum gerendarum tam occulta J^^Trliquii. in 
confiliacnpere cof.ieuerant, vt prius confedic resefifent, quam cofilium ^^'•*"' 
carptum putarctur. Ira res maximas illi bello ac pace geflerunt,potentif- 
fimorumque hoftium opes, quas nulla vipotuilfent/apientiftimis con- 
filiis fregerunt:qua re hoftibus terribiles ac metuendi videbantur, quo- 
rum exercitus ex improuifo farpius nihil tale fufpicates fuderunt ac pro- 
ftrauerunt. Itaducesacmilites taIiumPrincipumprudentiafreti,ado- 
D mnesopportunitatesexpeditierantacparati,vtmomento Principisiuf- 
faexequerenij^ir;perindc vt corporishumani membraaptecoagmenta- 
•a rationis vnius arbitrio ac volutati, etiamfi eius confiliis participes non 
fint,obfequunturtamen. Et quidcmaplerirquc^nullarationedubitari 4 Lampridiusia 
videcjvtrumprarftabiliusfucritPrincipemfapientiffimumReipub.due 
Senatupra:efte,quamftupidum&ad Imperandumineptumhominem 
prudentiumfenatorummultitudineabundantem.fapientibus quidem 
neutrumhorum probarur. Sed fi tanta eft principis virtus ac fapien- 
tin,vt alienis confiliis carere facile poflit, nihil magis optandum, quam 
vtrerum gerendarumconfiliaquoad eius iieri poterit quam maxime 
occulta fmt,quoniam prodita ac patefacta,clariflimas ciuitatesaclmpe- 
riafundituseuerterunt. Quamobrem prudentiflimi quique Principes 
ita fe comparant,vtqu;:eminime omniumfiericupiunt,ea identidem 



\ 



i38 L 1 B E R T E R T I V S. 

fc iadenteffefaduros. Quidauteni a ftupido acftulto Principefperan- 
dum eft, vt fapientum ca:tusad coniilium arceflere velir, ciim (apientice 
arojumentuminprincipc nulluitimaius fitjquam Hipientium virorum 
deledum habere , vt eorum confiliis vti frui poifit ? Cum igitur fapien- 
ti;£ decusac {plendor rariifimc inte^: mortales eluceat,rarius etiam inter 
Principes,quosimmortalisDei munere & conceifu hominumgeneri 
datos ^ratis animis excipere debemus: nihil maius ac melius optandum 
reftat , quani vt prudentium hominum coniiliis, ac prudentia, a qua de- 
feruntur,vti velint : aUoqui inanis fit eius Principis iapientia, qui ftulto- 
rum&improborumhominumcoronacircunfeirus,Rempublicamop- 
primipatiatur. Optimis igitur confiliis non folum in rebus grauiifimis, B 
fedetumin mediocribus ac minimis ( quanquam nihil minimum de- 
bet videri quod ad Rempublicam fpedet) Principem vti oportere iudi- 
camus:quianihiltantiponderiseft ac momenti ad resagendas inom- 
niRerumpubhcarum genere, quam Senatusaudoritate &: confilio dc- 
cerni : eoque magis fi dubitetur vtile fit nec-ne id quodPrinceps iie- 
ri velit. Id quidem omnium optime Carolus v. Rex- Francorum is 
qui fapientis cognomentum adeptus eft,facere folebat. Cum enim An- 
glos quiAquitanixarces&oppida omniaiiducix titulo tenebant,re- 
gni iinibus expellere vellet,rebus omnibus ad ea qua: geri cupiebat ante 
comparatis,fufcepit Aquitanorum querelas aducrfus Prxtores Anglo- 
rum, quiprouocantesadregem,vt Britiniaco foedere exccptum erat, C 
male muldauerant. Rex fiue confulto qu^iitam, fiue temere oblatam 
arripuit occafionem:fed optu-natum ac populi,quorum opibus vtcdum 
erat,autoritate & confiHo bellum geri placuit. ItaquePrincipes vni- 
uerfosincuriam Parifiorum conuocariiuftit,teftatus fe eorum conii- 
liis ac fapientia opus habere,vt qu^ a fe minus fipientcr gefta fuiifcnt eo- 
rumanimaducrfionecaftigarentur. Bellumillud eoconiihodecretum, 
fclici exitu confedum eft. At cum fubditi vel fine coniilio,vel cotraSe- 
natus decretates gcri perfpiciunt, tunc ea afpernantur,ac pro nihilo du- 
cunt,auttimide ac molhter imperatorum &: magiftratuum iuifa exe- 
quuntur : legumautemac magiftratuum contemptum fequuntur po- 
pulifeditiofa:voces,& aduerfusPrincipes ipfos coniurationes acdcfe- D 
d:iones. EamobremHieronymusSicili^ Rex vnacumproximis&a- 
micis omnibus crudeliifime interfedus eftjtum quod impotenter ac fu< 
perbe dominaretur,tum etiam quod Senatum nulla de re cofuleret . Sic 
enimLiuius,Regnante,inquit,Hierone,manferatpublicum confUum: 
poft mortem eius nulla dc re neque conuocati , neque confulti fuerunt. 
Eodcm errore grauiter peccauit Ci^far , quod non modo in Confulatu, 
fed etiam in DiZlatura Senatus coniiUo nunquam vteretur : at ne Sena- 
tuiquidem vniuerfo (conftabatautem circiter mille Senatoribus) ad fe 
venientiaifurrexit: nimis arroganter ac ftulte id quidem,non quod Cx- 
far moribus aut natura fuperbus fuerit , fed ciim aifurgere Senatui vellet 
a Cornelio Balbo adulatore coniilioriimque omnium participe quo 
miaus id faceret,prohibitus eft. At meminiife debuerat Romulum crea- 



D E R E P V B. L I C A. Z3i? 

torem vrbis cicprimum Romanorii Regem abipfis fenatoribns, vt qui- 
demfcrtur, occirum,ac Tarquiniumregem eied:um,cumvter<]ueSe- 
natum contemphflet, ac fuo aibiiatu omnia gereret. Qua; rcs non mo- 
do iis, quos dixi, fed etiam Ludouico x i . Regi Francorum,(]ui nulla de 
reSenatum confulebat, exitiofafuit,quod cum hicnofter, quamquam 
fero, intellexiffet, Carolum filiumita inftituivoluit, vt literas nclcnct, 
modo tria verba teneret, Latina illa quidem,fed eiufmodi,qua: dc hifto- 
ria iure detradia fint, vt aUenis conldiis potius , quam fuis fapere , ac res 
gerere confuefceret. Et quidcmfummahterarum cogniiio Principibus 
fajpiflime perniciofa extitit,ni{i bene a natura, mehiis etiam a virtutibus 

g inftrudi & informati effcnttquia nihil tam iri Priticipe metuendii,quam 
mukarcrumabditarum cognitio cumfcelere coniundia. Nullus certe 
Principumextitit,quicxtrareimihtaris fcientiam minushaberethtera- 
rum,quam Traianus : Nerone vcro nullus fere do6lior: hic tamen fcele- 
ribus, ille virtutibus parcm habuitncmiriem:hicSenatum capitahtcr o- 
derat: ille omnia Senatus confilio gcrebat. Cum igitur Senatus in omni 
Repubhcatam ritnecc{larius,quamincorporeiplomensacratio, line 
qua corpusipfum non modo fefe regere, (ed ne momcnto quidem fub- 
liftcrepo{Iit,primum de fenatoris virtutibus,dcindequisnumerusSe- 
natorum elTc debeat,&an pIuraconfihaReipubhcsrieceflariafint,tum 
quibusde rebus fcnatusconfulenduslit,pofl:remo qua:-nalitinRepu- 

P blica Senatus poteftasordinedifleramus.Principiofenatumlegitimum 
coerumeflediximus,propter eam,quamaPrincipcVel populollatistcm 
poribus ac locis coeundi poteftatem habct.Quibus tamen locis ac tem- 
poribusSenatushaberidebeatparum admodum intcreft, cumrerum 
gerendarum varia:Occa(ionesacopportunitatesIocumac tempusfrpc 
definiant.Iaudabile tamencftinftitutum Lycur2;iWetantispi6turasadea 5, Piuwc.ir. ty- 
locain quibus Senatus conlilia cai)cret,adhiberi,propterea quod reruni 
earumquxfubafpecftumcaduntoblats fpecics, mcnterri, quxad con- 
lilia intenta efle debet, farpiflime.diftrahcre folent. Adiecirniis ad Scna- 
tus definitioncm eos efle oporterc,qui pro Republica conlilium capiat: 
vt Senatorcm diuidamus a magiftratibus & curatoribus Reipubhcx, 

„ quorum confiliis^a^pe Senatus ipfc, frpius ctiam Principcs, fed tamcn 
extra ordinct^ vtuntur . Scnatorem Vero a fenib, vt eodem fenfu y"""*' 
GrajciSenatum vocant : quodfatis eftargumenti, Gr^cos xqucacLati- 
nos Senatum legerc confuefle cx fenioribus, quos noftralinguayf/^wf«ri 
appeI!!it,pro ca, quam fenioribus maiorcs noftri femper exhibucrut ob~ 
feruantia : cafpe & opinione, vt qui artatCjiidem & fapientia c.Ttcros lu- 
perarec : fic cnim in legibus Caroh magni cauctur n v l l i per facramen- 
tum {idehtaspermittatur,nifi nobis&vnicuiquc proptio leniori,pairo- 
nosintellcxitTioniSqnatores: quafifenioribus noniunioribuscultus&s 

f obferuatio debcatur;Nec modo Gr^corum acLatinorum,verumetiam 

Perfarum, Hebrccorum,ac v£gyptiorum moribus fenesmagno femper 

in honorc fuerunt: ab his cnim ad omncsipopulos iuftitia,pictas,huma- 

mtals-,'RejqudpubIicxbenecoriftitiienda;raiio,adomnes populospef- 

jjiui 



curgo. 



\ 

140 LIBER TERTIVS 

manarunt.QuiddiuinalexPcumenim Senatumlfraelitarum Deuscon- 
I Deut"p.i.yo-f].jjyg^.gy£iigf rQp.itemihi/ inquitjfeptuaSiritafeniores.qui cseteris 

ccsHebnicoha- 'D r ■ • n r ■ ■ ■ 1 ■ 1 

cinim nebonim, (anientia, prudcntia, acicientia prjeltent t lapientiaquidem pietatem ab 
bentimjhaiim; impietate,prudentia turpe ab honefto,fcientia verum a falfo diuidit. Ac 
Gr\'c^"ulLltu« fiquidemadolefcentesfapientiarcrumquegerendarum vfu (quodfieri 
iiiudveioD^YiT nonpoteft)excellenteshaberemus,exhis tamen Senatum,vel potius 

bitani legi p6t, f \ Jn-JI TJ- ■ ] r tV 

iaduhim ideft luuenatumlegerenonmodoridiculum, led etiam pcriculolum eiiet: 
tL^SnodE quia nec fenibus,nec iuuenibus huiufmodi confilium probareturtquod 
dth"'" aXuM a^i^eri id artatis fe illis ^quales , alteri fapietia fuperiores eiTc arbitraretur. 
fcientem : udua Ai; i,-j Republica subcrnanda non minus,atque haud fcio an plus opinio 

cognitum&pro , r, , ^ ^ ■ r ^ • I o r, \ • ™ 

bataiifdcmiite- valeat ac iimulatio qua tcs ipix. Opmaturvulgus, &re6tcopmatur,aut B 
"^--V''' nunquam,aut raro admodum iuuenes fapientia prxftare: atqui funt hu- 
iufmodi nec plebem regere , nec improbos ad omcium reuocare,nec in 
concionepopuhquarvtiliaaciuftaiuntperfuadere poiTunt. Nihil au- 
teminciuitatepcrniciofiusquamciucs de Senatu deque magiftratibus 
male opinari. Itaque Solo iuuenem ab aditu Senatus arcendum fibi pu- 
tauit, quamtumuisfapientiapra^ftaret , Grxci melius patrio fermonc 
quam Latini «^xaiap'?"* '^'»'■0'°' ■yvaf/.^iix^v- & antea Lycurgus e icnioribus Se- 
natum confcripferat. Hincbcneiicia, honotes, vacationesmuncruma 
legibushuica;tatitribuividemus:tum proptercorporisimbecillitatem, 
tum etiam propter fapientiam & rcrum gcrendarum vlum. Necpro- 
pterca tamcn omnibus id fenibustributum eft:at ne iis quidem qtii cum C 
antea virtutc, ac iapientia exccllercnt eoru artas fic ingrauefcat vt mens 
ipfa vcl^egrotarc, quodquidcmHippocrativifumeft, vcl a iudicioSc 
fapicntia deferi , vcl inftrumentis ad ratiocinandum natura datis Vti 
non poiTc videatur. Hos enim Plato, quifenioresReipublica^ Cuftodes 
fccit, a publicis muneribus & confiliis quafi liberam Vacationem daret, 
feduccndos eircputauit. Qujimobrem literisfacrisnonfolumfeniores 
inSenatumconicriptos, verumetiam fapientia ac virtutibus omnibus 
abimmortali Deo cumulatos vidcmus, quos proptcrca HcbrjEinont 
nianapab a^tate fcnili, fcdafapientiaaioanpofteriores corrupta Grsco- 
rum voceSanedrim appellant. M. Tulliuselegantcr,vt omnia,Sena- 
tum mentem,rationcm,intelligetiam Reipublica: dix^it: nec minus Rei- D 
pubhc^e ncceiTarium Senatum effe putauit,quam humane corpori ad fe 
fuftentandum, &adintelligendum,mentemacrationem. Ex quo qui- 
dem fatisinnuit, Senatores diuturnorerum gcrendarum vfu, qui indo- 
cilis eft, ad prudentiam & ad rerum maximarum diiudicationemtom- 
paratos eiTc oportere : nam qu^cunquc in bcllo ac pacc , qua: in legibus 
fanciendis,qu^indefcribcndisciuiumordinibus"quajinconformandis 
populorura moribus, qu^quc omnino in conftituenda Republica prar- 
cIaregerividemus,amentisagitatione & coniiho prudcnti omniapro- 
ficifcuntur. Qu^amobrem Gr^ciTo'VvT»V^ot/A»V,quaiircd:o coniilionihil 
facratius ciTet, Hebr^iTO' quaii fundamcntum rerum omnium aptifH-' 
me appcllant: quibus verbis iignifiGant rc£tis confiIiis,& fapicnti Senatu 
fubiato quafl Reipublicg concuffis fundametis aranitifui^fum dcorfum 

ruitura. 



l 



D E R E P V B L I C A. 141 

ruitura.Sapientia:acprudentixnominibusqiiotiesvtimur,rempercum 
fide ac iuftitia coiungi volumus,necjue enim minus , atque haud Tcio an 
magis perniciofum in ex improbis ac ilagitiofis hominibus , quantum- 
ujs rerurn gerendarum vfu & expcrientia valeanr,quam ex imperitis,Se- 
natum confcribi: hi quidem (i non prodeire, certe quidem Rcipub. val- 
de nocerc non pollLint: illi pcrditis confiliis vt feipfos vlcifcanturiRem- 
publicam euerterenondubirant,duminter mcdias Reipubiica: ruinas 
ioh conhftere poHint^ac fEpiihmc competitoium fententias,tametfi 
Reipublicxfakitaresacerrimeoppugnant, & odiapnuataadReipubh- 
ca: exitium coparant, vt nihil aliud ferar, quam ciuitati luduofiflimum 

B deaduerfariistriumphum.Aliuditemgcnus eftSciiatorum,quinecm- 
uidia,necodio,necamore cuiulquam ducuntur,fedpertinaciaquadam 
ab ea , quam adamauerunt fententia diueUi fe , aut rationibus vllis per- 
fuaderi nunquam patiantur : ac fccpe argumcnrorum viacmultiiudine 
armati vcniunt in Senatum jquafi ad hoftes debelIandos,ne vel in dicen- 
do peccaflcjVel fententiam mut.lfre videantur.Peius etiam qui cuiquam 
afTenririturpe, acprxclaiefecumagi purant,fi vt clauumcIauo,fic opi- 
nionem opinione tiudant:qua pefte haud lcio an vlla capitalior co2;itari 
poflit,nec minus ab ea fugiedum, quam nauigantibus a fcopulis & pra:- 
ruptisfaxis,qus medio mariinterdumoccurrunt . Et qucmadmodum 
prudcnsGubernator, fiportumtenereruto nequeat,ventis obfequiturj 

C acvelarcmittit, ne vitempeftatis abrcptusnautragiumpatiatur,quouf-' 
que compofitisilu^libus fecundi vcnti flare ca:perint:itanccfapienti- 
bus vnquam laudata efl: in vna lententia,cum de Republica deliberaturj 
perpetua permanfio,id quod non modo cum animi peruicacia, verum- 
etiam cum arroiiantia coniundlumcft :contra verd mutare inrerduin 
fententiam,non modo laudabile, fed etiam vtile ac Reipublic:£ falutare 
eft,& adnouoscafustemporum, nouorum confiliorurationesaccom- 
modare,cocordibusfuftragiis imperitoiumterdum opinionclaudare. 
Quare prudeter Thomas Maurus Angloru Cacellarius, qui in ea,quani 
opinionefibilinxerat Vtopiorij Republica, qu2C inScnatudecernenda 
foret,eorum difceptationem difFern voluit m proximum fenatum, nee 

D eodediequoprQpofitafuiffent diiudicari: neciisquibusafufceptafen- 
tentia difcedt.»re turpe videtur,in eo quod temere fortaffe dixifTent per- 
petuo permanerent. Senatorem igitur in limine Senatus , odium in ad- 
uerfarios,gratiamaduerfusamicos,peruicaciam&arro2;atiamexfeipfo 
exuereoportet, eafolumintuctcmqux velad immortahsDeicukum, 
vcladRcipubliccECommoda fpediant. Inquoquidemlaudabilecom- 
memoratur infl:itutumLaccda!moniorum', qui qux de Reipublicafe- ' vium.inif- 

11 ■ r 1 1 ■ r curgo. 

mel decreta ruerant ita tuebantur,vt quse antea probauerant,ipti oppu- 
gnarent:quianonlicebat delegibusfemelfufceptisdifputare:quod po- 
lleaAchxorum* ac Florentinorum ^RefpubliccEaLacedccmoniisvtili- ^ Liuiu. iib.j*, 

. ^ r n • /r ■ ' Guich.jr<lin.- 

ter traxerunt : literarum vero cognitio lemper eii Senaton neceiiaria ac 
potiflimum antiquitatis & Rerumpublicarum difciphna: vt omittam le- 
gumdoinefticarum fcientiam , qua quidemvacarenondebet : magis 

X 



h. 



'i4i LIBERTERtlVS 

tamen neceflaria fides,iufl:itia,integritas:quarum virtutuin adiumentOi 
quiECunque volet fine multa eloquentia facile perfuadebit. Sed hocim- 
primis fenatori cauendum , ne peregrinorum Principum largitionibus 
dcprauari fe , aut vlla fiducia, beneficiove iliigari patiatur : quod tametfi 
capitale eflTe debet , niiiil tamen frequentius in omnium oculos incurrit, 
excipioVenetiarumciuitatem,qu2E ab hocfordiugenereadeopurum 
habet fenatumj vt etiam facerdotes, quantumuis ciues ac patricios ob id 
a comitiis procul arccant, quod iuratiputantur nihil contra Romani 
Pontificis vtiUtates&commodafefa6luros: contritum efl: illud quod 
antefuffragiaciuesincomitioacclamarefoIent,FORA i PRExi.Quin- 
etiam Hermolaum Barbarum (quem viruni?) ac non ita prideni Cardi- S 
nalem Mulanum exilio damnarunt,quod cum legationem apud Ponti- 
fices Romanos obirent,in collegium Cardinahum cooptari fe pateren- 
tur iniufli. Ego vero triginta quinque Cancellarios huius Imperij , nec 
pauciores in Angha exantiquitatibuscommemorare poflum in Cardi- 
nahum csetum, aut in collegium pontificum cooptatos. At etiam apud 
Polonos,quiaGncfnenfisPontifex, regni Cancenariumfeferebat, ne- 
cefle fuit Regibus procacellarium arbitrio fuo creare , qui nulla iurifm- 
randi obligatione Pontificibus Romanis teneretur. Principum autem 
familiariflimos ac legatos donis ac largitionibus, tum ciuium,tum pere- 
grinorumefFufis,corrumperetranflatitium eft, femperexcipio Vene- 
tos,idque tamaperte, vtetiam CotignacusFrancorum apudTurcas le- C 
gatus,Gra:cam vxorem iniufllis acceperit:alius item,nec multo pofl,fo- 
rorem Valachi.-c Principis Mehcmeto Bafcia , & Naxi duce annuetibus, 
yxorem ducere non dubitarit : & quoniam Valachix Princeps ab iis fi- 
lia:nuptiis, quasanteainuitus probarat abhorreret,regnum illudei c- 
reptum eft,ac Bathoro.qui nunc Polonorum fceptra moderatur, cocef- 
S e»aiorKm (um. Ha^cinRepublicabene conftituta minime ferendafunt. Atque 
propria. h^Ecprxcipuamihi vifafunt optimi Scnatoris ornnmenta. Eftvbigene- 
risantiquitasacfamilia: decus fpe6latur,vt Venetiis,Rhagufif,Nurem- 
bergice, id etiam apud Polonos cautii eft lege Sigifmundi Augufti,anno 
M.D. L.vt nemo Senator legererur,ni{i qui patre nobfli natus eflet. Alibi 
cenfus fpedvitur, vt quondam apud Athcnienfes lege Tolonis , & in ple- D 
rifque Graecorum ciuitatibus , vt &: noftra istate apud Gef.uenfes Doria 
lege,certeAuguftusneminemin Senatumadmifit,nifiqui viciesfeAer- 
tium in cenfum retuIiflTet^quibus autem ad cenfum opes defuiirentjfup- 
pleuit:nonquiaopesadconfilia pro Republicacapienda ncceflariasar- 
bitraretur,fed ne tenuitas & inopia, fenatorium decus labefadarct:neve 
cxieri fuis opibus elati , tenues contemnerent : vt fere fit in optimatum 
ftatu , vbi Senator cenfu legitur. Vetcre autcm Romanorum inftituto, 
nemo Senator fiebat , nifi qui magiftratus & honores in Republica gef- 
fiiTet. Quare Cenfores quinto quoque anno in fenatorium ordinem fc- 
re legebanteosomnesquimagiftratum geflerant: id eft qui Confules, 
PriEtores, ^diles, Curules,autadfummu, Quxftores fuiflent. Etquo- 
niamMariana clade nonaginta Senatores ca:fi fuerant, Sylla Didator 

fadus, 



D E R E P V B L I C A. 143 

fiid:us,vtScnatum ordinem, cuifIiucbatruppleret,viginti<Quxf]:ores 5 Appun.hb*. 
creauiciCxfar quaclringinta^,vteodemmomento Senatorcsiiercnr,&: Td^o 1,^.45. 
fententia: dicendxius habcrent , quod^anteanonliccbat^nifiaCcnro- ^ ^'"''"j^J f^ifj 
nbusletlifuiflcnt. Quiccrtc moslaudabilise(l:,acinomni Rcpublica max.a: p.craffa. 
beneconfliituta, probandus. NuUus enim in Polonia Scnator,niii Pala- 
tinus, Potifcx aut Cailcllanus (It aut antca fueritdcsatipncmve obicrit, 
autJmpcrator exercitum duxcrit. Ncc veroinScnatum PrinCipisTur- 
carum cuiquam patetaditus, prxtcr cjuam quatuor Imperatonbus bcl- 
lo gerendo creaxis,quosipfiBafciasappellant, duobus Canccllariis,feu 
Cadilefchieris , acduodecim prouinciarum prxfedis, feu Bclerbxis. 
B Qu^od vcro Scnatores confcribi oportcre diximus qui magiflratum gef- 
ferint, no ad cos pertinet qui fordibus ac pretio magifl;ratus adcpti funt: 
nequeenim virtutesina:,quasScnatorineceflluiasefledixinuis,iuftitia,j 
inquam,fides,intcgritas,prudentia,reriimquegerendarumvfus,aciuris 
diuini&humanifcientia, vllamerccde , vllo cenfu, vHispccuniiscom- 
parantur. Porro Senatorem fenatui probari nouit efl: atque inufitatum, 
quippc quos vel ccnfores,vel anteadti magifliatus & honorcs adcpti,fi- 
tisprobauifTent-.idtamen Gothicis temporibus,conuerfa Rcpublica,ta- 
d:umlegimus. SicenimTlieodorichusapudCailiodoruJii, Admitten- 
dosinScnatum cxaminare cogit follicitus honor Senatus. Quantum 
attinetadienatorumnumerum,maximararitas fit oportct eorumqui 
C tantis virtutibusquantasinfcnatoreciuitatisde(ideramus,clarifint. in 
popularibustamenScoptimacumimperiis, vtfeditiods ambitioforum 
hominum vocibus, qui maiefl:acispartic!pes funt,occurratur, Senato- 
rum numerum augerefxpeneccfTeefl-.vt Athenisquadringentifcnato- 
resSolonialegefingulisanniscreabantur^:quibuscetum adiiciplacuit, |^ T^iuurcinSci- 
vtquinquaginta e fingulisdecem tribubusiorteduccrctur:quibusitcm 
centum adiecli,cumpopulo duarumiribuum,Antigonidis,inqL:am,ac 
Demetriadis,incrcmentumacccfriiret:tamct(ivixvnquamfupraviginti 
milliaciuiumcefafuerunt: exquo perfpicuum fitScnatumtrigefimam 
&eoampliusciuiupartemcepilTe. Platotrigcfimumacprudetiffimum 
quenque in Senatum allegit:cum enim Rempublicam ciuium quinque 
D miflibus &: quadrtginta conflare vellet , centum fexaginta 06I0 ciuibus 
Senatum conflauit. Romulus quoque centum Scnatoribus, hoc cft tri- 
gefimaparte ciuium9,cum tria milliaccnfafui(fent,Senatum conflituit: 9 Dionyr. H.rh- 
non forte,fed nobiliflimum quenque felcgit:id efl: eos quorum maiores "'"'" 
feruitutemnonferuierant : poilea verb SabinisinvrbernexfcEdcrcad- 
miflis , ccntum priori numcro confcripfit: quibus pofl exados Reges 
Brutuscentumadiecit.Hictercentum Senatorum^numerusannostere i DioKicsus. 
quadringentos nec auoeri nec minui vifus efl . At Ciceronis a:tate circi- 
ter fcxcentos fuiire perfpicuu m fit cx eo qu od c c c c x v.fenatores fufrra- 
giumtuli(fefcribit,cum qucftio aduerfus P. Claudiunijqui facraBona: 
Dex,oblato Pompcia; ftupro violarat, decreta fuiffet^at cu Senatui tunc 
adeffe Senatores non cogerentur, nemini dubium effe poteft, plurimos 
in omnes Imperij Romani prouincias difperfos,plures item rebus agen- 

X z 



244 LIBERTERTIVS 

dis,autmorbo fenioveimpeditosabfuifle. PofteaCii:(IuDictator,qu6 
plureshaberetobligatosad Imperium ftabiliendum,non modo ciues 
omnium ordinum, fed etiam peregrinos in Senatum allegit : tunc mille 
circiter Senatores fuilTetradunt. At AuguftuspacataRepublicaetanto 
numero fexcentos tantumfelegit, quos etiam ad trecentorurnnume- 
rumantiquum reuocaredecreuerat-.tametfi ciuium Romanortimnu- 
merusininfinitumexcreuilTet : noncftigitur multitudinis inlegehdo 
Senatu habendaratio:fed earum virtutum quas Senatori neceffarias eflfe 
diximus:aut fi ambitiofis popularium honiinum rogationibus fatisfieri 
oporteat , vt in populari ftatu, cauendum eft nc fententiie ferenda: pote- 
ftasfenatoridetur, nifimaximosquofque magiftratus geflerit. NamB 
1 Ariftot.iib.4. in Creten(ium*RepubUca,omnibusciuibusin fenatum veniendi acfen- 
po u.cap.14. tcntix ferendce ius erat:nontamencum ftatuedipoteftate, quiafolima- 
giftratus de repropofita decernebant. In fenatu Ach^orum foUdecem 
} Unmiih.ii. Demiurgi3,cum Imperatore fufFragiumferebant,fcd eo nunquampro- 
gredicturfapienslegiflator,{iinpopularibus imperiiis aUter leditioni- 
bus occurripoflit : quia res eft periculi plena, qux in Senatu decretafuc- 
rintmanarein vulgus:id quod necefleeft intantamultitudinefenato- 
rum : ncc materia feditiofis hominibus perturbanda: Reipublicce decrir, 
fiqua:multitudiniplacuerint,pauciorumarbitrio conuellivideantur. 
Huic morbo Gxxci veteres vt mederentur , confilium fele(5lorum crea- 
bant , qui TrpoCovxoiSi vrpj<7x?.r,ro, dicebantur , vt arcana Reipublica: tradta- 
rent , ac rebus vrgentibus per fe ipfi maxima quarque pro Republica 
procurarent : quibiifque de rebus in Senatu deliherari, quid item ad po- 
pulum ferri oporteret profpicerent:alioqui Senatum cogere,fententias 
rogare,difceptare, decernere,nec facile eft,nec nifi temporis diuturnita-- 
teconficipoteft : dum interimrerumbeneac vtiliter agendarummo- 
menta fluuntaclabuntur. Fuitenim Senatorium munusapud Roma- 
nosimprimisilluftreacdignitatis plenum:nunquam tamen Auguftus 
efficere potuit vt Senatorcsordinario Senatui , quiCalendis& Idibus 
adfummucogebatur,adeffent:tametfimuld:arijmagnitudineabfentes 
vrgeret : quodcumSenatoribusgraue eflet, eorumquimuldam debe- p^ 

4 Dioiib.54. rentquintumquequeforteduxif*. AtetiamRufcius Ij^^io prarmiisfe- 

natoresacillecebris excitauit, cumteftamentopecuniamreliquifretiij 
qui in fenatum venirent:neque enim pauciores quinquaginta vlla de re 
deliberare poterant:fi decernendum effet^ducetosadefle oportu?tcum 
trecenti,autquadringentos, cumfexcentiled:ifuifrent,duosfcilicetSe- 

5 Dioiib.H natorumtrientes, quodin omnibuscolleeiisnecefTariumeft^ . Augu- 

ftus tandem ipfe coa6lus,neccfIitatefubraia,ducentosfufficere decre- 
uit,quafiduostrientestrecentorum,quilegitimuseratnumerusfenato- 
rum a Bruto conftitutus. At in libcra Republica Senatus nec legitimus, 
nec indi6lus haberi poterat,nifi Confuli,aut abfente Cofule maiori ma- 
giftratui placuiflet . Nam toto C^efaris Confulatu vix ter haberi potuit 

6 Tunciuii. ia legitimus^ fenatus.cumintereaCsfarapopuloqucEVellet.Iarg-itionibus 

elTuIisextorqueret.MeliusSolo,qui pra:terSenatumannuum,quemex 

ciuibus 



D E R E P V B L I C A. 245 

cioibus cccc. conllitucratj Areopagitarum confilium cx ciuibusfexa- 

ginta felegit , qui per omncs honorum gradus eo peruenifTcntjVt impe- 

rij arcanatra6tarent,ac rebus extremis, nequid dctrimenticapcretRcr- 

publica,prouiderent. CuiusconfilijqLiantancceflitasefrct tuncintclle- 

(Stuin elT:, cum Pericles, vt plcbis ^ gratiam captaret, Areopagitarum au- 7 nuur.m p?- 

6loriratcmfuflulifrct,& ca qua: priusin Areopago traclabanturad po- "''^' 

pulum traftuliilet: non multo pofl Refpublica tum extcrnis, tum etiam 

inteftinis bellis concufla ruere coepit. Habueriit ctiam yEtoli pra:tcr Pa- . 

nxtolium confilium fandius vbi arcana impcrij trad:abantur,de quo Li- 

uius^, ran6tiusefl,inquit,apud^tolosc6rilium,c]uos Apocletosappel- » 1^^.35- 

23 lanf.idem paulo poft, Arcanum boc gentis cofilium , antea dixerat lee;i- 
bus yEtolorum cautum eflc, ne de pace,bell6vc,niri in PanxtDlio,& Pi- 
laico confilio ageretur, actametfj Cartaginedumflatus popularis cfTet, 
nihilominus,pra:terfenatores cccc.fuitaliudconfilium xxx.fenato- 
rum qui diuturno rerum agendaruhi vfu prudentia pra?pDllerer, de quo 
Liuius, Cartaginenfes, inquit^, xxx. legatosfcniorumPrincipesadpa- 9 iib.3: 
cem petedam mittunt : id crat fandiius apud eos confilium, maximaque 
adfenatumregendumvis:eoconfilioRomanicaruerunt. Itaquemira- 
turLiuius Gyxcix & Afi^legatos qui Romam vencrant, nihil eorum 
qux Rcx Eumenes in fenatu contra Pcrfeum Macedonix regem egcrat, 
ex tanto fenatorum numcro intelligere potuifIe:Eo,inquitjfiletio clau- 

Q fa curia erat , cx quo intelligitur pofl: ea tepora nihil in fenatu decretum 
fuiffe, quod non pcruulgarctur. Itaque fcnatores in arcanis impcrij fcri- 
barummunerefungi, aciureiurandofingulosobflringcrecogcbantur, 
neresmanarctin vulgus^: nondum Icgibus*pGcnacapitaliscratiiscon- i Gjpko]. 
flitutaquiPrincipisarcanapublicarcnt. Quid autem corumquis inle- qm j. dc^^pocms: 
natu as^crentur latere potuifFct^ ciim quingenti aut fexcenti fcnatores ' 
prceterfcribasadVa Scnatusintelligercnt?aretiampra:textatis pucris, vf- 
que ad Papyrij tempora,aditus crat in fcnatum. Auguftus omnium pri- 
musexfenatoribusaliquot fclegit, quibufcum deliberarct dercbus iis, 
dequibusinSenatudccernendum efret.PoftAuguftimortcmTibcrius 
a Scnatu pctiit vt viginti fenatores fibi darentur ^ a quibus confilium ca- 

■pv peretde rebus ii^quasad fcnatum ferri oportebat. Horum deinccps 
icxcmpla fecuti funt Impcratorcspofteri,Galba, Traianus, Adrianus, 
Aurclius,Alexander Scuerus,de quo Lampridius,nullum,inquit,decrie- 
tumfgcit fine lurifconfultis xx. acplerifque fcnatoribus rerumgeren- 
darum vfuperitis, quiquidemquinquagintafenatorum numerumex- 
plercnt, ne pauciores cfTent, quam in Scnatufconfulto eonficicndo ne- 
cefrarijviderentur.Exquointelligiturfandiusilludquinquagintafena- 
torum confilium , vna cum Principe , non tam dc rcbus ad Senatum fe- 
rendisjquam decernendi caufa conftitutUm fuiffc, Vt fenfim Scnatui re- 
rum maximarum cognitio erepta cofilio Principis tribueretur:quia Se- 
natorumtantamultitudoPrincipemconfequi, nuUo modo potuifTct: 
idquodinmonarchiaPrincipe prouincias obcunte, aut bellis gerendis 
impeditoneceffeeft. Necaliamob caufamTheologi veteresacpoet^ _ 

X 3 



x^6 LIBERTERTIVS ' 

} vaicr.iib.i. Palladem loLii decumbentiafTidere finxcrunt 3 nonPalladi loue, quam 
vtintelligamusSenatumPrincipifemperadeiTe, non autem Principem 
domicilio Senatus affixii efle oportere, quod a Principis maieftate non 
modoalicnum fit^fedomninofierinonpofTit. Attametfimultafuntin 
omniRepublicaqua:afenatudecernutur,de quibusnec ad populum, 
nec ad optimatum cstum ferr ineceffe eft : in monarchia tame aut Prin- 
cipem ea inteJligere , aut populari opinione a Principe intelligi opor- 
tet, vt grauior fit eorum qu^ a fenatu decerniitur au6loritas ac fidcs, ne 
fubditi queranturquicquam temereaPrincipefineconfilio,velaSena- 
tu fieri,cjuod Princeps optimus non probaret. Certe quidem Turcarum 
Princeps Senatuirarius intereffe confueuit,fed interiore ac proximo Se- B 
natus habcndi loco fere fempcr confiftit , aut confiflere putatur, vt om- 
nes omniumfentcntiasaudiri,geflusetiam vniufcuiufque libere con- 
templari,nec tamen ipfe videri pofTit t ita fit vt fenatores,qui Principem 
fe aflidue intueri putant in officio contineantur. Hic forfitan dubitet a- 
liquis,fitamangufl:afitRefpublica,aut prudentium haminum tant.i 
raritas, quantafereeflvbique, nonmod6fenatus,fednefan(5tiusqui- 
demilludconfilium,quoddiximus,conftituipoterit. Senatumquidem 
aconfihofandioreinanguftaRepublicadiuidi non admodumnecefre 
fuerit : vt in Republica Pharfaliorum , qux anguftiffimis regionibus fi-- 
niebatur,viginti viri pro ccetu optimatum,pro Senatu,pro confilio fan- 
d:iorefuerunt. At Laceda:monij,quorumimperiumpoft Lyfandrivi-C 
dtoriam longc late patebat,optimatibus triginta,iifdemque fenatoribus 
contenti fuere:ex eo tamen numero duodecim arcanis Imperij trad:an- 
4 lib. j. rerom dis conftitutos apud ^ Xenophontem videmus,& eandem omniii Grqc- 
ciarciuitatumformam ReipublicxfuifTe^priEterexiguasaliquotciuita- 
tes.quibus decem viros, qui fummum Imperium & Senatum haberenr, 
quique pro Rcpublica fandiora confilia caperent Lyfander prsfecit. 
His veio temporibus nulla fere ciuitas eft fiue optimatum,fiue popula- 
ri,fiue vnius imperio regvitur , qua: praeter Senatum non habeat fanftius 
confilium,ac pra;ter vtraque triumuiratum,quedam quifecietioralm- 
perij arcana tradiet: idque potifTimum in monarchia. Auguftusipfe^qui 
in gerenda Republica parem habuit ncminem ,pr£Eter fenatum, quem D 
£excentisfenatoribuscompleuerat,fandiusconfiliumviginti virorumi 
felcgerat , ac pr^tcrea Ma^cenate & Agrippam fibi famiJiares & amicos, 
quibufcum Imperij arcana communicare folebat. Nam cum dubrtaret 
pacataRepubhcapoft Adiacam vidoriamlmperiumretineretnecne? 
s Diohb.35. M^cenatem & Agrippam ^ adhibuit ad confilium^prceter eos neminemf 
• nec C^far quenquam habuit , pra:tcr Quintum Pa:dium, & .Corncliumt 
fuUi^""*^"''" '" Balbum^,quibuscumT«Vt/s-««7aTalittcrisoccultiscommunicabat. Illud 
eft quod innuit CaffiodorusdearcanisPrincipum, Arduumnimiseft, 
inquit,Principismeruifl'efecrctum . Antea quidemCuriaParifiorum 
huius Imperij Senatus erat:fed cum htibus iudicadis occupari placuiffet, 
necfacileabvrbediftrahipofTct, regesconfilium illud,quod quia res 
magnas fub Carolo vu.tradlabat, magnum didum eft,inftituerunt: 



ci\m 



* D E R E P V B L I C A. 14^ 

cum autern rurfus litibus extra ordinem difceptandis lcgc Caroli od:aui 
Implicaretur,acmultc) mngisLudouico xii. Rege, quicuriam xx.iu- 
dicum conftituit: Francifcus maiorrcx confiliumilludmagnumabar- 
canis Imperij fummouitjcum aliudcon{]liumfelc6lorum Principum 
&amicorumribicomparauiflet, quodfamiliai'cLatinis, noflrishcmi- 
nibuspriuatumdicitur. MortuoFrancifcoHenrithus filiusaliud quo- 
queconfilium qua:{ijt,quod quiapaucorum hominum e{ret,anQ;uihml 
fiue ftrictum appellarunt . Poftremo cum f-miiliare feu priuatum illud 
confiIiumfenatorummultitudineredundarcvideretur,Henrichusiii. 
HenriciF.aliudconfiliuminftituit^quodquia de Reipubiicseftatunoii 

B delitibusconfulendum efTctconfiliumjflaiusplacuitappellari. Pra:ter- 
eaneccfTe fuit cubicularium confilium haberi , in quo rcx a cubili exur- 
gens, eaquieinSenatudecretafunr^iuberctautveraret: illicPnncipum 
litersreferantur , les;ationesreferuntur, mandataexplicantur, OmiitO 
confiliumTribunoruma:rarij,quodHenrichoii. Regeinflituiumeflj 
icrationummagiftrisfenfim ereptum. PrartereaDuumuiratumeifeo- 
portetexamiciilimisipfius Principis qui graij;mi nonstaiisflore , fed 
Virtute ac prudentia collegerint,confl:itutum.Quod dc coniilio cubicu- 
lariodiximus, paucorum eft admodum:actamctfiCarolus ix. Idibus 
NouembrisM.b.Lxni.edixiiretvtcumafomnodefereretur Principib. 
acproximis,atqueiisquosadconfiliumacciriplacuiiret,in cubiculum 

Cpateretaditus,lex eatamcn antiquata eil:. Quitotconiiliorum varicta- 
temnon probant, eofdemmultopliiraquacin Hifpanla vidcttius , im- 
probareoportet . Septcln enimconfiliatotidemcuriarutnmultitudme 
feiunda, & Pr^torio Princepscomprehenfafurit, vt quo libueritPrin- 
ceps adire^ ac iingulorum fentetias exquirere facile pofTit. Quod fi quis 
putecconfiHorummuItitudinetantum imperium,quo nullum maius 
extititvnquam vacare non poire,cdgitare debet Venetorumfines, non 
admodum late patentes , quatuor habere confilia , piieter Senatum, ac 
ca:tum omniumoptimatum. Eflenimconiiliumfapientumquodma- 
rinum dicitur : deinde coniilium fapientum qui, c\ux terra gerantur cu-^ 
rarepoiTint: item confilium Decemuirbrum,&Septemuiroru,quibus, 

D vt collegiis omni^us Dux ipfe prxeffe poteft : qua^ cbniilia tametfi col-^ 
legiis & officiis feiunclarunt,fspc tamen pro rerum & caufarum oppor- 
tunitate confociantur . Eil etiam Senatus fexaginta virorum , qui curri 
magif^ratibus numeru duplicare confucuit . Qoid igitur obeft in angu- 
fta Republica fenatum a cbnfilio fandiore diuelli? anguftum eft impe- 
rium Rhagufiorum,& iifdem fere iinibus quibus vrbis mcEnia,compre- 
lienfum:neclatiusimperant Geneuates,quam primoab vrbelapide:iri 
vtraque tamen ciuitate Scnatus fexaginta viros:confilium i^ero ian(ftius 
in hac xxv.inille xii. capit. Nurembcrga: Senatusxxvi.fenaioribus, 
confilium fan6tius xiii. conftat:pra:ter confilium feptem Prcctorum' 
qui Burgomagiftri appellantur. Suifeniium ciuitas , vt valde exigua iir, 
ac fine oppido,fine mcenibus, fine arce impcrium tucatur,nihilominus 
tamenpr^terfenatumxLv. virorum, confiliumhabetfeptemuirorufitt 

X 4 



i48 L I B E R T E R T I V S. 

cjLiibuspraceft^manus: eadem confiUj conftituendi ratione vtuntur 
VranijBernatesducentosSenatoreshabentjLucernatescetumrvtiifque 
tamen confilium fandius eft, his quidem x vi 1 1. ilUs x x v i . AUorum a- 
Uus eft vtiiufque confilij numerus,eadem ratio tamen.Quinetiam apud 
Ba(iUenfes,prcEter vtrunque confiUum, quatuor viri,duo,inquam,Bur- 
7 zunffimaiftcr. ^omagiftri,cum totidem collcgiorum principibus^^arcaua trad:at:apud 
Bernateseodemfungunturmunereduo Pra^tores Auoerij, & figniferi 
quatuor. Vtileeftigitur,idquediuturno vfucomprobatum,in omni 
RepubUcapra;terSenatum,fan6tiusconGUumcreari. Hoctantumdif- 
ferunt, quod qux in Senatu vel confiUo fandiore decreta funt , in popu- 
Iaribus&: opiimatumlmperiisferea magiftratibusiniufTupIebis, auto- B 
ptimatum expUcantur : quse dubia , aut grauiora , lan6liori confiUo vi- 
dentur,deiisadSenatumferriconfueuitvt decernatur. Qua:aSenatu 
lalua Imperii maicftate iuberi nequeunt,ad optimatumca:tuS) aut ad 
popuU comitiareferuntur. Contrafitinmonarchia,in qua nihil cum 
plebe aut cum optimatibus communicatur : & qua: Senatui dubia aut 
grauiora vifa funt , de iis ad fandius confiUum fertur, fi res ad maieftatis 
iura pertinct principis arbitrio referuatur. Ac tametd c^tera Senatus in 
monarchiaperfefeexpUcare videatur ,omnia tamen a Principe iuberi 
videmus. QuccdeconfiUicapiendirationediximus, nufquamfereme- 
Uus,quam Venetiis fieri confueuerunt. Quarum enim rerum anceps eft 
deUberatio, in vtroqueconfiliofapientum , eacumdecemuirisconiun- C 
d;im expediri folent : acproptereadecretisfubiiciuntur hcec verba con 
LA GivMTA. Si confiUumpropterfententiarumdifcrepantiam,exitum 
reperire non poteft,cumulanturSeptemuiri :{ine hac quidem ratione 
quicquam,propter diilidentium varietatem, decerni poteft: cogitur Se- 
natus vniuerfus vbi res expUcatur : quod ii falua maieftatc ReipubUcie 
Senatus audboritas non fufficere videatur , au t inter fefe diiTidcant , id ab 
optimatum omniumcxtu conftituitur. IdctiamoUm Cartagini pro- 
« hb.i.c.fi.poiit. pemodum fiericonfueife tradit Ariftoteles*. Quseigitur in optimatum 
aut popularibus Imperiis Senatus decreuit , ea optimates popuU^ifve iu- 
betjii res ita poftulabit: contra quam in monarchia fieri videmus:na quo 
plus quifque Princeps fapere iibi videtur , eo minus a Senatu coniiUum D 
capit : f^Epius tamen Senatus authoritatem , vt iit rcs acccptior , exquirit^ 
aut Utes difficilcs,aut quar fere funt inexpUcabiles in fenatu difceptari iu- 
bet.IftaquidemrationeTiberiusImperator fenatumlitibus extrc-j^ordi- 
nem difceptandisoccupauit, quo minusqucrereturcrcptamiibidere- 
bus grauioribus deccrnendipoteftatem. NerorurfusappcUationesad 
Principem a fenatu iudicari voluit. Ita fenfim ex fenatu curiam iudicum 
cfFecit: cum tamen inlibcraRepublicafenatus nunquam, niii iubente 
9P0iybiusiib.fi. populo, aut deconiuratis? aducrfus Rcmpublicamiudicaret.Sicenim 
M.TulUus Verrem incufans , Quo, inquit, confugicnt ibcij ? quem im- 
plorabunt?ad Senatumdeuenient,^uide VerrefuppUcium fumat? non 
eftviitatum,noneftfenatorium. Atqucineoquidemfalluntplerique, 
qui quod Senatores in qu?ftionibus publicis aut foli,aut vna cum equi- 

tibus, 



D E R E P V B L I C A. 14^ 

tibus%aLiccumTribunisa:rariisforteduci viclent,Senatumiudiciatra- i ArconiusP*. 
clare putanf.aliud eft enim Senatum iudicarc,aliud fenatores a Prxtore '^"""'' 
quxftionisadiudicadum fortcduci:curiarum&collcgiorumvarictas, 
acmunerumdiuerfitasidefficit. Neque cnim fenatus anteNeroncm 
ordinariam habuitvlladereiudicandipoteftatem:atne* Augufl:usc|ui- * Djoiib.j?. 
demfenatumvoluitdecapite ,dcque fortunis fenatorum iudicare,ta- 
metfi M^cenati:Equumeile.Videretur. ActamctfiTibcrius^ id faccret, 5 Tncit.iib.5.& 
extraordinemtamen^necantc Adrianum'* ordinaricc iurildidionis in '"^^"rtianus Jr. 
modum Senatuitributum eft,vtdcfcnatorumcapiteiudicarct.Ita quo- A<ii'->no. 
quePhilippusBellus,SenatuiFrancorum,quiRegibusade{rcconfueue- 

B rat,& cum iis de RepublicaconfiUum capere,interdum etiam de caufis 
grauioribus , exira ordinem cognofcete , ordinariam iurifdidtionem 
cum Imperio dedit,acLuteticE in Pra^torio Principis ius dicere^lee^c lata, 
iuflit. Quo factum eft vt ex Senatu, curia iudicu m,ex Pra;torio, tribunal 
decurfutemporisconftitueretur:curia lamen Paiium feu Patriciorum 
Francia: etiamnumappellatur, qui Pares aLudouicoiuniore Regepri- 
mum inftitutifunt,quaium quidem conie6lura confequipoftumus, ex 
edido Caroli v.Regis,quo quidcm Matifconcnfcm Comitem Franci^ 
Paremefteiubet anno M.cccLix. &;eodem edi<5todeclaratParesduo- 
decim ob cam caufam elTe creatos,vtcumRegibus proRepublicacon- 
filium capiant. Ac tametfi plures (unt Francorum curiic eodem Imperio 

C'icpoteftate,litibus iudicandis conftitutx, lingularitameri appellatio- 
nevna qu^quc vtitur ,putacuriaTololatum,Rhotomagcnfis,Burdo- 
galenfis, Diuionenfis, Gratianopolitana, Aquarfextia: Parilienlis vero 
curia parlamentum fine loci adic(Stione appellatur, tum in literis ad Re- 
gem,tum ctiam in legibus & edidlis.Scd Carolo i x.Re2;e cum Senatuf- 
confultum illud, quo Rex in curia Rhotomagcnli Principum fuffragiis 
Imperio extracuratorem moderando idoneus exlegeCaroli v. renun- 
ciatus eft', curia Parifiorum minime probarct, Rex adhuc impubes cu- ^ Aucr„ai^;irf: 
riam admonuit,vt litibus iudicandis folum intenderet , teftatus Parilio- "° '^^^ • 
rum curiam a maioribus fuis ad id foliim conftitutam fuille, non autem 
ad Regum aut regni procurationem: leges autem ac edidta qu^ iuftilfct, 

D vtinCuria Pariii»rumpromulgarentur,eapublicari mandauit:quodii 
g[uidminus-X(^uumvidcretur,feadmoneriquidemvelle,(itamenrein- 
telledlalegempromulgariplacuiflet^eodemmometoparerciuflit, Cu- 
ria Re^is cdido vehementer perturbataeft, & quoniam iudicumdus 
erant lentcntixazquales, Vnaquxedi6tumpublicari Vellet, altera qu^ 
recufaret , curia rurfus Rcgem admonendum putauit , ne ad ea quas ini- 
qua viderentur probanda acpublicandacuria cogeretur. Rex iratusfe- 
natum,quemfamiliareconiilium feu priuatumappellaridiximus ,vo- 
cariiufrit,eiufqucauthoritateSenatufconfultum A.D.viii.Cal.06tobr, 
fadtum eft, quoquidemcuriaParifiorumprohibetur edi6ta, quscdein- 
ceps a principe publicanda mitterentur , in dubium reuocare . Id etiam 
anteaFrancifcoRegecautumeratannoM.D.xxvin.SedCarolusiJC.vt 
curia:autoritatem ac dignitatemminueret,a6ta curi^ poftrema ad fe 



ijo ' L I B E R T E R T 1 V S 

deferri ac circonduci k pra:fente mandauic . Mortuo Carolo i x. cbnfi- 
liumfamiliarefeupriuatum quociin intinitam fcnatorum multitudi* 
nem excreuerat,litibus quoque iudicandis adeo impediri co:?pit,vt nunc 
ordinaria curia iudicum effe videatur: nam HenricW ii i .vt antea dixi, 
Senatum nouum in{lituit,quodconfilium ftatusappellauit,pauciorum 
quamantea,quodintelligeretprudentiorum fententias non pondere, 
fednumerofuperari: quodqidiflicilcfemperfueiitarcanaquxcumul- 
tis coinmunicantur,latere pofle^aut gariulos fenatores de fenatu deiice- 
re^niiiad eum modum quo Athenienfes,occultis fcilicct fuffragiis rk «- 
(fivxhoipoficic. Romani Cenfores Senatorem loquacem cumperpetuaigno- 
minia,nifi populiiudiciumfubiremallet, fenataarcebant. Quanquam B 
fxpe Romanicenforesnimiafacilitateinfenatumrecipere,acrurfusni- 
s Fioru? epit.98. mia fcucritate fenatu moucre conrueuerant.Nam? Fabius Buteo Dida- 
torfupplendofenatuicreatusfcnatorescLxxvii. eodem momentole- 
sit. LentulusveroacGciliusCenforeSLXim. vna Iitura fenatu moue-' 
runt. Atprceftaretineum ordinem, nili virtuteacfapicntiapra:ftantem 
legere neminem,quam in fummumhonoris gradum probosarque ac 
improboseuehere,deindeelatospra:cipitiruina deturbare: quanquam 
„ idfinefeditione, autcertciineperturbatione Reipublica: acimperanti 

r dedecore fierinonpoteft • Certequidem Anglorum fenatusftetitiam 

annos cccc. exquo primum Cantuarienlis Poniificis rogatione con- 
flitutuseft XV. Senatorum:necvideoplurcs xx.poftea fuilfe creatos: C 
quanquam his temporibus vix duodecim numerantur. Floruit tamen, 
acfloretlegibus& armisimpenumillud cofcnatorumnumero. Nam 
eofcedere quodinter Ludouicum ix. Francorum,&:Henrichum i.An- 
glorumRegem i6lumeft,quo fandius eifet fenatores xvii. vna cum 
principeiuratifunt. No dubitoinomni Republicapleroiqueinaniglo- 
ria: cupiditate,velgratia,velimpudentia,vclfordibus ac pccunia inuitis 
quodammodo Principibusac populis ianilifenatusaditaperrumperc: 
fedhismorbisoccurri poteft,filege Solonis vtamur.Iseniminfenatum 
Areopagitarum neminem admitti voluit,prxter eos qui per omncs ho- 
norum gradus ad altiflimum Reipublica: culmen , iine vlla infamio: la- 
be, conlcendiffent^ficenimiudicabatjin eo fenatu CQnfiftcre Eicilcpof- D 
fe, qui ad pr^cipites locos ac prxrupta veluti faxa dubiouditu perueni- 
re potuiflent.Quare mirum videri non debet,fi laus Areopagitarum Se- 
natustoto terrarum orbeclaritvite confpicua fulfit. Heluetij quideiii 
montanieosfenatoria dignitatefruipatiuntur quifummosin Re*publi- 
ca mag;iftratus g;efl'erunt : fed ciim de rebus crrauifTimas deliberadum eft, 
licetvnicuiquefenatoriduostrefveciues,quos arbitrio fuo legerevo- 
• Jet,infenatum ducere. Quofitvtplerunquequadringentiautquingenti 

fenatores,quive fententia: ferend^ ius habeant,in fenatum cogantur. Eft 
autemmultitudofapientibusconfiliis femper inimica. Atque ha:c de 
numerofenatorum. Dicamusdeincepsdeiis qui fententiasrogarede- 
2>fr/j'^wA«- l^g^j^j. g, -j^ j l^ ^ j^|^|^gj.,^j^jijj^^ Ijj. Principio quidem Confu- 

7nSc)utu. lare munus erat,vt fcnatum de rebus agendis confulerent, vnde Cofules 

diceban- 



b £ R E P V B L I C A. i^i 

dicebantur^.autd Confulesab vrbeabefTcnt, morbumveexcufarcnr, vr- 
banusPrxtor more maiorumConfnlari muncrefungebatur*^:ciuium '^ cicero Jn epi- 

. II I ■ 1 1- < ftohs deCornu- 

acperegrmorumrogationes excipiebat,legatos admittebat,literas ab to Prxtore vr- 
Imperatoribus in fenatu lcgebat , lingulorum fcntentias rogabat , fena- 
tusclecretaperrcribiiubebat,renatumdeniquedimittcbat. ApudGrar- 
cos eodem munere fungebatur PrcXtormaximus, qui Athenicnlibus 
p^p:(^*K Wavv/xoi dicebatur, accsEtcridcincepsvbiquifquerenunciatuscflct: 
alibi7rfe';:A»To/ac7rpCoi/Ae/, qui eodcm fere munere fungebantur , quo qui 
• Prouifores Ragufiis, Aduocati Venetisdicuntur, quiquarinfcnacua- 
genda, quibufve de rebus in fenatu deliberandum fit proponere folenr. 
B Atin omnibusfereGrxcorumciuitatibus, Praitor maximus peracccn- 
fum clara voce primum qucque , qui Reipubiicx vtilia confuicre vellct, 
dicere iubebat : quod Liuius^ Gra:cis in morc effc lcribir,vbi agit de A- 7 i'b.3i. 
chxis. T^tolorum vcro confuetudinem finguljrem,Impcrator Achxo- 
rum Philopoemen vehementer Iaudabai^,ne lcilicet is qui-quod vtilc ii- ^ Lmiudib.j^: 
bividcretur propofuifretfentcnti^ferendxiushaberet. Earcsin popU- 
laribus& optimatum impcriis ambitiofi decreta fadrioforum homi- 
num, qui alios in fuamfententiam pertraherc folet,quodammodo pro- 
hiberepotef]:.Genuenfium VcromorcmprobarenonpofTumjVbiPrin- 
ccps qua: in fenatu agenda fint proponere folus poflit.Efl cnim negotio- 
rum multitudine fere femper obfcflus , necaditu facilis , vt ca qutC Rei- 
C publicx vtilia fint a fingulis , & cmnes omnium rationes ac fenfus cnpe- 
re qucat,&: vt ingenio tantum valear, res eff tamen periculi plena,vni ci- 
uiumtantampoteflatemtribui, vt quxvelit adfcnatum ferre, autare- 
rum vtilium cognitione ac deliberatione c^teros prohibere pofTit Illud 
etiamperniciofum,tanta:autoritatis efle ciuem vnumquiprimus fen- 
tentiam ferat,vt cxteri qua: fentiant Iibere proiitcri non audeant. At ma 
iorcs noflri Ion2;e aliter:rogantur cnim fententix cuiufque a Rege iplc) 
qui nonmodo Princeps,fed ctiamRex eft SenatUs,aut ab eo qui Piincipi 
proximus efl: in Scnatu:fed ita vt ab infimis, qui nec fcflionis, nec fuffra- 
gij iusvllum,fcdaditumhabentinfenatum,fententi^ prius exquiran- 
tur,nepotentiorumgratiofaoratioc?terorumminuatauthoritatcm.Ita 
D fitvtPrincipcsalifirumargumentisac rationibuscolledlis^optimaqux- 
quefequantui». Mchus igitur nos quamHcbr.xi quisVBio&n^vjjaut Ro- 
mani,apud quosConful Principemlenatus,auteum quiin annumfc- 
quentcm Conful defignatus effet , fententiam rogabat: contra quam in 
concidnepopuli^nampriuatiss^primumjdeindcmagiflratibusminori- ' ^'°^'^^ ■ 
bus,tum maioribusfiebatdicendi poteftas:netcnuiorumIibertas magi- 
I llratuumacpotentiorumaudloritatc minueretur. Qu^od fub tyrannis 
S Principibus in fcnatu fidum legimus:qui vt fuarum ctudclitatum acli- 
bidinumautoremhabcrentfcnatum,qu?fieriveIlcntinfcnatu proponi 
curabant:idautem improbarecapitale fuiffet. Iftaquidcmviseftnon 
rogandifcnatumqusc veIit,fedcogqi[idi.Exquo Plinius ' iunior dcDo- Vj" 
mitiano videmus , inquit , curiam elinguem, in qua dicere quod vellcs, 
periculofum,quodnolesmiferumefret: quiavnus.fbluscenfebatquod 



In Pai ncgv 



ij2, LIBERTERTIVS 

omnesfeqiieTentur. TiaianumverocmnincxterisomnibuSjtumineo 
maxime laudat , quod eo rogante fententias libere dicere liceretjvince- 
r^tquefententia nonprima,fedmelior. AtVeterumHebrdeorummori- 
bus Rex ab aditu Senatus ab(linebat,ne aut ei quifqua,aut ipfe cuiquam 
repugnaretrficenimtraduntin fuis commentariis . Optandum etiam 
illud eftjVt ieiuno fenatu coniilia capiantur-.neque enim fatur quifquam 
rede conliliu dabit,vt prudeter a Philippo Cominio didum. Certe qui- 
clem Salomo Principes execratur eos , qui cum religiofo cultu ac rerum 
fublimiumcontemplatione, mentem lub auroramaleredebeant, lan- 
guentis &fra6i:a£libidinisimpotentiamcibationefaginant: acnouis a- 
limentiscupidatumincehdiafouent. Hocilletribus verbis,Va: inquit, B 
Principibus qui man^ comedant. Qux res eo deteftabilior ei\ quo ple- 
rique vino madefieri pulcherrimUm putant . Quid enimfocdiusj quam 
vetus inftitutum Germanorum , qui non nifi inter pocula de rtbus gra- i 
iTn iib.de mori- uifTimis confultarent , vt vel vniufcuiufque intimos * animoriimfenfus 

busGermanoru. . . t ■ rr ■ iirii \r ■ r " 

cum vmo mcaluillent aperirent, vei ad perluadendum dilertiores heret? 

fed ab his moribus nunclongiffuTie recelferr t:neque enim poti de rebus 

quidemdomefticisacpriuatiscontraheretutum c{leputant,vteaiudici 

caufafufficiatadeaquargefferuntinfirmanda. Sequiturvt deiisquarin 

m"\iblf"e^de fenatu deliberanda fmt dicamus . Romani quidem in fenatu de religio- 

rebus deltbe- nibus primum,acde cultu deorum agere confueuerant,qua(i a tebusdi- 

randum. uiuisomnium adlionum humanarum initiaduci,& in iildem terminari C 

3 lib.fi.hiftoria- deberet.CerteRomani populos omnes,vtPolybiusJ ipfeatheos fcribit, 

ruquieft dedo- ,. . 1 « 1 r ■ r -^ • 1 z n 

jiieftica ac miii- religionum ac Dcorum cultu &obleruantialuperarut: idemqueltatuit 
alfcipfina"""°'" hacvnaremaximumilludlmperiumaRomanisfundatumacpropaga- 
tum fuilfe. Sequitur vt poft immortalis Dei cultum, de rebus maximis, 
maximeque, ad Rempublicam pertinentibus decernatur, vt de bello ac 
pace : nam in vtroque non minus perniciofa eft exquifita dilatio, quam 
deliberatio pr^ceps. Inomnibusautemrebus quar in deliberationem 
cadunt^beneafapientibuspras^cipiturjidnon effefaciendumquoddu- 
bites iuftum fit necne : eadem quoque vtilium ac inutilium diiudicatio 
eife debet: eft enim fere femper alterum cum iuftitia, alterum cum iniu- 
" ria coniundlum: quod fi abeft omnis iniuftitis opinio,ne id quidem fi- D 
ciendum quod nifi confequamur maius detrimentum'* allaturum iir, 
quamvtilefuturum,hidipfumadipifcamur. Sincommodaautincom- 
moda rerum agendarum perfpicua lint, non dubitandum , ac ne delibe- I 
randumquidem quidoptandumfitautfugiendum. Diflicultastamen 
grauior occurrit , cum id quod in deliberationem cadit, plures ac maio- 
rcs vtilitates in {peciem haberc videtur fi idipfum confequamur , quam 
incommodaqu£ead nosperuentura fint,fieocareamus. Veterumta- 
men fententiaverioreft, rerumdubiarum,&: qujcin cafu pofiti^funt, 
quotiesagiturde Republica, nullumpondusefieoportere. QLiarepru- 
dentiflimi quique itacauendurn fibiputant,vtPrincipes quidem ciui- 
tatis,minimemaloshomineSearum fententiarum ,quarum dubius eft 
acincertus eucntus,autoresefremalint,quam feipfos,vtculpa vacare,fi 

. res ma- 



to 

rumarcere 
arunti 



D E R E P V B L I C A, ^^ 

res male ceiTerit,aut fi proiperc, laudcm ferrepoflint. Quanc|uam hihil 

JaudabiledebetautprxcIaregeftumvideri,quodabexitupendeat-.areu- 

mentis enim certiflimis ac rationibus oportet quare quicque agendum 

iit non euentis docere : fapientem vero , potius aduerfos cxitus mctuerc 

oportct,quam fperare fecundos. Nunquam igitur bonus fenator m for- 

tuncEillecebrislpemcollocabitconfiliorumluorum : tamctfi f^epe vi- 

deat eorum, qui temere ad rcs agendas aggrediuntur,cxitus eflb fa:lices. 

NamTheoIogivctcres,quifabulis fapientiam texerunt, Deam illam, 

quam fortunam appellabant , a confilio Deorum arcere non dubitarut, FonHnarl:eo. 

neidquodaprudentiaqu^ridebet^atemeritatefortun^exprefliimefle % ^ ""A''' 

B videatur. NihiltamenfiEpiuslaudari,nihil farpiusquamexcuntisconfi- ^'"1^^^"' 
liametirividemus. Quodfilegemilitaricapitaleefl:contraiufliimIm- 
peratoris hofl:em Iaceflere,etiamiicertam vi6loriamlaturusfis:quan- 
to capitaliusefl: in incerto cafu fpem eonfiliorum ac Reipub.ftatum col- 
locare? Quare ne quid temere ac imprudenter in condlio capiendo de- 
cernatur,ThomasMaurus ea qu£ in deliberationem ventura {int,pridie 
in fenatu proponi putatoportere: quodquidcprobo,fi depriuatorum 
quifenatui interiint commodis non agatur:alioqui tutius eft eo ipfo die 
de re propofita decerni,ne ambitiofi horaines reda coniilia peruertant^ 
&publicapriuatispoftponant: quodplerunque fit ar^umentorum ac 
rationum fubtilitate potiusjquam veritate,qua: lucet ipla per fefe,ac fua 

C perlpicuitate contenta eft : perfpicuitas autem argumetatione elcuatur, 
Eloquentiam quidem ad popuh conciones adhibere,& aures imperitx or. 
multitudinisorationis fuauitate permulcere, oculos etiam verborum diaSe?utH. 
luminibus pra:ftringere,ac rationum illecebris mentes ab infamia & fu- 
roreadfanitatemperducere, non modo laudabile, verum etiam fa:pe 
necefteeft: fedha:comniaproculafenatu amouendafunt,fimod6 ab 
iis fenatoribus, quos dixi,id eft a iapicntibus confllia exquirantur: ac La- 
conica breuitate vtendum , vt fit omnibus dicendiloeus:ne quis orator 
ciim inpolTeftionemdicendivenerit, fenatoresoptimos acprudentes 
excludat:acproptereaveteriAreopagiiarumfenatufconfulto,necproe- 
miis liciiit, nec epilogis vti , Ratio vero fententis ferendic occultis fuf- 

D fragiis,vt apud VG<ietos,aut locoru mutatione,vt apud Romanos, mihi 
probari non p^teft^acpotifTimumii plurafunt capita quas in delibera- 
tionem cadunt, quorum alia quidem probantur,aIia reiiciuntur:in quo 
genere, fententiam diuidere oportuit , vt Latini Ioquuntur,& fenatores 
fepiusloco moLieri: At cum Veneti in eas difficultates delabuntur, oc- 
culra fuffragia dcferere , & clara voce fententia ferre coguntur: quod e- 

Itiam ab illis fieri folet, cum de capite,fama, ac fortunis omnibus iudica- 
r tur:qu6dquidemfuiTragiis occultisactabuhs,quibusetiam GtiECorum 
I ac Latinorum ludices vtebantur,hne fumma iniuria fieri non poteft. Se- 
I natusautemReipubliCtC tametfi certatumrerumconfultationibusmi- 
I nime tenetur,illud tamen cauendum,ne iurifdi6tione implicari fe patia- 
I tur, nifi de Principum capite ac fortunis omnibus , aut fummorum ma- 
I giftratuum & curiarum controuerfije , aut coijiurata collegia, Rempu- 

y 



:itores arte- 



Z54 L I B E R T E R T I V S 

blicam, nifi occurratur, perturbare pofTe videantur. Itaque Tiberius irt- 
4 twnquii. in gunte* Imperio teftatus eft infenatu j fe maeiftratuum ordinariam iu- 

Tibtrio. i . . , li ^ ■ ^ r I -i 

rifdidiionemadcognitionestraducere noiie. Quivero lcnatumiitibus 

difceptandisimpediunt,remfenatu minimedignam faciut.Debet enim 

^Liuiwiib !<;.&: fenatusiniisquiEadRempublicampertincnt,& in rebus grauiifunis^ 

fcnaSrnoll^mT; uon iu minutis ac lcuibus controuerfiis occupari. Reftat extremapars 

in grauiirimis noftra^ definitionis, quadiximusfenatumadidconftitui oportere,vt iis 

caufTisReipubli- , i . /- i i - n- • • • rr r\- 

esoccuparicon- quiReipubiiciE lummam tiabet, conliiium impertiripoilmtxoniilium 
diximus,neimperiumicnatuivilumtribueremus.biqua2rmnusanlena- 
tui vfquam imperium detur, fadi quseftio eftj (i vero fieri debeat necne, 
omni dubitationefublata,fieri oportere negamus: quoniam id falua ma B 
ieftate, non poteft,ac multo minus in monarchia , quam in populari aut 
optimatum ftatu.Atque in eo quidem regis maieftas elucetjCum poteft, 
qux cuiufque fententia in fenatu melior , non numero fed pondere di- 
iudicare. Qupd fi quis putet abfurdum videri, minimeque deccre c^te- 
ris quidem magiftratibus omnibus imperium dari ^ Senatui vero de.ne- 
gari:cum aliorum magiftratuumimperiaconrrouerficcque afenatu di- 
iudicenturjCogitaredebetne.cefrarium magiftratibusimperiumtribui^ 
fine quo nec res militaris , nec doiiieftica adminiftrari poteft. Itaquc le- 
ges de imperio aciurifdidione magiftratuum ferutur,vt quatenus quif- 
queciuibusimperare, quibufve de rebus iudicare debeat intelligatur. 
SednufquaminRepublicabeneconftituta,fenatuiimperiumtributum G 
fuiile videmus . Nec Vero maiores noftri , nec Hifpani ^ nec item Angli 
Senatoribus iurifdidlionem aut imperium vllum dederunt. Sed nec fe- 
natus magiftratuum ad:a iudiciave abrogare,aUt refcindere poflunt:nec 
vim vUam habent,Senatufconfulta,ni{i Princeps ipfe,aut optimates,po- 
pulufve qui iura maieftatis habet decreta fenatus valere iubeant.Itaqi ad 
a6ta Senatus Principis riome & fandlio in monarchia foletadhiberi:nec 
abfente Principe quicquam a Senatu geri poteft , nifi poft a principc ra- jj 
tumhabeatur . Docuimus antca Principis prsfentia magiftratuum & 
collegiorum omnium poteftatcmacimperium conquiefcere , ac fufti- 
neri : quod li nulla poteftas eft fenatus abfente principe , multo minus 
prarfente, vbi nant futurum eft imperiuin Senatus ? Si^enatus litem dif- D 
ceptareacfinire perfefenonpoteft,quonam modOea(j|U2Ead Reipu- , 
blicarftatumpertinentdcfinitepoflit? Quare videmusea quxafenatu i 
decreta funt ^ ad Principem ferri , aut fi leuiora funt Ptincipis tamen im- 
perio,manu,ac figillo confirmari. Nec vero id nouii eft,cum Rege Clo- 
tario 1 1 . Endobaldus Conies Pr^torianus Senatum haberet,vt confulta 
/enatus ad Regem perferret, vt ea vel rciiceret,vcl probaret. Sed dubita- 
tio maior eft in popularibus & optimatum imperiis,potcftas fenatui da- 
ri debeat necne : cum Principis ac populi , vnius ac multorum tan- 
7 ciceroinva- tum fit difcrimeu . ScribitenimPolybiusSenatumRomanorum*^arra- 
a.rp"rhno^iwfui't "i^difpenfationemhabuififc^ac de pecuniis pubhcis ftatuerc potuifte, 
pencs feuatum, lc^atos maaiftratibus prouinciarum dcdifTe, triumphos decreuifle.reli- 

vtnuquamapo- y O [ ■ rr r t ■ • t- 11- 

puioiitappctita. giones probare autimprobare conlucuiile : lcnbit enim Tertuliianus 

nuUus; 



D E- R E P V B L I C A- Z55 

hiillius numinis cultum Ronanos (ine Senatufcofulto fufcepifle. Quin 
etiam maieftatis posna teneba ur , qui rogationem vUam ad populum, 
{ineSenatusau6toritate,tulifrec Necpeid Roma: tantumjfed etiam A- 
thenis cApitale fuit . Itaque Thiafibubs & Androtio maiellacis accufati 
funt,quod iine Scnatufconfultoros;at.oncs ad populu m ^ tulilfent.Qux s piutar. in LV- 
lexnonmodo omnium Cjr;rcia; ciuituum communis^, ied etiam riis coua Andiono- 
temporibusapud Venetosfan6li{lim(Colitur. Qu^ vtverafint.,noncf- j'''™;,^^^^ 1,1,1 
jficiturtameninfcnatuimperium fuiff",fedconlilium &autiioritatemi deR^^pub. 
cum in populi poteftate femper fuerit ,ea qua: per fenatum decreta fuif- 
fent,infirmare:vtDiony{ius*Halycarnafla;usaperte dem6ftrat,acLiuius i iib.i. 

B ipfequotieshancfoimulam vfurpat, siNATvs deckevit, popvlvs 
ivssiT, vbiFeftus Pompeius vcrboriim lignificatione abutitur , cum 
Verbum iuftit interpretatur decreuit.Eft enim fenarus dccernere, popu- 
li iubererdc enim Liuius de Scipionc Affncano, Nutub eius pro decrctis 
patrum,pro popuhiuftls elfe.Tribunof um qui/que minimusj lola inter- 
ceflioneconfulta fenatusperrumperspoterat. Ancea docuimus argu- 
mentisada(rentiendumneeeftariis;ienatum,ne minimis qiiidem maCTi- 
ftratibus*,imperarepotuifle: eopotiflimum argumento, qucdRoma- i Liuiu^; whu,, 
norumfenatusdecreuit, vtConiul,{ivideretur,rogationemad popu- ' ■'"^"^^°' 
lum ferret , ecquem vellet Di6>atorem creari : fi conful nollet vt Pra;cor 
id faceret:li ne is quidem vellet vt Tnbunus rogaret. Coful rogationem 

C ferrenoluit^acPr^toremfenatuiparerevetuic. Sifenatustantumimpe- 
rij habuiifet j quantum velConJul, vel vnus exTribunifplebis, iftaoia- 
tionenonquam vteretur. Idemalibi,DccreueruntpacreSjinquit,vt M. 
luniusPr^tor Vrbanus,(ieivid?retur^decemuirosagroSamniti,Appu- 
loque^ quo ad eius publicum eiac,metiendo diuidendoq; crearet. Qu^od 
iiquisputcthiECverba, si ei viDERETvi,imperiumfignificare, falli- 
tur: namFuluius Conful,cum(enatu('conlultumlegiiret, inharcverba: 
Integram rem ad fenatum reiiceret,(i ei videretur:intcrpretatii effe quid 
magiseRepublicaduceieta^ftimationem (ibi peimiftam: agebaturde 
capitejdequefortunisomnibusCampanorum,quorumpartem Conful 
pofthabita fenatus autoritatc fecuri percuti, partem fub hafta venire iuf- 

D (it. Mag!il:ratuun":»ver6 maiorem in Republicadignitatcmfuiffe, quam 
Senatu, ex ec*apparet, qu6d quiliterasad (enatumpopulumqucRo- 
manum darent,fimagiftratus compled:erentur,ordihe fcnatu priores 
erant,vt planum eft ex ip(is literarum infcriptionibus in hanc formulam 
cN.PlancusImp. Cos.deiig. S.P.D.Coss.Prset.Tribb.pleb. Senatui,po- 
pulo , Plebique Rom.Otatorie igitur Cicero Vatinium profcindit , Es- 
ne,iilquit,patria: certilfim us parricida^ ne hoc quidem (enatui reflnque- 
bas,quod liemo vnquam ademit,vt legati ex eius ordinis aucfloritate da- 
rentUr:acLiuianusJillc,cumdetriumphisagit:Nunquaanteadetrium- 5 ^'^■^- 
pho per populum adu: femper ^ftimationem arbitriiimque eius hono- 
ris penes fenatum fuiife, ne Reges quidem maieftatem eius ordinis im- 
minuiife : oratorie agit,quia nullares eratqu^ fenatui,magiftratu roga- 
tionem ad populuin fercnte , non adimeretur, vt exemplis antea docui- 



3, is; 



z^6 L I B E R T E RT rV S 

mus.SedvtCLinqueSenatus profui audmtate conlulta fateret,nihil 

tamen eorum, qua: decreuiffet ,imperire autexequi potcrar-.at ne li- 

<5loresquidemautviacores, qusefnntiii.-giftratuu & imperij argumen- 

4 Gemushb.13. ta^jvlloshabuitSenatus^magiftraus patriidecreta, heisviderctur, exc- 

"'"^' qui iubebant:nec facile in repreh<nfiones incurrebant,fi quid ex autho- 

ritateSenatusimperarent.Itaquecum Senatus CoEfarem coercerenullo 
modo pofIet,illud Senatufconfulum,quodextrcmis Reipublicxtem- 
poribushcrifolebat, vfurpauit,TiDEANT Confulesaccjeterimagiftra- 
tus ne quid detrimenti capiat Refpublica. Hoc SenatufconiultO, inquit 
Carfar, armati Confules, &c. quibus verbis audloritatem quidemin Se- 
natu.fedimperiumin magiftraiibus fuifle perfpicuumeft. AtliTribu- B 
nusaliquisSenatu(confultointeiLCederet,nonmodoSenatusau6fct>ritas, 
fed Confulum quoque & aliorum magiftratuum imperia conquiefce- 
bant. Erant enim aliquot Tribunipiebis in limine Senatus,ante quam a- 
ditus ilUs in Senatum ex lege Atinia pateret,ad quos Senatus decreta de- 
ferebantur,vteaprobarenr,fuperpofitalitcraT.velrelpuerenthocver- 

« Liuiusiib.fi. [jQ vETo^ Atquehiquidem Tribuni plebispopularis libertatiscufto-» 
des liberam interceflionem femper habuerut , nifi lege lata populus ne- 
gotiumpropo{itumSenatui,iublataiiiterceftione,omnino permitteret: 

«saiuftius iniu- vt Sempronia*^ rogatione quam C. Gracchus ad plebcm tulit,vt Senatui 

gurth. cicerom pQj-gfi-^j i^QYQt eo autto dc ptouinciis confularibus decernendi , fublara 

prouincus colu- f ' i \ r ■ rC \ ■ ■ /^ 

laribus. Tribimorumplebisinterce{lione:nampopulusf?piflimeprouincias ar- C 

ge MamiJ.Ap- bittio fuo magiftratib^ dedit,{inefenatusau(5loritate.^rarij vero difpe- 

iib"iz. ■'■^"""* lationem penes fenatum fuifle video, fed eatenus,& quandiu plebi pla- 

cuiffet^id eft precaiio: qui autcm precario quid habet, nihil fuum dicere 

poflfunt. Argumento fit quod militibus,veftes ex a^rario publico dari pla 

cuit Sempronia lege.Ita f^pe Triumuiri Venetorum,qui Reipublic^ ad- 

uocati dicuntur, nonmodo fapiencum acdecemuirorum, fed etiam Se- 

natus decretis intercedcre poirunt,& ad optimatum cartum negotiatra- 

dranda perferrc. Hicrurfusobiiciatur, imullafuiflcntimperiaSenatus, 

nihflinterSenatufc6fultum&:au£toritatcm intereffet: hocabfurdum, 

illud igitur : nam fi fenatores pauciores fuiffent quadringentis, aut certe 

ducentis poft legem lulliam, non poterat Senatufcondiltum fieri,fed id D 

g Dioiib.t4. quodpaucioribus duccntis^placuiflVt jaudloritatemapptllabant: vte-. 

tiam rogatione Cornelra Tribunitia interdidlum crat Senatui quem- 

9 Afconiusin quam ^ le^ibus folucrc , uifi duccnti fcnatorcs fcnatui adcffent . H^cvt 

Cornclunam. ^ r ^r ci' ■ ■ -r r-rrV/T 

veralinc,vtilunt,nontamenetticitur imperiuminSenatu ruille. Elt e- 
nim decretorum ea vis & natura, etiamfi a magiftraribus ipfls interpofi- 
tafint,vtnihfl pra:ter reicognitionempr£efeferanr:& quemadmodum 
fcntentiaiudicisnullius eftponderisac momenti,nifi iufTa fequantur, 
itanec decreta Senatusvllam vim,finemagiftratuum imperiis,h.ibue- 
riiC. Omniavero Senatufconfulta,quamtumuisimperiomagiftratuum 
I lib. 9. confirmarentur,annuafuerunt:vtre6lefcripficDionyfius*Halycarnaf- 

nawiio"Fukl^' f^us , uon autcm perpetua, vt putat Conanus*. Cur igitljr,dicat aliquis, 
Senatus trccentosciuesRomanos, quireftabant, csfa iegione^quiead 

Rho- 



D E R E P V B L I C A. i^7 

Rhogiumpi:a:fidijcau{aminafiierat, Romam perdu6los nudariacfu- 

ftibusc.-Efosfecuripercutioportcre decreuit, damnatis ncc quicquam 

prouocantibusacinterccdentibusTribunifplcbislcges facratas violari. 

Agebaturmilitarisdifciplina, qu^nihilfcrc habetcum domcflicis lcgi- 

bus ac moribus commune.Dcinde Senatus quidem confulto, fcd impc- 

rio Confulari , cxii funt ciues . Prairterca tanta crat fceleris ad Rhegium 

admifTicrudehtas &immanitas aprxhdiariismiHtibus, quivrbe, quam 

abhoftiumincuriionibus feruare debuerant, ipfi crudehilimcdiripuc- 

ranr, vtnullafuppliciorummagnitudofufficerevideretur. Qua: caufa: 

cum inciderant legurri apices acfubtihtatcs,potiflimum inter armorum 

B ftrepitusminusexaudiebaturJ. AtquotiesScnatus autConfulesiphiu- 5 v.Ucr.Mjx.iib. 

ramaiefl;atis,acleges perrumpcre conabantur,Tribuniplebis mtercedc- b-iiorumciiiii.* 

refolebant. QuodenimC. CorneliusTribunuiplebisroeationcmrulit 

ad populum, ne deinceps Senatus contra hbcrtatem popuh, contraquc 

iura maicftatis decerneretjfitis lignificat Senatum fsepe contraleges iura 

maieftatis vfurpauifle'*, non tame quid fiat, fed quid fieri dcbeat intuen- Arcom,KM'*cw- 

dum. At fcnatum poftremis temporibu;. ius hccre potuiile coftap'. Ve- "<:i''"3m. 

•j •' /■ j ■ c rr j r ■ 1 ? 1.10,1 jmbigi- 

rum id quiucm , led lam Senatus clic deiierat , ac potius curia qua:dam wr.ck ic- b.ff. 

iudicum cflTc videbatur. Quanquam magiftiacus ipn,Pra:tores,inquam, 

TEdiles, atque adeo lurifconfultimagnam partem Romanriuris confc- 

cerunt: fed hxc ab arbitrio principis aut popuh pcdebant,{me cuius f,n- 

C <5tioneaciuftu,nullaviseratlegum, autedi6lorum,autdecretorum,aut 

iurisconftituti'^. Ciimieiturnulla fitinpopulan,autoptimatumimpe- ^ ^ ^ t"'^'» '"s 

rioSenatuspoteltas, muito minus in monarcJiia tore ludicandumeit: mur. mi.mrc- 

coqueminusquo Rci^esiuarmaieltatis lura meiius quarn populi tueri tanun.i. Gaik 



jJUUS. 



folent. Quodautemdiximusrogaiionem adpopuluminconiultoSe- poftiill' qw ^b 
natu ferre non hcuifte , id quidem lese Popliha & Hortenfia caucbatur: "•"/'^oiuicoruni 
iemper tamen licuit inconlulto Senatu rogationcs ad plebem ferre : ac ^cbut, A.f.enus 
tametfi lege Cornelia Confulari , rogationem ad plebcm inconfulto fe- q. 40",', Bia.m 1' 
natu ferre vetitum ciTet^ea tamen lex paulo poft abrogata eft lege Pom- gJI,"^™'^^'' 
pcia. In quo plerique verbis populi ac plebis RomaUcE magna licentia a- 
butiitur, ac potiiTimii Grxci, & qui fcriptores Grxcos interpretatur Ro- jPJuw^nPt^m- 
D manx^antiquitaftsinimemores . Illudetiamanimaduerfioncditrnum * Appumuuer- 
eft.quodmaeiftratibusetiamfiroffatioquamad populam laturierant ; isbepro popu- 

o-JTI-^ n. r ri r . lo vemt. Otto- 

Senatuidilplicuiliet,potteaquam Senatumconluluerant,rerre tamen man.mcip.i.de 
licebaj. Idem iudicadum eft de eo quod lofephus tradit,Mofem vetuif- to°."*"" '^"'^' 
fencRex inconfiiltoSenatuacPontifice maximo quicquam de Repu- ^ '•'"''^'"tori-'. 

1 J. r de digmtatibuE, 

bhcaftatueret:quodnulquamlegediuinacaueiur :fi tamen ita cauere- c. 
tur,non propterea Reges Senatus aut Pontificis placita fequi necefTe ha- 
berent:tametfi Romani Imperatores feipfosprincipesfuifenatusappel- 
larent, vel focios, vel etiam indulgentiflimos dominos, vt Tiberius ' in- ^ T.icitu?.' 
euntelmperiofenatorcs vocabat. Quantumveroprincipes Senatuiaut 
Senatus principibus tribueret,duobus verbis Pliniusiunior fignificat,v- 
bideSenatus decretoquodamagit , Voluntatitamen inquitprincipis 
fuijCuiinnullatefas putaretrepugnare,in hacquoquereobfequi. Ncc 

y 3 



i58 LIBER TERTIVS 

vero fenatores vfquam magiftratus aut curatores appeUantur , quia 
nec finguli , nec vniuerfi vllum imperium habent : nequc apud nos vlla 
lege aut edido, vllove regis diplomate, fedbreui tabella fine iigillo, nu- 
do tantum regis chirographo fenatores fiunt , ac Principis arbitrio fena- 
tumouentur:c^terimagiftratuslegecreantur,acdiplomateregiamanu 
acfigillomaioreeonfirmantur,nec principis arbitrio , nec niCi capitali 
fraudecontracla, & quidempublico iudicio damnati magiftratuabdi- 
care a principe coguntur. Si quis cxquirit quam ob rem Senatus in Re- 
CuySenatw ^^\y\[^^ ^ene conftituta debeat imperio vacare : h«c potiflima ratio eft, 
^Meh^ ^f quodSenatusidemconfihorumarbiteracReipublicarprincepseflcr, & 
qua: de bello, de pace, de legibus,de magiftratibus , deque vniu erfa Re- B 
pubhcafieri oportcre cenferet , eademque iuberet qu2e cenfuiiTet, nulla 
popuhjVel optimatum, vel regis eifet in Republica poteftas, fed ab vnius 
Senatus arbitrio,nutu,ac voluntate otnnia penderent:quod filua maie- 
ftate fieri non poteft. Ex quo intelligitur eos qui Imperium Senatui tri- 
buuntReipublicxinteritumacftatuseuerfionem moliri. Itaque cum 
apudVenetos Decemuirorum confilium maiorum noftrorum state 
iniuramaieftatis fenfiminuaderet,legeab optimatibus lata omne im- 
pcriumillisademptumeft, ac ne quidfine SeptemuirisdeRepublica 
>, ftatuerentinterdictum.Eandem obremSexuirorum,quicumprincipe 

arcana imperij tradant, poteftatem bimeftrem ciTe placuit,tum vt plu- 
res ciues viciflim eo fruantur honore: tum etia ne diuturna imperia qui-,C 
bufdaminuadendcE libertatis cupiditatem ingeneraret : meatamen (en- 
tentiacommodius eft fenatoresperpetuos efle,quales fuere Romano- 
tum,Pharfaliorum,MaftiIienfium,Lacedxmoniorum,Areopagitarum, 
& his temporibus Polonorum ac Geneuatum,qui enim tanta varictate 
mutabiles efticiunt, vt Veneti Rhagufij, Lucenfes, Genuenfes,Nurcm- 
burgenles,non modo Senatuslplendorem obfcurant,acReipub.digni- 
tatemlabefadtant, verumetiam Rempublicam in apertum difcrimert 
comiciunt,dumarcanapermulgantur, acnouisfenatoribusrerumpr^e- 
teritarum ignaris fummaReipublicx gubernacula comittuntur. Qupd 
cum Floretinis valde periculofum videreturjrogationc P. Soderini prin- 
cipis Senatus in conftituenda Republica cautum eft, -^t cum cxtcn qui- D 
dcmfcnatores Lxxx. femeftreseftent, qui principes feu fmperatores ir^^ 
Republica fuiftent perpetuo manerent , vt ab iis noui fenatores de ftatu 
Reipublicx commodius informarentur. Genuenfes eandemlegemin 
mutabiliScnatuferrecoguntur,quafcilicetperpetuifenatoresfuntqui 
Reipubhcxprincipesacfyndicifucrunt. MehustamenRhagufijquam 
Veneti , quorum exemplar m conftituenda Republica fecuti videntur: 
nam hi Senatorcs quidem in fingulos annos, non tamen vniuerfos, hoc 
eftfimul acfemelfedviritim acviciffimmutant. Quodfi tantaeftho- 
norum cupiditas , vt non aliter iis fatisfieri poftit , quam vt ciuibus om- 
nibusinSenatumviciflimpatcataditus,Solonisfadumimitarioportet; 
is enim populari ftatu Athcnienfiumconftituto,mutabilcm Senatum 
quadringentorumeiuiuminlingulosannosconftituit,fand:ius tamen 

corifilium 




DE REt»VBLICA, 259 

confiliumAreopagitarumpcrpetuumfccit, vtvelutifixoacflabilicar- 
dine mobilisilla.Senatus ac magiftratuum omnium annua conuerfio 
qnodammodo coh^reret.AtqueharcdeSenatudidlafintjfequiturvtde 
ofHciahbus & curatoribus Reipubhca: dicamus. 

i)e ofjtcialihus & curatoril^ffs. C A P v f. i 1. 

Vm inVniuerfoiurepubhcornuhafintfrugiferaacfru(5tuo- offciaiium (f 
fa, tum verode perlonis pubhcis difputatio frudluofiifima CMratoriiRei. 
femper vifa eftiac tametfi pleraque peruulgata de magiftrati- J^eJf'' 
bus & contrita putantur, fere tamen in abdita obfcuntate la- 
B tent:quod cjui co de genere difleruerunt nihil perfpicue definiant.Igitur 
adefinitioneaufpicandumopinor. Officiahs cft publica perfonaqusc 
rhunus habetlcgedefiniturn. Curator quimunus pubhcurn extraordi- 
ilem fine lege imperantis arbitrio gerit. Pcregrihis vcrbis aut parum La- 
tinis,a quibusdeierimurj vtcndurn nobis eft,neverboruinobfcuritatfc 
teidifficuItasaugeatur.QuanquamOfficiahsvctbumtcrendoLatinum 
plerique fecerunt: ac Paulus ipfe officia * appellat munera publicaTran- iiniimustritus; 

■11 r T7 1 r ■ ■ ^ I ■ L-r -1 l r de vabor.lignif; 

quillum lccutus. Vt autcra dchnitiones a nobis pblit^ clanus elucelcant, 
perfonarumpublicarum difttibutionernacapitearcefrere commodius 
eft.Perfonaspublicas appello, qua:publicismuneribusincumbunt:ha- 
rum auteni duo funt genera , altetum fine imperio , aherum cum impe- 

C rio coniundiLim. Sine imperib funt,qui religiones &: facra publica curat 
(fuerunt etiam facra priuata quce familiaria ditebaiitur) vt pontifices ac 
facerdotes:item Senatores,Iegati, quiqueiuftismagiftratuum ciues pa- 
tcre cogunt, vt fcrib±, notarij,viatbres,hftorfes,accenfi, corhicularij, & 
id genus alij,qui quod imperio vacanr,magiftratuHm adminiftros fe fe- 
runt , quibus omnibus munera funt legibus $c cdidlis comprchcnfa,hos 
igitur officialcs, fiue officiarios, fine imperib dppellemus . Et quoniani 
magiftratuumdefcriptione Refpublicafculegeagere, feu bcllum ge- 
rercjfeu imperare^feuiudicarc^rfeuimpei^ataexequioportcat^vacarenul 
lo modo pbtcft, de toto officialiu genere differamus. Rcfpublicse prin- 
cipioacuratoribus regebantur, anteqiiammagiftratuumac Icgum vis 

t) intelligcrctur : oifinia,- inquit Pomponius manu regia tenebahtur. Ari- 

^otelesquidehi vniucrfumgenusw'?* appelIat,quos magiftratusin- i iib.4.de Repu- 
terprctantur : «p^»»' aUtem feu magiftratum definit,qui coniilij publici, 
iUdiciorum,acimpcrij particcpseft:c|uod verburriad cosiariiiini magi- 
ftracus pertinet,quibus imperandi iuseft. Eft enim Gra^cisa>;t«v,T0£7r,Ta'T- 
leiv , id eft imperare, qu^din fcribas, viatbres, ac caeteros ma!giftratuum 
rniniftros conuehire nullo modo poteft. Illud tamcn in magiftratus de- 
finitionealD Ariftotclesillataabfurdum videri potcft,^uod quinonfit 
confiliorum aciudiCiorum publicorum particeps, magiftratusnomen 
non mereatur:qu2 difciplihac fi fibi cohfentiant, nulli aut certe paucifli- 
mi fint inRcpubhca magiftratus, ciam magna /it iri Repubhca bene con- 
ftituta fcnatorum raritas, quos tamen imperio vacare docuimus,& ma- 
ximam partem precarium munus habere. Inteflurifconfultos quired^ 

7 4 



a.<jo LIBER TERTIVS 

magiftratlim dcfiniat,habemus certe neminem. Id enim Gbneanus dif- 
t lib.i.deiurif- ficilefemperfibiarqueacFerretovifumeffe* teftatus eft:& certeinea 



lemperlibiarq 

quamfibipropofuitdefinitione magiftratus,errore labitur : magiftra- 
tum enim definit , poteftatem popuii Romani ordinariam . At oportet 
definitiones efle viuerforum: imgularia vero nec definiri , nec vUa difci- 
plina comptehendi poflunt: prxterea poteftatis verbo imagiftratus pro- 

i innotisMp.i. uincialesferefemper(ignificantur,vtpofteadicemus. Cuiacius^pra^ter 
definitionem Ariftotelis, ircsaIlaturiimfefpopondit:(icenim ille,Ma- 
giftratus, inquitj,eft perfonapublicaquseiurifdidioni prseeft: vel quce 
pro tribunali ius dicit:vel qua: iiirifdidlionem ac iudicium publicum ha- 
bet. Iftaquidemrationequatuorfutur^funtvnius & eiuldem reidefi- B 

4 Ariftot.iib.5. nitiones^quonihileftaDialedicoru^^prseceptisacdoi^lrina^atqueadeo 

^°^'" ab ipfa natura magis alienum, quse non patitur vnius rei plures vna defi- | 

nitiones elfe. Defcriptionesquidemreicuiufque innumerabiles funt^ 
quia rerumearum quxcuique accidut,K«'T«y«-u/xftfw!i(.'Tfflvinfinitaeftmul- 
titudo :quGEtamenreivimacnaturamterminare nullo niodo poflLint. 
Iftud quidem inarte ratiocinandigrauiter,multo grauius tameninle- 
gitimafcientiapeccatur,qua:amagiftratibus iurisinitia,ftirpem& ori- 
ginemducerevidetur . Namidquodinmagiftratibus primum acprce- 
cipuum eft,imperandifcilicet prohibendique poteftasab his tribus defi- 
nitionibus abeft:magil1:ratuiienim legati,&ij quibusiurifdi6i-io man- 
datur, iusdicere,acprotribunali iudicare, acdecernere folent,nonfunt C 
magiftratustamen. Pontificesip{iiusdicuntaciudicant,&quidem pro 
tribunali. Cum enim Lentulus Pontifex de confecratione domus Cice- \ 
ronisadSenatumdecretacollegij pontificum ac de legeClaudiarefer- 

.|^ciceroinepi- i-gt (^caufpicatus cft^ Pontificcs relieioiiis luut iudices,le2;is Scnatus. A t 

ftolis ad Atticu. ' r ' o ^ \, ^ . 

nequc veterum Romanorum, neque noftra: aut ArabiJ religionis Pon- 
tifices,vllamhabentimperandiautprohibendipoteftatem,tamet{iiudi- 
ciapublicaacpriuataexercent, in iusvocare, prxhendere, coercere,pu- 
nire , fentcntiasexequinon poiTunt :at ne viatores quidem aut hdtorcs 
vllos habent.Contra vero fa:pe fit vt is imperare poi3it,cui iudicandi po- 

g i.i.deorigine tcftas cft adepta:quod poftca perfpicuum facicmus. Atquzeftores/^par- 

ricidij,quibufqueextraordincm iudicadi fiebatpotefths^imperare, pro- D 
hibere,iniusvocare, prxhendere, coercere, iudicaredenlquepoterant^ 
neque tamen magiftratusdicipotcrant.QiKccum itadntharuomnium 
definitionum nullaftare poteft. Illud etiamanimaduerfione digjium,- 
quod ex his definitionibus magnam magiftratuum,curatorum,ac mini- 
ftrorumperturbationef^qui necefleeft, cum nulla diftin6bioadhibea- 

^iib.j.cA deiure m^ ^ . Cafolus Sigonitis , qui magilTiratus definitionem diligenter inue- 
ftigaffe videtur , in eo lapfus eft, quod Magiftratum definiat , qui rerum 
humanarum curam habet, deinde omnibus magiftratibus iudicadi, im- 
perandi,au{picandi,&exequcndipoteftatem tribuit. Deusopt.max.re- 
rumhumanarumprocurationem gerit. Atnon debetlatius,autangu- 
ftius definitio quam res qua; dcfiniatur patere , & in omnes refpublicas, 
etiam [i auguxiis & aufjpiciis careant,magiftratus defcriptio in hac quam 

dere- 



D E R E P V B L I C A. ^Ct 

de Republica inftituimus difciplina valere. Diximus imprimis ofHciales 
omnesfeu magiftratusfueiinc , fcu magiftratuum miniflros,publicas 
cfle perfonas, cjuas hoc ipfo a priuatis differunt , quod hi Reipublicx ne- 
gotiisnon impHcantur : adiijximus ordinarium munus tra6lare,vt a cu- 
ratoribusjquosnoftricommiflarios appcllaht,diflingueremus,hienim 
muneripL]blico,fedextraordinemincumbiit:vtolim Diclatores,Qu2e- 
ftoreSjParicidij, ac c^teri iudices extra ordincm a populo,rogante * ma- « init<ie orig;; 
giftratu dviti.Poflremo pofuimus ordinarium illud munus lege lata pr^- '""^ 
lcribi ac deiiniri: quia nifl lex in eam caufam feratur, officialis non dice- 
tur, fed curator. Atque id non modo his tcmporibus vbique fierijfed o- 

B iim Grxcis scjueacLatinisfadlum videmus, cautius tamen acvberius 
nollri principes minima quicque munera, tum legibus promulo;atisj 
tum etiam diplomatorum vafietate , qus figillo cercc viridis, ac fericeis 
funiculisviridiacpurpureocolore,tum etiam verborum difcrimine^ 
caiterisedictisquii^ temporariafunr,fecerniiubent. Curationum vero 
diplomata neC cera viridi,nec funiculis fericeis,nec formula perpetui t5- 
porisconccptafunt. Actametficorporiim &collegiorum iura princi- 
pumbeneficioconflitutafunt:fitameiudicumautmagiflratuum eiuf- 
demcollegij numerumprinceps augere velit,illudedicf!lo fiatoportet: 
idque etiamnum in viliflunis ac fordidiflimis tnuneribus, quod publica 
funt ii^pe ficri videmus:plena funt curiarum noflrarum a6la, quibus fan- 

C <^ionesacpublicationcscontinentur. Quod autemdiximus,leges de 
ofliciariis perpetuas efle.ad muneris perperuitatem fpedlat , etiamfi an- 
nui fint aut femeftres , qui publicis muneribus incumbant. Romjc qui- 
dem omnes magiftratus annui fuerunt lege Villia* pr^tet cenfuram, 9 Liumdib.+o. 
quaminmenfeso6lodecim,tandemin quinquennium prorogari pla- 
cuit,quia tantum munus breuiori tempore explicari non poflet. Floten- 
tia: femeftres erant Senatores: Venetiis fexuiri fin£lioris confilij bime- 
ftres:at etiam arcis Rhagufii Pra:fe6tus poft horas 3i x 1 1 i i. abdicat prx- 
fe6tura,qu:eperpetuaquidemeft, fedimperiurn praefe(fli cuiufqj diur- 
num. Omnia tariien h^c munera legibus definiuntur, non quia leges ta- 
bulis defcribi, aut in ss incidi, aut cereis, plumbeifve figillis, aut funicu- 

D lis verficoloribus rkc fcriceis fuborriari oporteat: qux vt fidem faciant le- 

gum earum qifa: feruntur , leges tamen non efliciunt* : nuUius enim po- j^"on°if ^""^^' 
puli leges fand:iores aut magis diutiirnas fuifle videmus , quam quce his 
omnibus caruerunt : leges, inquam, Lycurgi, quce quod fcribi prohibe- 
retur,lvhetas appellarut. Sic enim perfuafum habuit inuiolabiles ac diu- 
turnasfore , fianimisciuiiinontabulis, metibusnolibrisinfcriberetur. 
Athenienfes tame plebifcita,id eft ^«^'V^Tain ^reas tabulasincifapro co- 
]umnispenderevoluerut,nequis crrorisfpeciepeccatiiexcufaret.Curii 

*■ ^ r i ■ \ ■ rc « ■ • 1- -rs • * Plurarc.inDe- 

enimcentumtenatoresconlcribiplacuillct, AntigonidisacUemetria- metr.o. 
dis tribuum acccflione , lex ad populii' perlata eft:quod in cxteris quo- ir^u^.p^Jji^Jhu" 
cjuemuneribusfiericofucuifre tradiJtGrsci fcriptores ?. Necalio iure 4 DionyiiuUib. 
Romanivtebantur, Confulesenimcreatifuntlegelunia*: Tribuniple- 5 Diony^Hiiy- 
bislegeJDuillia : cum veroalterum Confuleplebeiura creariplacuiffetj i,b.'j'"°' 



z^i L I B E R T E R T I V S 

6 Liumsiib.c. idlegeLiciniafa^tum* cft : Pmorem quoque Vrbarlum lege Sextia^s 
s Liums'iib%. iexitem Publicarum^ qua-ftionum Prartores Jege Cornelia ac Baebia. 
Feftus hb. 16 in infinitum ritcarteraperfequi: plenuseft tamenC.odieis luftinianiliber 
aeorigiuris. pnnius ac duodecimus, quibus pcrlpicuum lit Imgulis othcialibus Im- 
gulaslegeseflelatas. Munusordmariumdiximus,proptereaqu6d leges 
etiamde curationibus ferebanturadpopulum:ideft iuflbpopuli,magi- 
9 iib.i.tit.i.infti- {tratu rogante, quam Romani legem ^ appellant: vt Gabinia lege Pom- 
peio homini priuato imperium in annos quinque extra ordmem datum 
I ciceroproic. eft , vt bellum contra Piratas geteret : & lcgc ' ManiliacontraMithrida- 
gcMamiia. ^^^ Et quoniam bellum illud breui conficiendum erat,nihiloportuit 
magiftratum,cuiusordinariumacperpetuum mUnusefledebet, creari, B 
fcd extraordmem huius belli conficiendi curam optimo Imperatori 
committi.Tempusautem rogationeCatulidefiniturneftannisquinq;^ 
jbello Piraticogerendo.i vtil bellumdiutius protraheretur,populusim- 
periumPompeionoualegeprorogaretjautnouum fubftiiueret Impe- 
ratorem,fm bellum illud citius conficereturjPompeius Imperio abdica- 
ret. Huiufmodicurationesextraordmarias noftrihomiries commiflio- 
ilesappellant. Didaturaquoquecuratiofuit, non ordmaria poteftas: 
quia Did:ator non nifi extra ordincm ab Inierrege , vel etiam a Confule 
finelegediccbatur, fires itapoiliularet : & quoniam creato Didlatore 
magiftratusomnesabdicabant,placuit imperiumeiferneftredari,qu6d 
finegotium, cuiuscaufaDidtarorfiebat , cuiusconfeciirer, imperioab- C 
dicabat. Nam ./tmylius Mamercus Ditlator creatus vno dse rem geflSr, 
diefequentiabdicauir,teftatus impeviadiuturna iibidifpIicere.Curatio- i 
numautemomniumeaviseft, vt imperantisarbitrioreuocari,autpro- 
rogari poflint:ac tametfi curationes in popularibus&optimatij imperiis, 
ftato tepore fere definiantur,in monarchia tamen & extraordinarium &c 
precarium munus eft nullo temporis interuallo definitum. In populari- 
busimperiismaiusimperium Curatoridatum,breuitemporisinterual- 
\o terminarinecefleeft,nediuturnapoteftas ainbitiods hominibusty- 
rannidisaffed:anda:prGEbeatoccafionc:nampropterea did:aturafeme- 
ft:ris erat , nec vlli vnquam in libera Pv.epublica , prxter quam Furio Ca- 
millojlmperium diutius prorogatum videmus:cum q,nim populus De- E) 
cemuiroslegibus ferendisextra ordinem cumannuafummaquepote- 
ftate creafletjiifqueinalterum annum Imperiumprorogaffetjquouf- 
quelegesduodecim tabularum ex optimis quibufqueciuitaruminfti- 
tutisfele<3i:£fuiflent,DecemuiriconfueiudineImperandi,ReipijbIicce i 
libertatem oppreflerant , nili de manibus imperium illis, non Iine maxi- 
ma perturbationeciuitatis,ereptum eflet. Qusres plebemexcitauitad 
creationem Tribunorum, vtliberratiscuftodes eflent: & exomnibus 
magiftratibus,creato Did:atore,aljavc poteftateextraordinem foliim- 
iFcftusinverbo pgj-iujyj » retinercnt. Aliter Florentini, quiferefextoquoqueanno de- 

optimalcge. i '1 Tl T 

cemuiros,auto6touiroscumujmmapoteftate, nulloimperijtempore 
definito , extra ordinem Reipublicx conftitucnd^ caufa creabant , qui- 
bus creatis , raagiftratus omnes abdicabant. Id autem hominibiis Impe- 

randi 



t) E R E P V B L I C A. i^5 

randi cupidis Ileipublicx inuadcnda: bccafionenni dedit. Periculofaeft 
enim non modoinpopularibus & optimatum imperiis , fed etiam m 
monarchia ipfa magiftratuum omnium abdicatio : quod tamen in hoc 
impcrio nunquam video contigifle , przeter quam loanrie Rege ab An- 
ghs capto : lunc enim Carolus v. regni procurationem a patre adeptus, 
quinquaginta curatores Reipubhc^e conftituendx fecit, vt de omnibus 
iilagiftratibus quibus poteftas interim erat adempta , hbera qusftio iia- 
beretur. Tuncfludlibusacprocchisfeditioforumhominu vehementei: 
iatflata eft Refpubhca gubernatoribus deftituta,fed hqc fuo ioco. Vt au- 
tem planius magiftratuum &curatorum difciphnaintcHigatur,hos qui- 

B dem precario, illosquaficommodatomunerefungiputemus*: preca- ii^qui-^Jeiii- 
riumautemfemperrepeterehcet: coiiimodatum nonitem,fedternpo- 
re definito. Sic enim Tacitus lufit de Galba Imperatore occifo, cum tri- 
meftre Impetium gefIifret,Precarium,inquit,feniImperium breuitran- 
fiturum,nonquiaImperiui"nprecario haberet,fed quia ingrauefccbat 
artas iam fua,& cum imperio minime idoneus videretur,id matura mor 
te,hbi etiam fi occifus riort eftet,breui ereptum iri prdfpiciebat.Curatio- 
nes i tem omnes,etiam fi tempus definiatur,c6fe6la re^ante tempus dcfi- 
nunt. Extat inadis? Curia: Parifiorum Vetus deci:etum aduerfus via- ' |nii'yo,cuin 
tores,quicumIudicibusqua:Itionum publicarum extra ordincm Tri- 
cafTium mifti, poft tempus quarftionibus definitum munus exercerent, 

C eos curia abdicare iuffit, cum ofhciarios non effe iudicaffet. Hic diutius 
ha^reo: quod tatiietfirerumgerendarum vfu peritisfacilevideatur:cx- 
teris tamen nouum cft.quinetiam Demoftheni cumTEfchine ob id tan- 
tum cotrouerfia^rauifTimafuifre videtur. Nam rogationeadpopulum 
a Ctefiphonte lata,vt aurei cdrona Demofthenes in theatrd,pro luis er- 
ga Rempublicam meritis, donaretur, ob id potilTimu quod vrbis Athe- 
narii arces ac moenia reficienda ac farcienda diligcnter curauiffet^^fchi- 
iiesDemofthenisaduerfariusomniiimaximus,rdgationiinterceilit:caU 
fasintercefTionisexIegibuscdnquifierat, quibus cauebaturprarmia la- 
turum effe neminem,nifi qui gefti magiftratus ratidnem populo reddi- 
diffet.Demofthenes qubd fua dignitas agebatur,pro Ctefiphote, vel po- 

i) tiuspirocoronaoriationemhabuitomniii elegantiffimam, cuius ftatus 
in vnius verbi^fignificatione pene verfatur , fcihcet quid fit trlagiftratus, 
id efta>;t'', eum enim qui fartate6lacuraffet,id eHru^jciTrcov iw af^n\i,va,,iA\ 
i7T,i*iXeicivT,v<tKa.) S',aLx.ov,a.v eflc docuit.Latini vetetes curatioricm quam vidc- 
tur Tranquillus in Augufto commisfionem appellare. Admdnebat, in- 
quit,Pr^tores ne paterentur nomen fuum comifTionibus obfdlefieri.Ex 
quo intelligitur munus illud publicu mxniti farciendoru non ordmariii 
fed extraordinariu fuiffe^cluia non eft perpetua muroru reficiendoru ne- 
ceffitas. MirumvideridebetneminifiDemofthenes mtinerum publi- ^ 
corum, magiftratuum inquam & curatorum differentiam tenuit , pro- 
pterea quod in rebus ageridis &; in media Republica diutiflime verfatus 
effet. Ariftoteles vero nufquam illa diftinxit, vt nec carteri quoque phi- 
lofophi ,qui tametfi deRepublicafcripferunt, quamne digito quidem 



2.64 L I B E R T E R T I V S. 

tradtarat eos tame Laertius quoru vitam delcribit, TrdvTn dTTu^oMMb^ rZy Tnx,' 
'J«<«v 7rf«^fx*'TW f uiffe iudicauit. Nec mirum cuiqua debet videri fi Carolus 
SisoniusacNicolausGruchius fcriptis cotrariis de imperio fe mutuo im- 
petiuerunt, nec feipfos explicauerunt , quia literas forenfes ac fenatorias 
non atticerant . In Caroli magni legibus curatores mifli appellantur , a 
mittendo, Germani SKaKen veteri verbo vtebantur,vnde Scacarium cU 
riam appellabant iudicum qui extraordinem in prouincias mittebantur. 
Hic forfitan dicet aliquis , eos iudices quos libellorum curix,& Caftelli 
commifTariosParifiorum vocat,ordinariampoteftatemhabere, &qui- 
dem pcrpetuam legibus ac edidis comprehenfam. Huic dubitationi (a- 
tisfiet fiinteliigantiudicesUbellorumvetere inftituto curatores tatum B 
fuilTe, ac precarium imperium habuilfe , fed vtihtatis pubhca: caufa per- 
petuum poftea imperiumilhs tributum eft, manente veteri appellatio- 
ne,qua etiamnum iudiccs curi^e hbehorum commifTarij Parlamenti di- 
cuntur , quafi dati iudices qui imperantis arbitrio reuocahf ur: atiudices 
curi^ hbellorum ne ab ipfo quidcm Rege reuocari nunc poftunt,nifi iu- 
dicio capitah damnati fuerint , aut fponte abdicarint : id enim Ludouici 
xi.legecauetur:nonquiamagiftratus curatorefTenonpoflitinihilenira 
fepius occurrit, fed quia non poteft idem magiftratus eiufdem muneris 
curationem &magiftratum(imulacfemelobire. Neque cnimmanda- 
taextraordinem qucemagiftratibusdanturexcitadx iurifdidioniscau- 
onft^^iacob^Bu- fs^curationcs appcUari debcnt , nifi tcmpus locufve iudiciorum-^mute- C 
frigar. in 1. qui tur. Ncc vero parui momenti res eft,cum etiam lurifcofultorum decre- 
cip. deprocurat. tis pLinum fit ,iudicium non confiftere, (i iudex datus,quafi magiftratus 
tit.cap.qu"on'iam ordinario iutc cognitioneni eius rei ftifceperit , quam extra ordinem 
c5tra.de probat. iudicare debuiffet^hoc tamen^ ita verum cfi,fi rei co2:nitionem iure ma- 

DD. in 1. & quia t r r ■ 1 r 

deiunfdift. Fei. giftiatiis tton habcrct : alioqui fi cognitionum concurfus erit , hoc eft fi 
fi"c!oTdinarij.An- quafi iudcx datus & magiftratus de re propofita iudicare pofTit, ordina- 
f^Ba°d!io.An'dr. Ha magiftratus cognitio potior futura eft : vt fua vi magiftratus iudice 
panorm. Feiin. dato pieftat.fi vtriufquc oar cft imperium:& iTiaffiftratuum adafirmio- 

Cardin. in cap. r n \ } l 1 II!- 

cumeiofficij.de ra funt acftabiliora iis qu^E cxtra ordinemexplicantur. Iliudetiam per- 
Vltgamem.i.i. fpicuum eft,curationes quiE magiftratuum imperium ac poteftatem ex- 
UoTieHtd. §^ar- hauriant,minus efTe gratiofas,nifi ad conformandos magiftratuum mo- D 
bitrorum profo j-gs ^c fordcs elucndas curationes fufcipiantur: vt Venetiis quinto quo- 

cio. & ibi. DD. ' . »^.,.. *,.^( 

Bai.ini.iimiies. Que anno,Genuic fin^ulis annis fieri conlueuit abiisquos Syndicosap- 

de teilim. milit. ^it . , n- i-i 

Fdin.ind.c.ciim pellant , qui repetundaium quxitiones exercent , quod quidem munus 

cxofiic. Athenis magiflratibus ordinariis tributum erat: vt Romar lege lia^bia, 

cumantea Qiia^ftoresiudicefveapopuloextraordinemdarentur. Fuit 

vef^aS'' '" etiamgratiofaextraordinem cognitioiudicum.quos Vefpafianus^Im- 
peratot dedit terminandis litibus qux bello ciuili in infinitum excreue- 
rant, & quibus iudicandis vix omnium magiftratuum ^tas fufficere po- 
tuiffet. Memini Carolo i x. Rege Fracorum decretam efle qua;ftioneni 

i aDnoi57o. cxtta otdine, de agris dominicis ac publicis , prouincisc Normanorum*: 
iudicibufque ordinariis ereptam cognitioncm : ac tametfi Rhotoma- 
gcnfis curia diu reludarentur, iufTis tamen iterum atque itefum a Rcge 

manan- 



D E R E I* V B L I C A. i&5 

manAnlibus paruit: cum mihiprocurationem regis gerenti de ngrispu- 
blicis, non modo cum ipfis curiar prouincialis principibus^ vcrumetiam 
cum vrbis ipfius Rhotomagenfis & collegiorum omninm vniuerfitate 
htes fufceptas eife docuilTem. Sed vt planius & vberius totum 2;cnus cu- 
rationumpercipiatur,fiuede prouinciis moderandis, fiuc debelloge- 
rendo,fiue depecuniapublica, fiuedc fartisteftis, fiuede iurifdidione 
agatur,curationes omnino vel a principe,vel a magiftratibuSjVel ab ipfis Dintfio Cwa. 
curatoribuslprincipedatis deriuantur:quartum nihileft^rurfuscurato- '""""'■ 
res dantur ex albo magiftratuumaut priuatorum,fi turatio ad maj^iftra- 
tus dirigitur, aut negotium iure magiftratus illis competit,aut ab officib 

B alienum eft. Item curatio extra prbuocationem daturj vel vt prouoca- 
tionisratio habeatur,feu princepsappelletur^quiiudicem dedit:feu ma- 
giftratus cui iudicis dandi fit pbteftaS:feU prihcipis iuflu mngiftratus ex- 
traordinemdeappellationeaiudicibus curatoribiifve datis coo-nofcat. 

. Interdum etiam iudices dantur ab eo iudice? quem princeps ipie extra 9 li luj-ce.dc 
ordinem iudicare iuflit:fi mandato id comprchenfum fuerit,Iitis in- ""'"^•^' 
ftruenda: ^ nontameniudicandi^ caufr. aut inftruendaraciudicanda- fal- ' ^utiicn.adhxc 

,- f \ ■ • \- \ n dc ludicis.C.Cip. 

uatamenexecutioneli prouocatumiit,autdeniqueiudicesamaqiftra- vt.kDirusdeap- 
tibusdantur,vtdeiure,veldefa6tb, vel devtrbque cognofcaiit, idquc Erti^^Scof- 
cum impcrio,veI fine imperio. Ha:c diftributio omnes curatorum for- ^•^^^'f.s?-''- 1°;'"- 
mas comple6litur . Id quidemin Republica Romanorijm conftat,ma- Berroidus de le 

•n 1 >^ r 1-1 • T-. 1 n \ iudic^ ibid. Pa- 

C giitratibus, Coniulibus,inquam,Pra:toribus, Quxitoribus inlpetium nor.poft innocc-- 
fuiifeetiamprocul ab vrbe,cum ItalixfinibusRoman^t ditio terinina- BaitinUniore.^de 
retur : propagatis verb extra Italia Imperij finibus , placuit curatores pro Jfeculc^^j"^? to- 
magiftratibus,qui prouincias regerent creari,qui tametfi vno verbo po- '°''^- 
teftates appellarentur,quia tariien prb ConfuIibus,pro Prxtoribus, pro 
Qusftoribus prouincias fufcipiebant Proconiules, Proprxtores, Pro- 
qu;^ftores dictifunt:Sic eriim Liuius de Philone,qui primus omniu Ro- 
manorum,extraItaliamproconfulatumgefrit:A(5lum,inquit,cumTri- 
bunifplebis eft ad populum ferrent, vt cujii Philo confulatu abiiifet, prb 
Confule rem gereret. At cum imperium latilfime profctri cxpiiTct, Se- 
natus fere femper prouincias decernebat iis , qui magiftratu excefferant: 

D qui vel comparab^nt intcr fe , vel fortiebantur prouincias : niii bellui-ri 
grauifTimum in prouinciageri oporteret, tunc ad populum ferri con- 
fueuerat, vt'forti ac ftrenuo imperatori prouincia extraordinemda- 
retur. NamScipioni Aifricanoquiperstatem magiftratiiadipifcinori 
poter<!t, impcrium extra ordinem rogatione Tribunitia datum cft , vt 
bellum in Hifpania & in Alfrica gereret:qu6 facilius Annibalem ab Ita- 
liareuocaret. Ita quoque Paulo v£mylio bclli aduerfus Perfeum in Ma- 
cedoniagerendi mandatumapopulo imperium eft extra ordinem , &: 
extrafortem. ItemPompeiocontrapiratasimperium lege Gabinia,& 
contra Mithridatem lege Manilia datum iis omnibus qui anno fuperio- 
re magiftratum geiTcrant fummotis . Id tamen rarius fieri donfueuerat, 
quiaferefemper ConfiileSjI^iietores, Quceftorcs magiftratu dcfuridi, 
prouincias anno fequente fortiebantur , nifi mutuo confenfu inter fc 



^^66 LIBER TERTIVS 

comparare poflunt. Et quoniam fors belli contra Mithridateln gerendi, 
Cornelio Sulk obrigerat , P. Sulpitius Tribunufplebis rogationem tu- 
lit, vteademprouinciaCaioMarioextrafortem fummoto Sulladare- 
tur:quire inteileda cum legionibus Romam reuerfus,funeftiflima fuo- 
rum ciuium ftrage vrbem primum , dcinde totam Italiam foedauit. Sic 
quoque Catoni Vticefi decreta eft prouinciaaduerfus Ptolem^um Cy- 
priregem:quaprouinciafufceptaClaudius fe Catonilinguam euellifTe 
iadlabat , qux contra extraordinarias poteftates femper libera fuiflet. 
Interdum etiamfi fceleris cuiufdam immanitas atrociorem cognitio- 
nem poftularet ad populum ferebatur, qui rem arbitrio patrum pcrmit- 
tebat : Senatus vero iudices quasftionis dabat : vt cum L. Tubullus Pra:- B 
^ciceroiib.i.de for intcr licarios fordibus ttibunal foediflimeinquinaflet* , populus lcgc 
Iara,iuflit Senatum anquirere: Senatus vero ad Cn.Scipionem quseftio- 
nemdetulit. ItaquoqueTiberius Auguftusfenatum de cxdibus inter 

3 Tacit.Ub.i4- Nucerios acNeapoIitanos querere iuflit:SenatusConfuIibus3cognitio- 

nem mandauit.- Quanquam fi extra vrbem in Italia atrox aliquod fca:- 
lusadmiflfumdiceretur, Senatusiniuifu populi qua^ftionis iudicesda- 

4 iib. 8. bat,vt * Polybius fcribit:exemplum eft apud Ciceronem in claris orato ■ 

ribus de ca^de crudeliflima , cuius cognitionem Senatus ad confules de- 
^u^udicedciu- jjjjjj. Quibusexemplispropofitis^fjperfpicuumefteos quibusaprincipe 
populove, fi modo iura maieftatis habent, extra ordinem qua;ftio man- 
datur,iudicesdarepofl^e, quod eatenus vcrumeft,nifimandatodiferte C 
comprchenfum fuerit , ne iudex alius,quam qui a principe datus eft,de 
6 Baid. ini.i.dc rg coguofcat.aut de iure*^ maieftatis a2;atur:nam cum le^ato pacis adiio- 

iure aureora. C. ^ri-I irLl J- • JIJ 

&ini.fcripta. de ncs ac foEderis leges iioitibus dicere permittitur , id alterimandare non 
7'udeXems poteft.Idem fentiendumfi de7capite,fama,acfortunisomnibusagatur: 
ciuraandat. iudicij quidcm couftitutio & quicftio mandati potcrit, iudiciuiTi ipfum 
non poterit, nifi iudex datus morbum , legitimam ve abfentiam excufi- 
LTc'!ca'I.''ruptr ^^^ ' luftinianus^tamen fandius ac melius cauit,ne iudices a principe 
qui-n.de ofiic.de dati aliud aliis committerent, pra!terIitisinftrud:iones:ac ne id quidem 

leg.cap.uatii.de ^ -rr-i- ^--In 1 

reicnptis. tatis efle putauit , fcd ctum luiiit , ludices aprincipelectosdeprouoca- 
tione, ac inftruclione htium cognofcere. Sed in republica bene confti- 

tuta,fingulari refcripto fingula mandata contineri opjprtet.Cum autem D 

plurimadetoto generecurationum difputaripofrmt,fiu.?beIlicisdere- 

bus agatur,fiue de vrbanis , fumma tamen capitabreui oratione percur- 

ram,ne videar infinitus.Illud imprimis conftat,fiue imperium,fiue mu- 

nuSjfiue mandatum, quod curatoribus rerum agendarum feif com- 

fmor^le.mlSil mifl^iriis datur, tcrminarimandantjs ^ occafu, velrcuocationeMiianda- 

uiwr^demj.c^if ^^> vcl adcptionc * imperij,ac magifttatus ab eocuiquidmandatum eft, 

i.&quiadeiurii: ii vtriufquc pat impcrium cfTe co^perit : quiatunc alter alteri imperare 

diaione. ■'n ^ • ^ • J-n r ■ ' ^ ■ 

1 d.i.foiuitur. non potett , reuocatio vero qua; imperantis edicto retcriptove contme- 
pr^bcdicap^pt tur,ad eos etiam a;que pertinet , qui mandatum iudiciumve folutum i- 
nuit eod.cap^ex anoiant^, ac fi cop;nitum habcrent. Ac tamctfi quje gcftafunt rcuocatio- 

literi";. dc oftic. ^ 'o ^ UD 

de icg.Feiui.in nc maudati fecuta, inter eos tantum qui Iponte ac voluntate curatori 
eap.cattcrum. p^^^.^^jg^^^j j^j ^,|j^ habituta fint, etiam fi mandatum folutum eflTe intellige- 

rent: 



D E R E P V B L i C A. ife^ 

rcnttaduerfus alios ver6,nihil omnino valeant fummo ■♦ iurc:ipfa tamcn ^imnioi.pinor 
a:quitas eos obligat, quoufquc curatores iudicelve dati , mandaium re- Mp.c^ien.m." "^' 
uocationefciant efle folutum. Vt cnim^ anteacccptum mandatum cu- ^ "^"^'•'J^"'"-'- 

,/ . 1 1 • 1 - I r , na.dccil.Rotacm 

ratoriudexvedatusnihilagitquod nrmumacllabilcfuturum litjctiam '°""- ■'^*- '^'- 
Cl cura (ibi commilTa fucrit, eadem irquitas facit , vt adla gelfa v.ilcant a '"^pc dc officX 
iudicereuocato,nifireuocationemfuipIaneintellexerit. itaqueCcIfus^ Snforrc.dcof- 
ada prarfidisprouincia: valere putat, nifi fereuocatum intellexcrit : ac Ji.fnoSinca 
tametiipontifexhinocentius 7 aliud iudicandum putabat ,lidc capite ^^'^''tcrdeaccu- 

1 ,- ^ g . /• ^ . -t ^ ' fat.cft qiiernBar. 

velramaqueratur,non* tamenin lenietia perman(it,vtcunquclummus rciju,turmi.B«- 
princeps, & vtriufqueiurisperitiirimusciret^fuisfcriptisnbn maiorem iol'"au.i^°l!m. 
B quamreliquisautoritatem tribuioporteretertatuselt,nofl:rorum vero |,"„l.obiii';t 



c ver- 
CJr- 



re^um aduanj acprimicenusipfc m mandatisac refcriptis quibus quid <i"i <^f^r.ii,.R.om 

r ■ 1 r 1 • r 1 r \ c 1 i iingio. 

nerimandatur,hxcverbainlcriberelolent: A die qjva rescriptvm s i"iocc-.incap. 

siGNiFicABiTVR. qux li tcfcripto defuerint, intclhguntur tamen incl- Z rwiVt.Tpo^m. 

fe. Itaquoquemorte^mandancisfoluitur mandatum re integra, alio- f d^ ''fob.l' "^' 

quicuratorrci gerenda: prxpolitus neeotium fibi crcditum conficere * '•^^"'^•'''"- 

potelt,dum id hat line rraude': rraus autem leG;i ht^quotics curatoi non iinoi.ii-nhc, ik. 

■ 1 \ • r ■ r 1 1*^ 1 t' ■ ■ P.inui. ih c.ir.cii 

quidem a viatore , aut accepto relcripto, led aliunde certo lit principem vcn,ir>.-, t.ie tcfu 
mortuum rebus integfis, agit tamen, res integ;ra non eft , qu:c falua Re- I^i^n.rifjiln 'v* 
publica, filuoque priuatorum iure,feu de publicis, feu de priuatis rebus &'i"'-»-i-t'''tef.i. 

* V ^ i ,- . ^ ^ ,- . ^ ,- K ii »Juis .iliqui. 1. 

agatur,acuratoredelerinopotelt:liuepnnceps,huemagiitratus* man- n.andatu. mjn- 
C dauerit.Res integra noneftinbello liaciesinftrucflx fuerinr, nec laluo i"'rgum.!.eius.fi 
exercitu Imperator receptui canere posfittproclium committere dcbct^, ^.rdc^^it^aofa*. 
etiam h principem intcIIiG"atmortuum efle,aut vctitum ne prccliu com- ^ i vcnj,tor.<ie 
mittattres integra non eltji leditio populi coorta,aiiter ledari no potelt, oin. d-icg.i.vbi 
quamfideauihoribus fupliciumfumatur,id cxequendum eft, deinde /itKr&feruusj. 
refcribedum-*, inquir,lurifc6fultus: tamcth priiis mors aut interdidum ^tfj",'; '^"^"*^'^'" 
impcratisinteruenerit.Sed refcriptaPrincipum iurifdi6tioniscaufa,quas -^ ifiiio.§.hiau- 
noftriiuftitia^litcras appellantjlongedifferuntab iisqua^hngulari iLiliu pto. 
aprincipe imperantur,quas vulgusforefe, litcras-ftatusappellat: haruni 
enim mortuo principe nulla vis eft:ill? vero fuam vim retinet:nec prin- 
cipis occafu robur amittunt : fa:pe tamen fucccflbr imperij ratum habct 
D id quodalteriusiiflh confedium eft j etiamfi re integra mortuus eflxt: 
eoque niagisli vtilitei gefta res eft : quod magiftratui aduerfus curato- 
remiudicemveafedatum 'minimeliceret. Atquehcec detoto2:enere ^ i."bi=ru"e.^e 

i . C^ otnc. proconlul. 

curatorum di6la(int. Masiftratuum vero poteftasac imperium morte «p-c^ p^rtc ,\c 

» . . ^ ^ \ , '■ .1 cini. ds lefcrip. 

principis non terminatur , tametli more maiorum , apud nos, qiubus o- Moiin.t-t. decc- 

1 T ... j ■ 1 ■ r. (ib. in coUiCtud. 

mniapubucamuneracurationisinmodum ac precario dan conlueue- p.,„,;eni: 5. 
rant, mortuo rege fuftinentur quodammodo acliones curiarum maio- g'° '•""•'3'^ 
rum:nammortuoLudouico xi.Rei:^e curiaParifiorumdecreuit,vtpu-. 
bIicismuneribusincumberetur,duminterimmandatanouiRegis acci- 
peretur, vt antea vetere fenatufcofulto decretu erat, annoM.cccLXicx. 
AtcuriaTolofatumCaroIo vii.Regemortuohbivacationemquidem 
ab omni iurifdidione indixit , quoufque rcfcriptum a Rege accepiflet: 
fi quid tamcn incideret quod curiie authoritate egere videretur,id curi.-e 

Z £ 



y- 



Cod.Bart.inl.i.de 

Iiid 

bcricu 

iis, 

<)ui certum. 

8 annoi38i 

Oitobris. 



X68 L I B E R T E R T I V S 

iulTisac edidisfadlum iri, rinevUaRegisappellatione. In quomaieftas 
principis agebatur:quia ncmini dubium eft, antiquiftima huius Imperij 
Iege,id eft Salica , proximo cuique ftirpis regia; mortuo rege fceptra de- 
beri:ac rec^ia poteftate prius vti,quam initiatus fit,vt in curia Parifiorum 

* i-^noHss.i?. prrdem '^iudicatum eft.contra quamnonulli^emerefcripferunt:quam- 
obre non debuit curiaTolofatii de principis imperio ac maieftate dubi- 
tare:qui fi nullus tuc fuiflfetjne ipfa quide curia vlia poteftatem haberet. 
Aliud iudicandu erat,fi reges optare ac populo creare liceret,vt in Polo- 
nia,Dania,Pannonia, vbi mortuis regibus imperii maieftas ad populii re ' 
cafura fit:tiic magiftratus,hoprincipisvtutur appellatione in intcrregno, 
quiarexnulluseft,fed quafiaSenatu popul6qiimperiiihabercnt,lcgiti- B 
mos a6tus,ac munera quiq^ fua obeiit,propter vim legisacimpcrij quod 
magiftratuum proprium eft:curatores vero iudicefve dati mortuo prin- 
cipe imperium retinere nuUomodo poftunt, quia nihil exvilegisaut ■ 

7 DD.ihMp.fin. ordinaria: poteftatis s:erunt:non quia curationes odiofar^^^mafiiftratuum J 

deofhc.dcleg.& ^ l . ^ r n ■ , l-\r • ' ^ 

in cap. gr«um. vcro muucra gratiola lint : eit enim (vt antea docuimus ) Ixpe curatio , 1 

)d.Birt.inl.i.de . •n-il- •!• ^ 1' • ^ CL r^ J ■ m 

dic.cuneusAi- gratior ac Rcipublica: vtilior quam ordinaria poteltas. Quodcnmicu- 1 
• BaKuSuTul' 1'i''^ Parifiorum iudicauit * refcripta iulTave regis parem,mortuo rege ,re- 1 
tinerepoteftatem quam viuo ac fpirante habuiflent,ita verum eft, ii cce- 
ptares & inchoatafit.Quare fimagiftratuum poteftas eft annua,& ante 
tempus magiftratui definitLirex intermof iatur , magiftratus tame, con- 
tinuata poteftate, legis adtioneSj (iue inchoatis , fiue rebus integris exe- C 
quetur,quiapoteftas eius a lege perpetua,non autem a refcripto rempo- 
rario pendet: acpriuslegemabrogarineceire eft, quammagiftratui po- 
teftatem. Cum enim Tribunos militum poteftate C6fuIari,proprcr pa- 
trumacplebis difTidia^creariplacuiiret^non prius crcatio Confulumre- 
petipotuit, quamLicinialegcTribunatusillapotcftasderepublicatol- 
leretur:acS' noftrajEtateciim duos curix Pariliorum prazfides exalbo 
curia;demereplacuifret,nonquidem ipfis ereptapotcftaseft,id eiiim 
nolentibus fine iudiciocapitahficrinon poterat,fedinpofterum nc in 
Jege FunciTco^ hiortuoru locum alterifubftituerenturlege'fancitum eft^noitrifupref- 
foi.9s. verfo *: fioncm appcllant : vt eaqua:Carolo ix. Regeeft * omnium magiftra- 

tuum qui ab Imperio Francifh regis,aui creati fuerant:htalex eft rogan- D' 
tibus omnium ordinum legatis , quiad Aurehorum conufentus confor-^ 
manda:Reipublica;caufaconuocatifuerant.Acfxpciitvtvnusvnalege 
magiftratus fiat:fxpius etiam plures,vt viatores fexaginta vna lege^crea- 
tifunta.Francifco3regei.&Pra;toresiudiciorumpublicoruminvniuer'-i 
fa Gallia vno creati funt,& eodem ^ momento:cum antca Prartor ideiti 
pubhcorum acpriuatoriaiudex cfret.At non mQd6fcribascuriarum,fe(i 
etiam miniftros eius officiales creari placuit lege lata ^ : vt minima qu£e- 
que muncra, qux in RepublicaRomanafcruisfinelcgeabipfismagi- 
ftratibus mandari cofueuerant. Necfatiseftlegemagiftratusaccxteros 
officialcs crcari , fed etiam fuccelToribus refcripto fingulari ad teftifica- 
rionem adepti magiftratus opus eft ,non tamen noua lege. Inde fitvt 
refcripta Curationum ad magiftratum aliquemjpura ad Pra^torem Pari- 

fiorum. 



9 anBOi;44. 



■99 

z annoi^So 



3 anno 1544 

4 annoiji/. 

5 >H4- 



t> F. REPVBLICA. 169 

fiorum, vcl mortuo Pretoread fucceflbrem ^ in eadc Pr:EtUra pertineat, * ^''■•'" '•'"'^'- 

quia pnnceps magiltratum nonperlonameligit: lin cuiulquamdeie- & iivmcxpcniis. 

d:a (it perfona cuius nomcn refcripto compreheniLim fuerit,eo mortuo i.\juod' me"?! 

fucceffor in eodem magiflratu curatione defunginon poteft,c|uia prm- n^jjoffi dcrc"' 

cepsno ma2iftratus,fedperfon,Tdele6tum7liabuit.Hocetiamdit^crunt ^.irg-i"""^"- 

*• . '"i /r: •• vji 1 •,r \ • n hces.dcfolut. 

curationes ab omcns, quod narc latillmie patent , cUrationcs vero angu- 

giflimis finibus continentur,qLiam multa magiftratuum rcligioni re- 

linquunturlquammulta^quitati^ permiflTa! curatorinihilextrarcfcri- l i-p-^nui.deiu- 

ptum iicet,eoque mmus Ii de Kepublica,de rcederibus, de pacis adtioni- dum dcpanis. 

bus,de finibus imperij, de principis dignitate agitur , in quibus explican- 

B dis mandatum egredi capitale eft . Interdum legaiorum mandacis ha:c 
claufulafubiicitur, si qjid amplms fleri oportear^pro locorum,tem- 
porum,acperfonarumvarietatecurabitlegatus:veleaqLiareftapud JE(- 
chinem pro fua legatione , v t legati pro luaprudentia qua: e Republica 
cflTe iudicabut exequantur : non pertinet ad ea qua: non aliter quam (in- 
gulari mandato debet exphcari:hoc eft ad fcedera Concipienda, aut con- 
uellenda : ied ad ea tantum qua: his leuiora videbuntur : nam fi quid lar- 
giendumhoftibuseftautfociis,qu6imperium eorurncumReipublica; 
incommodoproferatur,idlegatis linemandato fingularinonlicet : at 
neprocuratori quidem,cui cartera omnia creditafuerinthberaioluta- 
que agendi potell:ate,nori licet tamen de re aliena quicquam largiri, aut 

C accepto ferre , ac ne iuiiurandum quidem fufcipere, aut refeirre line (m- 
gulari 9 mandato : quanco minijts in Republica licebit? rata quidem ha- 9 i.cotn § vkje 

brr ^ r i n C ■ r J paftis.l.tr.iladio 

eripoflunt^qu£E line mandatogeitaruerunt : luretamenlinemanda- kdetra-ii it. 1. 

tofierinequeunt. At tamcrflpriuatis in rebus mandato re^teparuifle ^ulxp^clili^^^^^ 
interpretamur eos, qui vberius ac melius quam iuffi fuerant, negotium totoiu.eod um- 

r 1 1. O iur.inil'j§. vlt.de 

geflerunt, in pUblicis tamen noneadcm vtimur interpretatione: miles e- imciuni.io.i.s. 

. .1/1- r •n • •!• r ' ■ de.icc'.ptil3t. 

nimquiholtem inuaiit,aut magiiterequitum qui pr^iium conieruit, ii.ouoi i.derpe 
tametfi vterqj vidor opima fpolia de hoftibus retulerit * , capitali tamen X'Bii.i"p"n"it.* 
poena obhgatur,fi vetante Imperatore id fecerint,Quid enim pra^clarius '^^'^j"'^''^'^^^"'^ 
vnquamautfempiternagloriadignius fieripotuit ,quamaFabioequi- vic. ad Ma«do. 
tumma^iftroPapirij Di6tatoris fadum eft?is enim vigintimilliaho- ii.j.deremiii- 
D ftium centum ciflibus tatum amifhs internecioni dedit, fed quia vetan- ""' 
,teDi(5i:atoreinhoftem inuaferat,capitispoftulatuseft,necaliter quam . ;,. 

Didatoreplacato populi precibus fuplicium euafit. Itaque C. Ca:farJ u,iis.'^" 
Syllavum legacumredeacprudenter feciife fcribit,qu6d manus cum 
hoftenon conferuiffet, tametti vidoriam certam relaturus videretur: \ 

quianihil debuit,inquit, contraiuffum Imperatoristerstare. Atnediici 
quidem exercitus,iniu(foj nifi vidoriam relaturumfe cert6 fcrat,aut vr- 
gentibus vndiquehoftiumcopiis,prxlium inirelicet,quani6minusve- 
tate Imperatore ? Ac tametfi Paulus Terma:us Tribunus militum Galli- 
ciexercitusab hoftibus captus fuiffet, exercitu fufo acproftrato, ista- 
men quitriupharatmalc acceptus eft abHifpanis,qu6d BelgiainFranr 
Gorum poteilatem venturafuiife videretur,nifi viciifet.Hsec ad eos per- 
tinent, qui aut legati funt, aut aliorum imperio tenentur: non autem de 



t^o L I B E R T ER Tl V S 

iis,quibus propter vim imperij ac magiftracibus bellum gerert licet , vt 
Confulibus,aut legatis ablente Cofule, vt etiam apud nos magiftro mi> 
litum, veleoabfenteantiquiori Marefcallo : iisenim poftqua indidum 
eft bellum,omnia qu^ bello gerendo neceflaria funt volutatciarbitrio- 
que fuo regere fas eft: fme hoftem laceftere^fme pr^lium conrcrere,(iue 
arces obfidere, fiuehoftiucaftra inuadere,nifia principeprohibeantur. 
Vrbes verocaptashoftefveabdu6tosdimittere,aut pacem 'inireiniufti 
non debent : tametfi in popularibus Imperiis hjec ad viuum. referari ne- 
queuntjfedomniaferelmperatoresper fefeobcunt, quiein monarchia 
ab vniusprincipis arbitrio pedent:quiafaci]iuseft vnius,quam omnium, 
principisquam mulcitudinisexquirerevoliitatem.Itaque videmusnon B 
modo belii gerendi fed etiam rerum omnium poteftatem a populo Ro- 
manolmperatoribusf^petributa : vt cum aduerfus Hetrufcosbellum 

4 lib.io. geri oportuitjOmnium rerumjinquit Liuius^, arbitrium & a Senatu , & 

j iib.5i. apopulo,& a collega,Fabio confuli permiflum.Idem ' alibi, Initio libe- 
rum pacis ac belh arbitrium permiflum . Hoc tamen intererac inter eos 
qui cx vi magiftratus, & eos qui accepto excra ordinem imperio bellurri 
gererent,quodmagiftratuumad:aratihabitionenon egercnt nifiquid 
fadum eflet,quod ad populi maieftatem pertineret : csterorum vero a» 
€l:iones ratas haberi a Senatu populo ve necefle fuir, fi quid vkra manda- 
tum feciflenc. NamPompeiobelliaduerfusMithridatemgerendidata 
poteftaseft: aliistamenprincipibus acpopulis bellum indixitiregibus C 
nonnullisfceptradedit, quibufdam ademit:largitioneagrorumacpe- 
cuniarum quos voluit locupletauit : quar omnia vt Senatus ratahaberet 
fkpiflime petiit: ciim tamen id obtinere non facile poflet,affinitatem ac 
focictatem cum C^farecontraxit, vtmutuis opibus & gratiafeipfosad- 

f ^'"J"''"*"' uerfus*accufationes inimicorumfacilius tuerentur.Quodfi quis dicat, 
belli rerumque agendarum fummam Pompeij arbitrio ac vomtati per- 
miffam, nec ratihabicione opus fuiffe , fallicur: na huiufinodi verba qux 
fefcripcisconcinencur. Eivs arbitrio, volvntati, prvdentiae, 

f i.lixcvedifio. RELiGioNi perMittimvs, fic ' incerpretari oDortct, vt ODtimus ac 

«lel.inveditio.ne .^ ti ■ t t • •!• l « 

§.detemporcdc ptudentillimus quilque taceret j itavt Reipubiicie vtflitatibus &com- 

i.°crediwr.§!Lu-- Hiodis caucatur: in quo genere fi quid peccatur, id Refpublica; prceftare P- 

^.'iTfidciufror oportet, necvllus efterroris,aurimperiticecxcufationi*locus:potifli-, 

mandati. mum. iniis qui non oblatam,fed quxfitam:non delatam,fed extorta cu- 

rationem acceperunc: fi enim in priuatis ac leuibus negotiis,qui m.-^nda- 

tum etiam gratuicum fufcepit, imperitiam aut errorem excufare no po- 

teft:qu^nam inRepublicagerenda excufatio futuraeft? Etvtplenius 

curationumac ofHciorum vis acdifferentiapercipiatur,placet veterum 

Romanorum exemplis vci, & ea cu m noftris conferre . Sic enim Feftus 

fcribicCum Imperio effe dicebatur apud antiquos,cui nominaiim a po-^ 

pulo dabatur impermmrnos commifnonem expreffam appellamus fine 

magiftratushonore:quem qui adeptuseft, imperiumquoque dicicur 

cfTe adeptus :quia magiftrajus ab imperio diuidi non poceft . Nam cum 

Hannibal Vrbe obfidcret,Placuit, inquitLiuius, omnes quiDiclatores, 

Confu- 



D E R E P V B L I C A. i^t 

ConfuIeSjCenforefve fuiifent cum imperio eflc, donec receffilTct hoftis 
a muris , id eft imperium illis tributum eft extra ordinem fine magiftra- 
tu,ad Vrbis tuend^ procurationem. Ita M. Tullius de Carfare Od:ouia- 
no, Demus,inquit,Imperium C?fari,fine quo res militaris gcri non po- 
teft,quiaOd:ouianus adhuc adolefcens nec per leges mngiftratum a- 
dipifci , neclegiones ducere, multo minus finc imperio munUs impera- 
torium obire poterat , Cicero fuadet vt cura bclli gerendi cum imperib 
illi extra ordincm detur: qui locus Sigonium & Gruchium exercuit ve* 
hementer,neque enim Cicero fi Od:ouianus Conful aut Pra;tor fuillet, 
his verbis vteretur,quia iure magiftratus imperium habuiflet.Magiftra- 

B tuumver6& Curatorumcreandorumratio, nonfolummunerc, fcde- 
tiam rogandi forma diffcruntmam magiftratus creari folebat ex legibus 
anteaIatis,magiftratupopuluitarogante, Qvos vELLENt consvleS 
tiEli. Incurationibusverohisvcrbii^, VELLENT ivsERENt vt huic ' ^"'"' ''''•*'f- 
imperiia cflet : vtanteade Scipione Affricano diximus , cum perxtatem 
magiftratumadipifcinon poffet. Itaque Cicero in RuIlum,Omnes,in- 
quit,poteftates, impciia, curationesab vniuerfo populo proficifci con- 
ucnit:poteftatisverbomagiftratusprouincialcs,quiproprieficdiccban- 
tur,intclIexit:imperiaver6adeosquibusvrbanimagiftratusordinario 
iure , vel extraordinario muilera cum imperandi poteftate conccdcban- 
tur: curationes ad ea muncra quocjue pertinent,qua: etiam fine imperio 

C tribuuntur. Oratbrie tame Cicero vt caufa: inferuiret,quia maximapars 
inagiftratuii,accuratoru noabvniuerfopopulo,fcda plebe fernotispi 
triciis,ac tnbutis non centuriatis comitiis fiebantjVt antea docuimus: na 
imperatorpropriedicitur de eo cuius editftis exercitus pareretenetur: 
duxautcm, de eo qui qu6d ftrertuus eft & militaris difciplina: peritus a- 
ciem inftruit , caftra mctatur, arces obfidet, impcratore tatiicn inferior 
eft. ItaCicerobellumduce Xantippo Laceda;monio,Imperatore vcro 
Afdrubale cotra Romanos in Affiica gcftum fctibit.Idem de Pompeio, 
Toties,inquit,imperatorantequaiti milcs: verburnautecurationis eos 
omnes compIed:i,qui fine iilagiftratu munus publicum gerut docet Ci- 
cero',Idem transfero,inquit,in magiftratus,curatiqncs,{acerdotia,nam |/""°* '^""' 

D his tribus omniaftrc munera publica complexus eft. Ita quoque Vlpia- 
nuscuratoren!Reipublic^dilerte a magiftratu diuifit,tumin eolibrO 
quemdecuratoreReipublic3efcripfit,tumalibif£epiffime*.Gra:ciAo7iV«^ * i-4 f gnui.ii 

1 ,, r *^ • 1 1 1 /1 §• pDino & pe- 

ippellant,qui muld:am dicere non poterat',id quod ommbus mas^iitra- nuit.dcadmmi- 

•1 t^ - rT' 1 • ^ •••/!- ftrat.rcru ad ciui 

tibuslicuifleanteadocuimus. Omncsautcmcurationcsin magutratus tat.!.mag,ftratus 
abeunc, quoties ordinarium munus,lege lata, fit ex eo quod antea extra Zlf^ttiy^^Tc 
OrdineiH crerebatur, id noftra; Rcipublicje cxemplis docuimus. Roma- °ffi procofui.i.i. 

£> ' r l ... &idcoperib.pu 

norumexcmplumcftdeTribunismihtum,quianteacurationisinmo- biicisu.& i7.de 

1 N^ri-i 1^1 r t tii- • vfuris. 1. vlt. dc 

dum a Confulibus hcbant: lcdanno ab vrbe cortaita cdxlii. rogatione muncribm.i.pc- 
Tribunorum* plebis latalexeft, vtmunus ordinariumeffet,&popuU i^^j'';","^ 
beneficiotribucretur: quodpofteafemperfiericonfueuit,riifitamgra- q""dviauccia. 

1 II • 1 ^ *■ 1- -T- -1 ■!• 1 • ' 1. curaror.de 

uebellum impenderet,vtextraordinemTribunosmilitumlcgiopor- modomuiax. 
teret: vt in bello Macedonico aduerfus Pcrfeum Regem,Licinius& ^Uuiushb.^. 

z 4 



2.72- 



6 In a£lis ratio 
cinioriim. 




LIBER TERTIVS 

Caffius Confules logationem ad populum tulerunt , vt eo anno ^ Tru 
5 Liuiusiib.41. buni militum a Confulibus legerentur : vti fadum eft. Iti quoque 
Confules , Pra:tores , ac csteri magiftratus feruos ex familia Viato- 
res fcribas, accenfos, cornicularios arbitrio fuo legere confueuerantiVt 
in hoclmperiofadium eftvfqueadPhilippi Belli a:tatem,quiPr^tori- 
bus prouinciarum viatorcs creandi poteftatem ademit,iis tamen qui 
prardiatoriam iurifdidionem haberent , viatores & a6i:uarios fibi creare 
permiGt'*. Nec ita pride,id eft maiorum noftrorii ^tate, Procurator fifci 
aduocatos , qui principis caufas agererit , arbitrio fuo legere cofueuerat: 
nuncvero vt magiftratusordinarijaprincipecreantur. Atq-, hxcdeof- 
ficiariis & curatoribus in vniuerfum didahnt, fequitur vtde magiftra- B 
tibus,& qu^ cuiufque propria fint exphcemus. 

'De magipratihiis. C a p v T. 1 1 1. 

^AGiSTRAtvs eft officiahs qui pubhcum inipeiium habet. 
/ Parumrefert quibus verbis^ fi Latina defint^ vtamur,mod6 
3rem teneamus. Officialem o-enuseftediximus perfonarum 
(?^4>lpubhcarum,qua:munusordinaiium legedefinitum habenr. 
Curatorem vero pubhcam perfonam, quar munus pubhcum extra ordi- 
nemimperaniis arbitrio gcrit. Prius erat vt de curatoribus quam de offi- 
ciahbus diceremus: cum ilh prius extitcrint^qiiamlegibusvlhs vtere- 
mur.Nam Principum volunias,vcrbajnutus,pro Jegibus initiofuerunt: C 
abiisenimcurationesdomi ac rniliiia: manare ac precario dari:abiif-- 
dem arbitrio fuo reuocari confueuerat. Illud eft quod ' Pomponius fcri- 
bit,manu regiaprincipioRomanorumRcmpubhcam gubernaiiac te- 
neri,neclegibusvticonfueuifte. Certequidemlofephus, optimusanti- 
quitatisinterpres,Ifraelitarum originemabvltimoprincipiorepetensirt 
librisaduerfus Appionem Grammaticum,docuitMofcm primum om- 
nium mortalium leges fcripfifle. At ne quingentefimo quidem poft an- 
no verbum legis exaudiebatur : argumeto fit quod Homerus tot ac tani 
multis libris qua? fcriplit nufquam ^«,t^oi> verbum vfurpauit.QLiarenecefre 
fuit o.mnia curatoribus committi , cum fine legibus ordinaria imperia, 
munera, poteftates conftitui non potuerint , nec printipes fe legibus te- El ! 
neripaterentur,qu6niinusquiEvellentarbitratu fuo ftatuerent ; arbix j 
triumautemilludacfummapoteftas legibus imminui videtutjquibus 
mas^iftratuiimperium certis conditiombus ac temporibus fruqtidum 
datur:fi quidem nifi poteftate abutatur adimi non poilit. Quamobrem 
noftriprincipes,quiiurafutEmaieftatisnullarationeminuipatiuntur,in 
mandandismagiftratibusadhucvetereclaufulavtifolcnt, qvoa£) no- 
Bis viDEBiTVR, quaquidem precariumnonordinariumimperiumfi- 
gnificatur: tamctfi videtur inanis ea claufula in hoc imperio,cum Ludo- 
uici X I .lege ordinaria munera femel a principe ex legibus tributa muitis 
antetempus,nifi fraudem capitaIemadmiferint,adiminonpoftint. Ea- 
dem lex eft omnium pene ciuitatum ac Rerumpublicarum communis: 
fed ca claufula, qua etiamnum principes in iribuendis honoribus ac im- 

periis 



1 l.i.de orlg.Iu- 
ris. 



b E R E P V B L I C A. 2.75 

periis vtuntur, fignificat omnia impcriaextraordinemaregibus olim 
piecario datafuiile,cjuod RcbufpubJicis vtile fit necnefuolocodiflerc- 
tur.Sed prius definitionem magiftratus a nobis allatam fuis ponderibus 
exigamus. Officialem. in genere collocauimus , propterea quod omnes 
magiftratus officiales funt, nonitem omnesofficiarij magiilratus : hoc 
igitur maxime inter fe difi-erunt, quod hi quidem imperium habenr,ilLi 
non femper . Grxci mehus , qui <ii',x<^^ & 4;tovTa? vocant magiilratus id eft 
imperantes j ^rafa t» ap;^"'^, quod cft imperare ac edicere. Latini magiftra- 
tus, cjuafi magiftros vocant, id eft moderatores ac duces. Didator vero 
inmaxmiapoteftateconfticutus , magifterpopuhdicebatur *: namDi- iFcftusmverto 

B datoris vox imperator^m fignificat, quafiedidator: cftautem edicere °^''"'' ^^^' 
nihil ahud quam iubere,{ed magiftratus proprium eft:fijnt enim cdi6ta, 
madftratuum iulla, vtfcribit Varro inhbris dehno;uaLatinaJimodois 
author eft:fed quifquis eft,non debuit Didiatorem mterpt-etari,qu6d ab 
Interrege diceretur : nam earatione magifter equitum didlator quoque 
vocandusefletcumadi6latore diceretur: necdiftatoremfed di6laturn 
appellareoportcret. Mehusergo Dionydus Halycarnafla:us Varronis 
domefticus, qui Di(fVatorem quali edid:atorem, id eft imperatorem ap- 
pellarircribit:acproptereapopulimagifterdicebatur.Superiusdiximus 
definitionem magiftratus ab iurisinterpretibus,&: abipfo Arifliotele al- 
latam ilarenullo modo pofle:ineotamennobiscum Ariftotcleconue- 

C nit^,qu6d vtrique imperiummafriftratui tribuimus. Idem tamen eoso- ? Hb.j.poiit.^i 
mnesquosomciaiesdicimuSjipleap^.a^appeilaf^^nomineicilicetproprio idcrtin.pcrare. 
iiiagiftratuumquibusimperium eft inRepublica,qubspartefacit "''-«5- '^ '°^p°"^- 
)»aiot>c partem ^^«'""'■/''■ai^jii*' 5i>7"^'*i'>vt3-t>ia(i;oiow.ou(,7j-a;croi'<)'fjio[/c dciude mao^iftra- 

tuumadminiftrosviatores, inquam, fcribas' li6tores,a6luariosenume- 
rat,quosipfemagiftratuum comple6titur appcllatione, quitametfi im- 
pcrio vacar,imperij rameparticipeseflefcribir,his verbis5,-r"?«p3L''?M"^t°''?''<- 5 initio hb.j.po- 
Alibihxretacdubitatnuiudices^&oratoresveniatmagiftratuuappella- 
tione,cii ab imperio deferatur:qu^ dubitatiohcs magna in hac difciplina 
perturbatione pepererut. AtM.Cato cum viatdres,a6luarios,& Icribas 
ple(fleret*, Vos,inquir,veftrxconditionismemoresefledecuit,necma- e piurir.inCi- 
E) giftratus, fedminkftrosvoseflfe. Hebrxivnoverboiudicii=3'03i^publi- 
casperfonasqLla:imperiumhabcntcomple6tuntur: cceteroso^ioi^i^ideft 
miniftros vocant. De oratoribusfeu cocionatoribus quos ipfe^?''>^«if"='r«? 
vocat , cum imperio vacarent nemini dubium eft eds magiftratus non 
fuilfe:led qua^ incommoda Reipublicx aut vtiha viderentur fuadere auc 
diffiiadereconfueuiflTe^quod Athenis priuato cuique licebat',mod6an- yPi^utar.inPho- 
num quinquagefimumattigiflet : cccteris vero iubente magiftratu. Ro- 
mx neminifas eratadpopulumorationem habere nid conceflu magi- 
ftratus. Quoddeiudicibusdubitat,magiftratusIintnecne,facileeftad 
explicandum,fi demus iudicum allatam ab luftiniano * diuifionem apte 5i|."^'"''''"'''i"^ 
fibi coha:rere:partem enim iudicum magiftratus efre,partem fine magi- 
ftratu eflTe fcribit. Eoru igitur qui participes funt publici muneris,quod 
lege definiatur,ideft officiahumquofdammagiftratus efre,qui fcilicet 



i^4 L I B E R T E R T I V S. 

imperium habeant, ciEteros magiftratuum miniftros appellari conftat 

Eadiuifio neceftariavifanobiseftjVtnegationeSjqua: redam partitio- 

nem vitianr, eftugeremus . Imperatores luis legibus miniftros magiftra- 

jHb.i.&u.cod. tuum,quiimperiocarent,fepiftimeofficiales^appellanr. Sedquoniam 

iiOUa. verborum inopia laboramus,verbum illud de toto genere dici commo- 

diLis oportere iudicauimus,tum vt verbo miniftrorum vteremur {uo lo- 

co:tumetiam vthancdifciplinamad vftimforenfcm fenatoriumac mi- 

litarem accommodaremus : nosenim ofliciarios appellamus, populari 

verbo, quimuneribuspublicis &ordinariisincumbunt,{iue imperium 

vfarinuftd^ct- habeant, fiue ab imperio deflituantur . luris quidem interpretes ^ noftri 

fti:ut.s.5.Baid.i,i AccurfiuiTi fccuti, curatoruiii ac magiftratuum taiionem , ita quia Ro- B 

cui.nu.4. manorumantiquitatesacmores minus intelligerent lccpiilime conru- 

IdToffic.dJ.'^' derunt.Magiftratuumquatuorgeneraftatuut,IIIuftres,fpci£tabiles,cla- 

; i.i. ae proxi- nftimos,perfed:iirimos,quibus merii imperium tribuunt . QLianquam 

iiior.c.i.is>.dev- Patticios, qui ca:teris ^omnibusdignitateprarponderant, omiferunt, & 

4 'iib.u.c.& in AuguftalcSjquiclariflTimisfuperiores erat. Hos enim^^gradushonorum 

autke.vcabiiu- conftituit Iuftinianus,Patricij,llluftres,Sped:abiles, Auguftales,Clariftl- 

^ i.fpccioCK.de mi (uieSpeciofi, &Perfed:i{limi:qu^ in^ priuatos ciues a:que conue- 

verbor.htf. ' f ' 1 n -l rj /c i ^ 

6 Bartoi.ini.ncc niunt atquc in ipfos magiftiMtus. Quod vero quibuidam*^tribuunt {ine 

"nmriis"" "' ^ muncre dignitatem,vt Comitibus & Marchionibus,quos tamcn Impc- 

riumaciurifdid:ionemhabereconfitentur: huius opinionis leuitasafe 

ip{a confutata non defiderat oratione meam:nec itcm iliud quod gym- 

7gar.inl.omnes nafiarcham iurifdidionem in difcipulos habereputant^: quodquidcm 

populi dc lufti- ^ . . : \\- ■ . . . ^. r ^ rc n 

tii. {idcmus,magnaperturbatiopubliciacpriuati luris iequaturnccefleelr. 

AlexanderlmolcnfiSjIurisomnium fuxa:tatis peritiiTimus propius ab- 

eftaveramagiftratusdefinitioncquamc(^teri,cummagiftratuseostan- 

tume{feftatuat,quifuntordinarij iudiccs :fed ne id quidem fatis eft. 

Etenim magiftratus etiam dicitur is cui imperium cft fine iurifdid:ione: 

vt Cenfores ac tribuniplebis:contra vero iurifdidtionem habent ordina- 

riam plerique iine imperio,{ine viatore,{inc lidlorc: vr ohm quidem,& 

I vbique niic pontificcs quidc rebus iacris , fandtis , ac rcligiofis iudicanr. 

Pontificcs, inquit Lentulus,religionis funt iudiccs,legis Senatus.Ex qui- 

bus pcrfpicuum fit cam qu^ de imperio ac iurildicflionc eft , deque ma- D 

giftratibus difputationem , non eife ab intcrpretum riudlis , fed ab ipils 

iurifconfultorum ac hiftoricorum fontibus hauricndam. Scribit enim 

s i.i.fiquisius Vlpianus* omnibusma2;iftratibus,pr^tcrquamduumuiris, licerefuam 

lurildictioncm pcnaii ludicio tucri: quod non modo ad mulctam perti- 

5i.cumabe0.ad net,fedetiamadmanusS*inie6tionem. Hictamcn, dicataliquis, magi- 

i.iui.pccu . {tr^ituLim appellatione venirc quoque Duumuiros, alioquifruftra ex- 

I i-i- ••d'". §. ciperentur * . Idcm tamcn ncs;at iurifdidtioncm Duumuiros habuiife, 

duas. aedamno. r O ' 

jnfeao.ff. autvllam litium coo;nirionem,pra:ter*quam quodpoterantinpofTef- 

1 liubere.de iu- ^ . P, ^ ^ . .^ } r- ^ . 

rifdid. iionem mittere, aciubcrecauerc,qua: magis imperium lapcre,quam 

iurifdi6tionem videntur. Ha:c Vlpianus , qui etiam in eo gcncre caufa- 
I i.die.s vbi ^'^"^ Duumuiros Prcetoris iurifdidionem exercuiife fcribit* : quoniam 
dedamno. diLitio pcriculofa videretur,{i ad Pr^tore iri oporteret. Ob eam caufam 

,tutoris 



5I 



D E R E P V B L I C A. ^75 

tiitoris^dandipoteftatemfeceruntDuumuiriSjfitenueseflentpupillo- 4 i.iusdandidg 
rumfortunce. Exquoplanumfitnihil eos iurefuimagifliratus.lcd Pra:- '"'°"'''- 
loricEtantumiurifdj6lionispartemhabuifleprecarij . Quiveromanda- 
tam,aut precariamhabcntiurifdi6lionern , nihilfuum dicercpoflunt. 
Siue igitur Duumuiroril potcftas in imperio , (lue in iurifdidtione tan- 
tumpofitafuentjVt^Paukis vellcvidetur,precariacertefuit. Exquom- ^ieaquq.admu- 
telligiturDuumuirosmagiftratusnonfuifle. Qui autemimperiumac ""^'^ 
iurifdi<5lionem habent, & vocare , & prehendere , & iudicio pa*nali iu- 
rifdicftionem tuerij&iudicatacxequipoflLuit.QLiibusimperium eftfi- 
ne iurifdidione, pra:henderequidemlicet,ccEreranonlicent. Atquein 
B eo fallunt,quiquodantiqualege AteriaTarpeia*^ magiftratibus omni- 6 anno ab v.c. 
busmul6la;dicenda;£i61:a 7poteftaseft,iudicium magiftratibus omni- ^^Dioryr.Haiy- 
busfuiflearbitiatur: namlimuld:apubliciiudicii caula dicercturama- "',°,''m ''''■ ^- 

1 ' OCil. llL). II. CJp. 

giftratu,putaa. Tribunoplebis.licuit aut mulclam dependere fine caufa: '• F'^'^"'^ '''^' h- 

*^ . . ^ 1 '1 1 . 1 r) - 1 111 voce pecuht. 

cognitionc,autadpopuiumprouocare,vbi certano muldtc^ htbat,vt 
fa^pe videreeftapudLiuium^, idquefadtum eft lege^ Icilia, quia mul- » lib.it.trigin- 
^a. non quidem ex feCe infimiam i irrogaret , led ex caufa publici crimi- mvuu diftl^eft 
nis:vt idus fuftium no minuit exiftimationem, fed caufa. Quod fl mul- !"'"'° ^ "''^'' 
dradiceretureiquimaeiftratui fe vocantinonpareret, autro";atusnon » D.onyr.;ib.7. 
reiponderet,autexaliacaulaqua;aignltatcmnon violaret,magiltratui i ii. dc modo 
licebat pignoribus captis muldtamexequi extra prouocationem, quia '""'^"' 

(3 Tarpeialege, modus mulctarum magiftratibuserat defijiitus,vt ciues 
inobedientes coerceri poflent illefo ftatu . Eratautem mulda minima 
vna ouis, maxima duoboues,aut oues xxx. qua^quodpro varietate 
pecudumgrauiorem aut leuiorem eflicerent pcenam,aut difticilius in 
Vrbem agi, & curaripoflent, a:ftimari placuit ouem quide dece aflibus, 
bouemcentuaflibusudcft totide^rispodo.Sed pofteaau6tisopibus,ac 
finibuslmperij propagatis,extraordinaria:mul6t;£inuedta:funt,flcaufa 
grauior occurriflet : vt de Fuluio fcribit Liuius*,qu6d fe Pra^tore aduer- «• iib.i?. 
fushoftes excrcitusin fugamconuerfus eflet,& initiumfuga^aPra;tore 
ortum fuilfe diceretur, Tribuniplebis muldam triginta millium 3eris 
Fuluio dixerunt : cum antea fuprema mulcta eflet duo boues ,■ aut oues 

t-) XXX. Etquoniamhucnosoratiodeduxit, AgeUiusnobiseft aberrore 

purgandus. Isgnim in nodibus Atticis^, fcribit muldam fupremam ' rb.n.cip.r. 
Aiiffetrigintaboum, velouiumduorum,exeocolligit,maiorem inl- 
taliaboumquam ouium copiam extitifle,ac propterea Italiam didam 
fuifle,<TaAa?enimGrcEcisacVarronibosdicitur. At Dionyfius'* Haly- ^ ''^•'-- 
carnafliEus Varronis domefticus lege Tarpeia mul6tam omnibus magi- 
ftratibus,quumanteaConfulibus tantum licerct, permiflam fuifl^e fcri- 
bit:modum tamenlege definitum,ne fcflicet ampliusquamduosbo- 
ues,aut oues triojintvi ad fummum muld:a,egrederetur. Confimili erro- ^ in vcrbo pe- 
re peccat Feftus ^ Pompeius,ijfdem verbis,quibus Agellius,vt alter alte- "/ceUiusi.b. ,f. 
riusdudu &auctoritatelapfusefle videatur: vterque etiamfcribitolihi '•'■^''|"!'V"' 

l /^ t r* oucm ot Ju 

oues^mafculino2:encredici,qu6dnufquamreperias,tametlibouesfar- verbo ou.bus& 

r ■ . r • • 1 r i C ■ • J '" verbo pccu- 

pius genere roemmino viurpari videamus : led nen potuit vt duos oaes htus. 



i7<j . L I B E R T E k T I V S 

pr o duos boues legerent . Ac ne quis putet in Romanis ahtiquitatibus 
Dionyfio Halycarnaflfo hominiGr^ECo plus a me tribui,quam Agellio, 
quam Fefto Romanis ciuibus,ipfiaferefelluntur: nam vterque confite- 
6 Fcftus inver- tur *^ minimam mul<ftam fuifTe vnius ouis, maxima trigintaboum aut 
mbo"pecto duorum ouium : oportuiffet igitur minimam muldlam vnius boUis ex- 
titifle. NequetamenvideoinRomanarum antiquitatum perueftiga- 
tionequeDionyfioHalycarnaftkointeferre debeamus, exceptoVar- 
rone , cuius hicdoniefticus fuit ac familiaris ^ & ex eius fontibus optima 
qua^que haulit : nam libros quide hngua Latinacirconferuntur non eflc 
Varronis, tum ineptisdeclarat,tum etiam quod in illis legiturmultani 
per antiphrafim dici : Agellius vero fcribit Varronem libro vno & vice- B 
/imorerumhumanarummultamverbum Sabinumappellare: fedpo- 
fteriores Grammaticosperantiphrafimdiciputire: quoargumetoper- 
fpicuumfiteoslibrosnpnefl^e Varronis. H^ctamen qua; de pecorum 
orftmiatione diximus , autoritate Demetrij Phalerei confirmantur. Is e- 
nim fcriptum rehquit argenti drachmam legibusSolonisconftitutatrl 
fuifle iis qui lupam occidiflent: qui vcro lupum quinquedrachmas: 
drachmam autem ouis pretium extitifle , quinque vero drachmas bbuis 
vnius:quodlupafaciliiisouemcapit,lupusrobuftiorbouem : ex quo 
planum eft etiain ipfa Attica boues triplo vtiliores quaiH in Italia fuiflet 
namferedecemafles feu denariusdrachm^prxponderat.Aliusitemeft 
errorapudAgelliumcodemloco: vbimultam quiEfupremadicitur,in G 
fingulos dies did:am fuifle tradit demendum eft vcrbum dies : lex enim 
voiuita fingulis ciuibus fl plures ex eodem delid:o tenerentuij non pof- 
fegrauiorem mulftam exigi: alioquinon licuifleteodem die magiftra- 
tibus,fi plurespeccaflentfa:piusmuld:are,ex quofcelerulTiimpunitas& 
magiftratuumcontemptusfequeretur: argumento fit illudexerhplum 
Agellij, Marco Tcrentio quando neque citatus refpondit,riequc cxcu- 
yinverbopecu- fatus cft, cgo ci oucm multam dico. Alius item ertoi' eft apiid Feftum^ 
'■*'"'■ vbi le^em de muldaT. Meneniurn Lanatum,& Scftium Capitolirium 

Confules fanxiflTe fcribit : eft enim inauditum a Confulibus legcs finci- 
ri,nam lcx ea lata eftannoccxcvn.ab v.c.quoSp.Tarpeius, & A. A- 
tcriusCofulcscreatifunt^fedfextopoftannoT.MiEq^nius, &P.Seftius D 
Capitolinusconfules,rogationem ad populum tulerurit, vtpecudum 
mulcStaicrczeftimarctur decufli vel dccem arrispondoin fingulas oue^, 
centuminfingulosboues.Qupd vero foliscorifulibusrinuldlam diccre 
licuifletDionyfius fcribit,mirum vidcrino debet,cum eo tempo^ic quo 
latalexeft,nccPra:tor,nec^dilisCuruJisquifquameratcreatus.Ciccro 
cumPlatonis exemplo fcriberetleges Rcipublicce illius, quam cogita- 
g lib.x.dciegib. tionc fibi finxerat, de magiftratibus ica canit*,Magiftratus ncc obcdicn- 
iemciuemmulta,vinculis, verberibufvecoercento, niparmaiorvcpo- 
teftasjpopulufve prohibeflit,ad quos prouocatioefto.Cum rnagiftratus 
iudicaflit inrogalsitve , per populum multas certatio cfto. Idem paul^ 
poft,Omnes masjiftratus aufpicium iudiciumvc habcnto . Qui putant 
eafdem leges fuifle Romanorum, quas apud Gicerone vidcmus , errore 

labun- 



b E R E P V B L^ C A. i^7 

lAbuntur:pb(i:eadocebimus:non omnes magiftratusiudicium liabtii/Te: 
idtamen Ciceronivtile vifum eft : lurifconfultiverojnon modoiishia- 
giftratibus qui fuo iure habeant, fed etiam , qui aliis acceptum ferant iu- 
rifdidionem, eaquoqueneceflariaputant, finc quibus^iurifdidibina- 9'vit§.cimmi- 
nislitac mutilisrutura,ideitnnpenum quodiurifdid:ionionicoha:rere cui. 
dicitur.Ex quofcquitur Poritiiices,qui impcrio carueruntjiurifdidione 
propria caruifre,cognitionemtantum,feundtionem habuifle. Naquod 
Lucullus Pontifex in Senatu dixit, Pontifices relitrioriis * iudices fuiflTe ' ciceroaJAtd 

|.„ v- -ili- .. .' cuni.lib.». 

legisSenatum,eopertinet,vtperindeilhs,cumqii^ritul:det-eligionibus, 
ac carteris in fua * irte peritis credi oporteat : aut vt ludices dati,leu ad fa- »" i i.devetrem- 
iB Gti quarfliionem riudam, qui proprie recupieratores, feu ad a-quitaiis co- '^'""'^''" 
gnitionem,quiveriusarbitriiure dati,non tanienex cbmpromiflo^fse- 
pe tamen iudices appellantur.Itaque Veftales qu(^ pudicitiam proftituc- 
rirtt femper a Prxtoribus Vrbanis aptid Liuiu cocrceri videnius , a Pon- 
tificiblis nunquam : & cum Publius ClodiUs Pompeize Cxfaris ftuprurri 
inferre in templo Bon^E Dea: conaretur,SenatUs frequens de violatis re- 
hgionibus qua:ftionem decreuit. Nafcentisverc)Chriftianxrelie;ionis 
initio,Pontifices Chriftiands ne riiinimam quidcm vllius rei iurifdidio- 

• - • r 1 r I I •/r n n 5 '" «F'^^''*^?' 

nem, autcognitioneiriiacerdotes iploshabuulc tcfliseft Auf^uftinusJ, &:!«; i<^4i«f. 
leftisNicephorus^jteftisIuftinianus^quitahlcnilliscogriitionerainlui i^.Autheu?(k?an- 
ordinis homines concefTit'*. Ncc maiores noftri pontiflcibijs vllam im- ^^^uTLrel 
C perij partemtribuivoIaeruntjidquefxpiflimecurhiParifiorumfuisde- p"'"-d^cp>rco- 

■ n 1- • y^ I • !• • •! I pii&Cleiic. C. 

cretis tcitatumrcllquit. Curergo,d;cetaliquis,tribunalia,mulctas,car- « >" c!..imhccica. 
ceres,quGeftionesp6tificibuo^pcrmit£ividei-nus?quidh*cnifiimperium ? G.'!iurad"o- 
& quidem merum fignificarit? At etiam Phflippus^Bellus, acLudbui- "^ZT '""'" 
cus BelhF. Parifiorum Pontificiprehenfioneminfuadioccefipermife- ^ c.ciepifcopis 

s ^ ,,.'•. . , I dcofh.ordiu.lib. 

runt. Egovero luperioraillain vbcanonequidem,nohinimperio ver- « cap.nouimus. 

r ■ n ■ i\ ' -./Tl de verbor.dgnifi 

iariitatuo,quiamagiltratuumexecutioeit:eodemtamenmomentoa-9not..tG.iii?sq. 
derilptaeft prehenfio PontificiParifiorum, quo fucratconceira,idque J^^^t &5«5.p^rtc. 
SenatufconfuIto»:actametfinonita pridemHenrichusii.eximpictaris ' Ga'iiis cj.i^g. 

i 11 eoicto remo- 

caufa* preherifidnem bmnibus pbntificibus dedifliet , paulo poft tamen^ ramif.ao. 
lexillaabrogataeft. AtetiamPontificesipfifuisdecretisnuIlam rcivl- ^ctp.cumnoab 
D husexecutionemiiaberefeprofitentui-^.Prehenfioquidemintra tribu- ^Toin^^noni 
nalisacfufelliccumfinesfeptaquepermifl^a illis eft apud nos,dum ta- 1" '^°'"5'"'''"« 

« 1 • J- . '■ ,V V I - - 1 ' V V Bitung.J.i^.Gal- 

men vlteriusne pros;redlantui^btcummuita;cotraie2e$temercapon- iu«q-i7«-Baidu^, 

•r -l rt • I " • T. r 1 1 "^ -- ■ r ■ .• Cynus. inl.epil- 

tihcibus noltrisdecernerentur, curia Panliorumlibcravniufcuiulque cop.iie de epif- 
prouo^alionemfufcepit:poft etiam vocatioillis eftereptl quam ipli ci- c^iordjn^Bdlia 
cationem viuam appellant. Extat enimSenatufconfijltum vetus.quo '■'■P"" ^^ ""^' 

rr .^ ' T hetescol.is. cu-- 

ParifiorumPontifex* crrauiter muld:atus eft, cum ea vocationevtere- fiPwiiiorQ ve- 
tur. Cumautemiuniiurandiacnuminisviolatilpecie,omnempontih- riaver^Toiofa- 

d\ • • j /- •;■»'/ n.r ctia in cleri- 

nos omnium penererum cognitionem ad lepcrtraxilient(nam cos prehe-iionem 

Alexander 7 Imolenfis iufiurandum fufficere putauit ad tribuendam aurin^caite 

Pontificibusiurifdid:ionem)curia;maioresiurifiurandicaufi,coo;nitio- Raynutius.num. 

^ 4.14. '"" 

nem vllamfufcipercvetuerunt. Tandemetiam interdidlailliseftpof- .f .mnotf^s.nq- 
f.-flionum de facerdotiis cognitio,idquepoft diuturn.asaccrbifrimafque ^"oniiUjjiM.' 

aa 



i78 LIB^R TERTIVS 

contentioneSjMartini v.Pontificis Romani clecretocaut\i,quodadhuc 
s decrctum iiiud extat in archiuis publicis*. At ne Hifpani ^ quide ecclefise Roman^E acer- 
JfitGuidoPapus rimi vindices , epifcopos pubUca aut priuata vlla iudicia tradare volue- 
Eegmpile! runt^nifi qu2 tehgionis & factorum caufa fufcipiantut: inquafententia 
iFeii mca ua: vidco fui& Fehnum vtriufque iurisbonum authorem % & qui pontifi- 
in ccciefiaru de cia decretafubtilisfimc interprctatur. Ac tamet{idecreta*qu£Edam anibi 

confticuc.colu.i. . ^ 1 ... n • • C • r» ^ •! 

verfa.conciuiio. tiola plusauthoritatis acpoteitatis poniinci Komano, quam omnibus 
giof"e"od5.9.?H- principibus acpopuhstribuantripletamenslnnocentiusiiii P.Maxim. 
A^imlimmdo' ^c optimus quifque iuris interpres ^ h^ec decreta iampridem repudiariit, 
4 loaaAndre.in qu^Tque Pontificem Romanumcicierorum pontificum principiimque i 
do^nemSnte-. conciho prjctulcrunt».AcBartolus *^ipfe cum timide fcrip{iflet,maiefta- B 
ftief! i^nca^Jli- tis non teucri ciues,qui aduerfusprincipe pro (alure ac dignitate Pontifi- 
irtconai^iaqui cisRomanipropugnauerint,erroris fui veniadeprecatuseft. Mihiqui- 
de PotificiRo- JemReipubiica; vtiliusvideturpontificibus aut imperium cum tanta 

manofubditucf- ^ l '.. ,. •li--nr>- i 

fc,fediiiudadie-caularum,quantamhabentcognitionedari,autilIamiuri{di6tionemaa 
Mntc.°"''"°"" puramdereligionibus cognitionetraduci,vt Romanos veteres.vtHcl- 
i in ciemet.ne uejios.item Geneuates.ac Germanos feciffe videmus:m6rum tame cen- 
ftio.&incap.ii-fijramPoiitificibustribuineceireeft^qua {ublata,non vidco quaenam 

enihcafti.dc cle- _ _ ...'... . ., ^. 

Sio.qusabroga fit occultorum lcelerum , acimpietatis vindicand^ ratio rutura, dequa \ 
concaij co"° fuo loco dicemus.Ncc tamen debct Pontificibus muldseirrogacioper- 
f^i^mrauaeat. iTnitti, aut omnino illis impetium tfibui : cuT cnim magiftratus Pontifi- 
adreprimendura cis fentcntiam iniouam exeoui coeatur ? nam omni cop;nitione Dontifi- C 

verbo rebelles. . . . .1 i-nn-r ■ r r \ -r 

yincoc.iiosar- cia magiitratibus mterdictum eit , nili prouocatio Iit quafiapontince, 
i/\ogmdo potcftate abutenti,ad curias fuperiores,quod rarius fit apud nos,propter 
but""cft"ca"f! ws pOEn? grauitatem,{i temere prouocatii effe iudicetur.Sic enim vtriufque 
«.q.4. cap.fiin- iurisinterpretesMefiniunt,actamaeiftratuum,qui decaufispontificum 

ter epifcop.cap. I - /r -1 1- r ' \- r 

fiepifcop.ii.q.?. cognouerunt rata no e{le:vt ea quaz pro tribunali pontmcu explicatarue 
gfftratibusS nnt,qu? ad magiftratuii cognitionej?ertinct nullius mometi^efl!? confi- j 
rifdia.&ini.di- f£f^,^ . ita vtfifacerdosinceftus,autfalfic6ui6tus fit coramap-iftratuqui ^ 

uus. dc cuftodia _^, ' -11 •-TrT- I1 

reoru. imoia in etia tcu habeat,de crimine confitente nullaratio coreflionis habetur pro 
FcUn.inc.ip!atfi trlbunali p6tificis:id enim pontificio decreto * c6prehenfum eft. Sed cii 
?SnLpkc« incidiffet h^c fadi fpecies , in qua legatus P6tificis ada gefta cora magi- 
de facrofana.c. ftratu ad fereuocaret,acrefcinderet, prouocatii eftacj-curia Parifiorum, D 

Ancharun.inre- , ,. , , *■ . r • -1 r 1 -* 

guia eaquo.de vbidiu dubitatum memiiM, an probationcs petfpicuas, q^ufbus faccrdo^ 
rmcap.atiicie- apud magiftratum conuidtus erat, irritas effe oporteret : nam de cajterfs 
cap.ohm^dc^ef- ^diisminus ambigebatur: adextremumcuriainconfiliodecerniopor- 
cnptis. tere iudicauii*. Ei cum rurfus confimilis caufi me prefenteapudiudices 

aanno. 15159.1«. l ^ T 

Februar. Feii- rctum capitalium dilceptaretur,eademcuriacauiamiterumampliauir, 

JutVinTcap. « ^ ad confilium detulit , ne vel Pontificum ambitiofa decreta abrogare, 

ficienci. velfceleratispeccandi licentiamprjeberevideretur. Quidenimabfur- 

dius effet , quam permittcre facerdoti, qui lege Gornelia de falfis conui- 

6tusfit, publicatisatteftationibus,caufaretre6tata,teftesreiicere,nec6- 

Anfreriusin fti- P^nantur ac teftimonia conuellendo , cum nulli amphus teftificari pof- 

lo parUme-ti.par- fint,in mcdia Republica impunegrafTari? maiores noftrinunquam* pu- 

Gaiilnis. bhca iudicia de facerdotibus diuifa cognitione tra£tarunt: curia vera 

Parifio- 



B 



D E R E P V B L I G A. i^^, 

P^rifiorurti tametfi iuftis fa:pe decretis Pontificia placita vcl fuftulit , vel 
icquiiatetempcrauit, nunquamtameniulHus quam iniftacaufa, quse 
cum fa:pius ampliata fuiflet , tandem lege apud Molin^os ^ lata , decre- 4 ^1^4.^9. 
tumilludpontificijiurisapudnosfublatum eft. Itapaulatimpontificia 
iura fuis finibus circonfcribere oportet : nam principio nafcentis eccle- 

. fiarChriftiana^angufltsadmodum rcgionibus tcrminabatur pontificia 
cognitio,Iatius patere voluitluflinianushaclege, Siquis5,ait,aduerfus ,.,uti,.dcfanaif- 
cIericos,monachos,diaconos,afceterias,ad;ionemhabeat,epi(copusiu- *'-^i"'<=<'F'5- 
dex eiiodcntentiam vero epifcoporum magifl;ratus exequitor : fed vcr- 
balegisqua!fequuntur, magiflratuipermittuntvtdefententiaepifcopi 

" GOgnofcat,ni(i iudex a principe datus fit. Qu^a: verba plerofque contur- 
baruntjdubitantes anepifcoporiifententias exequi debeant,prius ouam 
dclentenria: xquitatecognouerint. Sinullaprouocatio interceficnt'^, « cap.ihquifitio- 
pledquefententiam finecognitione excquiputant oportere:fln prouo- mus.dc^h.xr«.t 
c.itum fit, de appellationis a:quitate querendum^: alij ncgant*^ id Iicere: luidend""^ 
lictame il:atuofidereipfafeu demateriaiudicij quceratur,necaduerfus 7 cynusini.ab 
pontihcia decreta ludicatum tit,Kuiiam elic magutiatuum cocrnicio- quoiu jppciht. 
nem oportere, hn pontifex aperte iura pontificia conuellere fuaienten- Bwt.Tnruvk.ii 
tia conetur,(iue in rc ipfi , fiue in forma iudicandi peccauerit, maeiftra- s^ij' '"' 'iiccii.& 
tLiumco2;nitionefore:hoG cft (idccretis& authoritate pontificiaabu-» "^"'^"^- ""'""^- 

_ V . .,-, ■ ■ rn' ■r ■ ■ 1 1 Sahcct. in 1. ea 

tatur. Ent ctiam magiltratuum cognitiQ,(i Fotirex in ludicando contra Huidc.dcaccuut. 

C leges imperij fententiam ferat,etiam fi decretis pontiiicum inniti videa- .w^c^mT dc''^*^ 

iur:vt pleraquefunt pontificiadecreta, Ico;ibusinRepubIicaIatisomni- ;'": ©''''•"^■<^o'ii- 

11 l P f 8y.ii'xtU5in luih. 

no contraria^macjiflratus impcrii leges authoritate pontificia Iabefa6la- "^^ '■«nffflimi?. 
renonpacietur. IncsEterismagutraiuspontihcum ienteciam bonahde « fc^i.inauth.cic 
exequi par eft,& eo quidem iure vti folemus:eodem vtuntur Qrientales c"Loc?t',u°m 
populi,apud quos pontiiices nudam cognitionem,magiftratus vero nu- fiXd'7.°or^eo 
damhabent executionem:quare necIi6lorcm habentP6cifices,necvia- imo-s^Panorm 

^ . ■' . . . ^ , cap.ad audieuti,! 

torem,quar prcccipua tunt imperi) ac magittratuum argumenta.Sed dii- dcu cnptis..'\n- 
bitaripoteft omnesmagiftratushabeantiuritdi(5lionemnecne?cumM. at ircimc "e lu- 
Mefralla& M. Vario^ fcripcumreliquerint magiftratuum partem ha- fnT.^j"de^rni- 
berevocationem,partemprehenfionem,partem neutrum:quiprehen- i^g '"cnohr. Aa 

, 11 ■ Ilrr l^l ■ • gcl.inKmagiftra 

D honem haberent , viatorem liaDuide, pr:sterca ninii:qui vocationem & tibusdeiurifdift. 
prehenhoneii], iis Ii^ores cum fafcibus datos fuiffe : qui autem nec vo- .id"l\V!r.o"r"de 
lationisius,nec prehcnhonis habercnt,vtrpfque & viatoribus &• hdori- '■'•'^"'«^^"'■"P- 

' r , ' "^ 1 ilegridJtio. de 

bus caruifIe:prehenhonem appcllomanusinie^tioncm fiuein pigrnora, poEui^. iib.,?.cap, 

^ . ^ n • • ■! I 'T J^ . ^ P r,. iu pri-lcntu. de 

liue ir.»corpora,noli:ris enim monbus pleritque pra:diatoriam luritdi- offi.ordm. 
(StionemhabctibuSjpraedijsmanuminijcerelicet^corporibus nonitem. cap.u.'"'' ' "'" 
Hicagicur dcRomanorummagiftratuum imperioacpoteftate, quod 
breuitercompledlinecefle eft,vtmagiftratuuminomniRepubIicapo- 
teftatesacimpcriaclarius illucefcant. Maioresieitur ma^iftratus^Con- _ . . 

r ■ TN ■ n T ^£fuerit m.t 

{ules,inquam,Pi'artores,Cenfores, &:inter curatores Djctatorjnterrex, pihanm %o- 
tum etiamprouinciarum ProconfuIeSjPrsfides, Propr£Etores,Pra:fe6li, mamr.Hmpote-; 

■ • ■ n o 1 -'J ft^' 

atque omnes omnino prouinciarum rectores, vocare & preliedere non 
modo ciucs priuatos viritim, fed eiiam minoresmagiftratus potuerutj 

a a ^. ■ 



^. z8o LIBER TERTIVS 

^ ' exceptisTribunifplebis,quorum corporaquodfacrofandaeflentjViola- 

re nefas crat : nec folum vocare ac prehendere,fed etiam mul£lare,ac pi- 

gnoribuscaptisjtum etiamcarceribuscoercere,poftremo infulasacdo- 

mos eorum quiimperanti magiftratui non parerent , euertere ac dirue- 

relicuit. AtTribunipIebis vocationemquidemnonhabuerunr,fedci- 

ues omnes viritim (non tamen vniuerfos)atque adeo Confules ipfos,ius 

erat in carcerem duci iubere. Nam Liuius Drufus Tribunufplebis, Phi- 

I DionynHaiy- hppum Coufulem quod fe in concione interpeilaret,(id enim per leges ^ 

carnaff.iib.5, ^^^pitale fuit) obtorta gula in carcercm egit , prceterea Ucuit illis interce- 

dere non modo magiftratibus omnibus ac vniuerfo Senatui, fed etiam 

; vniusTribuni interceftio , cseterorum collegarum acfliones prohibere B 

poterat, tanta poteftate freti vocationem ac iurifdidlionem vfurpare 
j, contralegesnondubitarunt. Cumtamcn Labeo lurifconfuItusaTri- 

bunoplebisiniusvocaretur,iuirarecufauit,pubhce teftatus Tribunof- 
plebisnon iuri dicundo ,fed interceftionis caufa creatos fuifle , vt vim 
prohiberent.Itaque P. SemproniusTribunufplebis,cum Appius cenfor 
poft exadlum legis ^myliiE tempus Imperium deponere noIlet,carce- 
rem denuntiauit,nifi ^mylice legi paruiflet:[ed cum Tribuni tres colle- 
garumfeptem decreto intercefliflent, Appiuscenfuramretinuit: quod 
autem vnius Tribuniplebisinterceflionem c^Eterorum collegarum a6ba 
prohiberediximus, itaverum eft,nifiplebs imperium illi ac magiftra- \ 
tu m tributis fuflragiis ademiflet , vt rogatione Sempronia Tiberij Grac- C 
chifa6lumeft adueriiis Marcium Odauium Tribunum AgraricE legi, 
quominus perferripoflet,intercedentem. HincillaTribuniadnobili- 
s LwBsiib.^. tatem oratio,Faxo*,inquit, ne iuuet vox ifla v e t o,qua collegas noftros 
concinnentes tam l^etiauditis : idem paulo poft, Contemni iam Tribu- 
^ nofplebis,quippe qux poteftas iam fuam ipfa vim frangit intercedendo: j 

non poflTe squo iure agi,vbi imperium penes illos^pencsfe auxilium tan- " 
tum fit,nifi imperio communicato,nunquam plcbem in parte pari Rei- 
publicx cfTe . Qu^erebantur Tribuni, pleberri nuUos habere magiftratus 
quiimperarepofTent^irtterceflionemquidem & auxiliumhabereTri- 
bunos, imperio tamen vacare: nec aliter plebeios patriciis arquari pofTe, 
nifi magiftratus &; imperia vtrifque communicarentur : itaque rogatio- D 
nem tulerunt, vt Confules ex plebeis perinde fiercnt atqjie ex patriciis: 
quodcumapatriciis obtineri nonpotuiffet, placuitTribunofmilituirt 
confulari poteftate ex vtroqueordinecreari:idqueannos quadraginta 
quinquecontinuatumeft^quoadConfule plebccrearetur. Illudorato- 
rie a Tribuno didium , imperio carere Tribunofplebis : cuin tamen im-^ 
perijpartem,hoceftmanus inie6lionem ac interceffionem haberent. 
3i.necmagiftra- Cum cnim VlpJanus ^ verborum proprietate vteretur, neeauitiuseffe 

tib.de iniu.&m y- ^ r ■\ ^ r\ •• ■ 1 

1. 1. de in jus vo- vocaudi Conlulcs, Pra^tores, Proconf ules, & cceter os qui im perium ha- 
§T(j°cbufuia.(:x bcnt, & iubcrc poflfuntin carcerem duci. Ex his perfpicuum fiteos effe 
C|uibuscauiisniafn2gj{].j.j^f^j5qyj^y5 ctiam fi vocarein iusnonliceat,ijdemtamen ciui 

manus iniicere pofTintiquales fuere Tribuniplebis,qualesitem apud nos 
Triumuiri Procuratores Principis , item Triumuiri, Aduocatores apud 

Vene- 



D E k E iP V B L I C A. rSi 

Venetos. NequeenimilludafrentiorPlutaichc^jTriburiosplebisma- -^ ^" probiem. 
giftratus efle negahti,qu6cl lidoribus careret,lella curuli carerentiHafcc °"^ 
quidem magiftratuum notas elle fcribit^viatores enim habuerunt:quod 
impcrij argumcntumdefinitM. Meflala. Illud etiam miniis vere,quod 
Appius Confuldixitin controuerria,quamin concionehabuitaducr- 
fus Tribunumplebis,dequaLiuius«,Tribunus,inquit,viatbremmittit 5 uh.e. 
ad Confulei-rt , Conful lidofein ad Tribunum,priuatum efle clamitansj 
line imperio, fine magiftratu , id chim ad eleUandam Tribunorum po- 
teftatem : qux tamen fcantafuit vt Licinius Stolo Didlatorem Manliuni 
imperioabdicareGOegerit**:aliusitemduos Cofules in carcerem adcgit, 6 rioruscpit.5^.. 

B quodrogantibus Tribunifplebis decem ciuibus vacatibnem a militia 
concedere noIuilTent . Sed illa tribu nitia poteftas moenibus ^ Vibis ter- 7 DionyQib. »; 
minabatur. Itaq^ M.Fabius,& L. Valerius Coff.qiii propter intelceftio- 
nemTribunorum deledtum militum habereprohibebatur,reIlas extra 
Vrbcmportariiuflerunt, vtTribunorum vimfrangerent. Sa:petameri 
Tribuni plura quam per leges liceret audebant : fa^pius edidla propone- 
bant,ixpiffimeiniusvocabantjiLisdicebant,iudicesdabEt.HincLiuius^5 s i'b-3- 
Communiter,inquit,edicuntTribuniinequisCoHrulcnifaceret,fiquis 
feciffetfeid fuffragium nonobferuaturos : vniuerfis quidemimperare 
nemopoceiar,firiguHstamen imperabant,cUmnulIoiurcidpoifent.Ius 
etiam contra quam licerct,dicete confueuerant ^ in bafilicaPortia.Nam ^ pI""'^':-"?^»^ 

C AfconiusPa:dianusTribunos,Qua:ftores, Triumuii:oscapitales,nonin > - 
fellis curulibus/edinfubrelliisiuradixiflcfcribit. Quirfetiam Appianus' v ^'^■'- ^^?^)- 
Liuium Drufum Tribunumpiebisin iurcdiciidodiligehtiffimumfuif- 
fetcftatur.EtcertePomponius* intereosmagiftratus,quiciuibusacpe- "■ i^ deorigine 
regrinisiusin vrberedderent,Tribunofplebiscollocauit. Quare Cice- 
roJTribunofplebisappellatosfuiffedixit, vtdePra;torisiniuriacognof- ' P^''9y'""'; 
Gcrent : quxnarrl cognitio futura cffet fi iurifdidiione caruiffent ? At non 
modo iudices dabant^ fed etiam ^Edilcs v^dituosflia; iurifdii^lioni fufti- 
cere confueueranf*. lurifdiclionemautem quam nonliabeasalteri ma- 4 Dionyr.iib.e. 

1 /-r > 'T--1 •11--1--1 • -r Flcrus cpic. 151. 

darenoh poiiis:cum tamenTribuniplebisiundictido crcatirion ellent, GeiiuKiib.io. 
ncc vocationcm vllam habcrent, perfpicuum fit cos in alieiiam iurifdi- deiirriiaia.° "' 
D dionem inuafiflT^ vt rc(fte Labed docuit, feque vocatibus Tribunis im- 

perium recuf?^it. Qupd de Trihfunis idem iudicandum rclinquitui^,de * Gcihushb.15. 
!l^dilibuscurulibusquib. fi Varroni credimusnecvocandiiusfuit,' nec "■ ■ 

manusiniiciendititaquencc li6toreshabucrunt vllos,ncc.viatores:Pr^- 
tori^tameniurifdid:ionis partern magnam vfti c2Eperant,quod Prseto- 
resvrbani,quiacaufarummultitudinevndiqu.cpremerentur,facilefcre- 
bant : principio quidem vt iudices a PrcCtoribus dati ad pecuniarum, & 
fupellccflilis diftradionem, deinde ad pr^diorunicognitionem: poft e- 
tiam admeretricias caufas &fcem.inasproftituta£pudiciti£E,quibus:CDr- 
pore qu^ftum facere non licebat, nifi apud ./^diles publice profiteren- 
tur: vt quas libido non potuiffet,verceundia publiciE profeftionis conti- 
nerct: quia vero poftrcmis tcmporibus pudorc vna cum pudicitia cxue- 
rantnobiles etiam aGilluftresfoeminse, qu^ apud^diles profiterinori 

aa 3 



x8z L I B E R T E R T 1 Vi S 

7 rmt.hb.. erubuerantjTiberius Auguftus qu^ftidnem publicam in illas decreuit^: 

quibustemporibus >£dilium Curulium reprclTa audaciaeft , & quate- 

nus^quibufve de caufis iudicare ac prehedere liceret,legibus definitum; 

tametfi fua: origjnis principio nec vocationem viritim haberec,nec pre- 

sPifoannahum. henfione'. etiam fi plebis comitia* habere polTent.De Qu^ftoribus arii- 

liblio.^"'"^""' bigitur. M.Meflala & vocationem ilhs, & preheniione omnino ademit: 

at non modo viatorem.fed ne fellam quidem Curulem,qua >^diles cu- 

rules geftabanturhabuifledocet Afconius, quostamen Quseftorcsin 

fubfelliis iuradixifletradit.Igitur confitendum eft cos Prartoria: iurifdi- 

d;ionis particulam arripuifle, quam fine imperio exercere eo modo po- 

tuerunt quo ^diles Curules,quo Pontifices, quo iudices dati, quoium B 

9 1.1 diuo.deie fententias magiftratus exequebantur^.Exado tamcn magiftratu, Qux- 

ludiM. flores intcrdum in prouincias cum imperio mittebantur , vt C. Grac- 

iPiutar.in Grac- ^^.^^5 proqusftor in Sardinia miflus^ eft. At prouinciac re(!^or plus in pro- 

l Lobferuare!. uincia impcrij habuic, quam omncs* itt vrbc magiftratus. Quantumad 

plwnc' °^'' Cenfores attinet, Fr.Ottomanus & Carolus Sigonius antiquitatis vter- 

queperitiflimus,poteftatemquidem habuifle confitcntur, imperium 

negant : quodquaratione fieripoflitnon video:nampoteftatisverbo, 

3 1. pateftatis de inquits Paulus iurilconfultus, in maeiftratu imperium iii^nificatur. Vl- 

verbor.iigniiic. .1 ^ r r ■ ■ r J ] J ■ 

pianus vero vt Iignmcaret prouinciae prsiiaem gladij lus ac merum im- 

perium,& quidem omnibus vrbanis magiftratibus arquale habuiire,po- 

4 i.3.dc iurifdi- teftatem '^ appellauit : ac propterea Alexander ? Auguftus negauit fe po- C 

5^Lampridius. tcftatum mcrcatorcs efle paflurum. At faepc legimus cdida Cenforum 

6 Liuius iib.40. j antiquitatibus.Quinetiam M. Varro ac MefTala ^ Cenfores non mo- 

Zonaras tomo. j ^». — 

*• . domagiftratus, fedctiam maiorcsmagiftratus, carterosminorcsappcl- 

c.u.^ ' Iant:Confules,inquam,Cenforcs,Pra;tores.IdemVarro8,Prartori, in- 

Lalini^ifmodfis quit,exercitum vrbanum conuocare non licere, Confuli,Cen(ori,Inter- 

autoreft. rcgi^Didatoriliccrc. EtcumAnnibalad vrbemcaftraadmouifl'et,Plaw 

cuit, inquit Liuius , omncs qui antea Didatores , Confules , Cenforefve 

fuifl^ent^cumimpcrioeircdoncchaftis a murisdifcefliflet,quo modo 

priuatis imperium daretur,fi prius in magiftratu non habuilfentJcum ne 

Prxtoribus quidem, qui non modo lidores , fed etiam ordinarium im- 

periumhabuerantid pcrmitteretur . Si,inquam Tribuniplebis, quos D 

Meflala minorcs magiftratus vocat^imperiumhabueruntjjCur Cenfores 

imperio vacarcnt ? Certe quidem Plutarchus 9 Cenforibus plusimperi/ 

tribuit,quamvllismagiftratibus: ciustamen fcriptis non ita aflentior, 

quin icEpilTime Gr^ecum hominem in Romanorum antiquitatibois of- 

fendere videam.Illud igitur plerofque fefellit,quod etfi Cenfores impe- 

riumhaberent,aiurifdi6lionetamcndefercrentur,fallitenimAugufti- 

nus Onofrius,qui Cenforcs dc quibufdam criminibus,qu2E tamen nulla 

recenfct, iudicafl'efcribit:autcnimpublicafuiflent,aut priuata: dehis 

Pr(jtor vrbanus, ac poftea PrcTfedus vrbi : dc illis prstores publicorum 

iudiciorum , ac Triumuiri capitales iudicabant : morcs quidem populi 

I iib.4.deRepu- caftigaucrunt: (ed plurimum refert vtrum crimina vindices,an de mori- 

nium.^^" ° bus cenfuram feras.^ Ccnforis iudicium, ait Tullius»,nihilfere damnatO' 

aflert. 



9 InCatonema- 
iore. 

i 



DE REPVBLICA. 183 

affert, pt^eter ruborem : itaquc vt omnis ea iudicatid verfatut tantum- 
modo in nomine,animaducr{io illa ignominia did:a eft: non dixit infa- 
miam , Ted ignominiam^ qua plerique pro infamia temere abutuntur. 
Carolus Sigonius*ignominiam dcfinitinjfamiam eflcrquinetiam capita- ^ lib.i.csdciu- 

|L,. lia quredam efTe iudicia fcribiiJ^quibus infamia irrogatur,tamct{i crimi- 5 codcm loco. 

" ne vacat : quod valde alienum efl ab iuris difciplina,qua qui publico iu- 

dicio damnatus efljinfamis'* fittquiautemrailes ab Imperatore fua cul- 4 linfamcmdc 

fl/T-■ ■ ■ r J ■ C ■ 1 publicis ludic. 

usefiet, ignominiolus quidemcrat, nontamcninramis, quoad 

Pr^etoris cdi(5to Md comprehenfum fuifTct. luris interprctes ignomi- ^ 1. i.deiistiui 

niam appcllant infamiam fadi,de qua quidem Cairius*fcribens,fcnato- 6 i.i.cicfenatori- 

B rem qui fcnatu motus eft tcftificari,nifi reftituatur non poffe putat:dixit 

fe putare,quo verbo etiam vtitur Vlpianus^ , cum ait fe putare ei qua: in 7 i.paiam.deritu 

adultcrio deprehenfa eft & abfoluta aotam obcfTc : quoniam is quem ^P""* ^^ i"** 

f entetia iudicis liberauit , ab omni infamia tutus eft,non tamen ab igno- 

minia. CaUiftratus^quoquefeputarefcribitdisnitatemminuiacviola- \ •• «ognitionii. 

1 1- T' a ■ tT • i devariiscog. 

ri,quandoquisordinemouetur. FcltusitcmPompciusmiliianumpoe- 
narum triageneraconftituit,deprchefam,Gaftigationein, ignominiam, 
deprehenfa,inquit,caftigatione rnaior,ignominiaminor: lcx infamiam 
addit. AlioquifiCenforumnota infamiarnirrogafTet, infamesfuiffent 
Lxiiii. Senatores quosLcntulus&Gelhuscenlores vnahturaordine 
mouerunt:itcm equites quadringenti,quibus Valerius& Sempronius 

C Cenfores equosademerunt. Qiiinctiam populum vniuerfum infamem 
fuiffc oportct, fi quidem Liuius Sahnator in cenfura tribus omnes nota- 
uit , & intcr ^rarios retuht, quod fe pubhco iudicio damnauifTent^dein- 
deConfulem &Ccnforemrecifrent. Mctiam tribumJ^excepit, quarnec 9 vaicr. v,*t. 
poena dignum,nechonQre iudicalTet.Poftremo collegam fuum cL.Ne- 
ronem notauit,quipar pariretuht. ItaqueCiccro vbiagitdcceniura,Il- 
lud,inquit',communeproponam,nunquamanimaducrfionibusccnfb- iprociuentio, 
riis hanc ciuitatem ita contentam,vt rebns iudicatis fuifre:exemplum af- 
fcrt de C. Gcta fenatore, qui fenaru motus cft a cenforibus,deinde cefor 
ipfc fadus:tum fubiicit, Quod fi iudiciiim illud putarctur,vt cxteri turpi 
iudicio damnati , in perpetuum omni honore ac dignitate priuantur, fk 
D hominibus ignominia notatis, ncquc ad honorem, neque in curiam re- 
ditus efret : tinjoris enim caufam , non vitx poenam in illa potcftatc cfTe 
voluerunt:qua re qui vobis in mentem venit hgecappcllare iudicia, quifi 
apopuIoRomanorefcindi, abiuratisiudicibusrepudiari,amagiftrati- 
bus negligi , ab ijs qui cadem poteftatcm adepti funt folent commutari? 
Ex quibuspcrfpicuum eft,cenfores omniiurifdidioncGaruiffe. Nara 
Pra^torcs publicanorum caufas , & ea qu3E de tributis, vcdigalibus, fcri- 
pturis,firtis tc6lis, & publicis locationibus prxdiorum a cenforibus ge- 
ftafuerant difceptabanL*.quoniam cenforum Impcrium aiurifdi(ftionc 'y^^'"^°„'"^'*" 
Prxtoriadiuifashabuitrationes. Itaqueredloribusprouinciarumapud 
nosimperiumdaturfineiurifdidlionetamen: nifi quidagentiumarbi- 

* trioac voluntatedecernant. HabueruntctiamTriumuiriJcapitalesiu- 3 cicero pro 

.^,. _ . _ . , 1 I- • ■ • ■ ■ -L • J- Cluetio.Valerius 

rifdittioncm aclmperium, deque publicis ac priuatiscriminibus ludi- Max.hb.g.cap^, 

aa 4 



tS4 L I fe E R T E R T I V S. 

cationem/edinterperegrinostar»tum,& extremxcoditmnisiiomines, 

non inter ciues:niii fbrfita magiftratuu tata eflet inclignitas,tant? fordes^ 

tantum flao-itium, vtcasteri magiftratus cognitionem Triumuirorutn 

i^ vaieriudib.v capitalium,& publicam animaduerfionemlibentcrdiftimulareni^.Prx- 

c.s..&iib.5.«p.i. j^^.^^ Xriumuiricapitaliaiudiciapopuli ac magiftratuumexequicura- 

5saiuftiu,inca. bant^ Ex c|uo intelligitur Romcc quofdam magiftratus fuifle^qui origi- 

uimawbeiio. jiis^Lia» piincipio imperiiimnon haberent ^aut imperium quidem fme 

iurifdidione,vtrun(jue tame vfurpauifle. Ego vero magiftratus appella- 

tionevenirenoputoeosquiirnperio vacat: honorequideaut munerc 

publicofrui, magiftratu nonitem. Etenimmuneris verbulatiflime p.l- 

tet,ad eos etiam qui munerafine dignitate gerut: honor vero ad eos qui B 

tfi.Konor.dcmu cum dignitate muueri publico prxfunt. Honor,inquit CaHiftratus*, cft 

ncnbus. adminiftratio Reipubhci cum dignitate:eaaLitem eft diuinaruni aut hu 

manarumrerum:qu2eadhumanapertinentieatribuuntur cumimpcrib 

ordinario,vt magiftratibus,vel eXtraordinem,vtcuratoribus Rcipubli- 

cx ac prouinciarum: aut (ine imperio, vt cseteris qui vcl irario pecuriiif- 

quccogendiSjVclannonx, vel moenibus & fartis tedis,v«ladaquaruin 

vim arcendam , aut deducendam , vel ad hoftcs repellendos . Qui rebus 

facriSj aut fan6lis,aut religiofis fine Imperio falua dignitate pr^ficiuhtur: 

funtfacerdotcsj&quirehgionescurant. Itaque patricij apudLiuium 

querebantur falios ac flamines fine Imperiis ac potcftatibus relinqui, c^- 

terisplcraquemuncraferuilia,qu£Edametiamquibufdam viliflima^non C 

tamen falua dignitate tiribuutur. Scribas auterti & aduarios feruis com- 

7 1. generaiiter. municati vctuit Valcntinianus''. Quiautemmuneribusprophaniscum 

dcubui.c. honoreacdignitatecurandis fineimperio prseficiuntur, funtlegati,fe- 

natores ac c^rteri qui ad Reipubhca: confilia admittuntur . Qu^ibus au- 

temiudieatiocumhonoredatur,ij velcognitionem fine Imperio,Vel 

Imperiumfineiurifdid:ione, vel vtrunque coniundum & tonnexum 

habent: cuiufmodiexcmplafuperiusattulimus. Di6tatoresver6, Inter- 

regcs, PrGefcdiVrbiLatinarumferiarumcaufa, ac redoresprouincia- 

rummagiftratusf^epcafcriptoribus appellantur, non tamenab iis qui 

verborum ac rerum (ignificationcrn propius contuentur . Fit etiam ix- 

piflime vt qui maximos honores gerunt, omni imperio ac potcftate ca- D 

reant : vt apud Venctos Cancellarius ex plcbe creatur, qip quide honor 

maximuseft,iineimperiotamcn. Procuratores D.Marcimagnis etiam 

honoribus cumulantur,fed imperio vacar,de legatis principum,de pon- 

tificibus,de fcnatoribus iderri iudicium eft:carent enim impcrio aciurif- 

did:ione,cumtamerivtrunqueminimis quibufdam magiftratibustii- 

buatur.Qupd vcro diximus munera quxdam publica eiTe^qu^ falua di- 

gnitategcrinonpoirunt,idprolegumacmorumvarietate varium efle 

Gomperio. Excmplo iit illud, quod Romani lege ceforia carnifice mae- 

sciceroproRi- nibus vrbisarccndum effc volucrunt*: qua leffe ctiamnum Tolofitcs V- 

bmoperdudlc. r • 1 J C ^^ • L • 1 J 

tuntur,cenIoria lex adeos carnmces tantum pertinebat quigulam dam- 
natis laqueo fr.angerent:non ad liclores,qui vel fuftibus ad necem vfque 
furca fufpenfos c£edercnt,autfecuripercuterent:hoe tamen noftris mo- 

ribus 



DE REPVBLICA, 185 

ribus sque indecoru efl , vt illud. Is etiam carnificis loco habcbatur qui 
fe vulnerafTet vt moreretur,inquit Feftus. Viatorum & accenf oru quon- 
damferuiliafuerejnunchoneftamunera putantur. Tantamigiturho- 
norumacmunerum,tantam etiam curationum pubhcarum diuerfita- 
tem,qui vna magiflratum, fine tfp^ta^T^i-appellatione comple^tatur, do- 
d:rinam vniuerfamdemuneribus&honoribus^dequemagiflratibus & 
curatoribus conturbant. Ad creationem autem eorum qui pubhcis mu- 
neribus imphcantur,triafped:aridebent:primum crcatores ipfi, deinde 
ex quo ciuium ordine quifque cuique muneri pr^ficiatur-.poflremo qua 
ratione quoque modo id fiat. Primum maieflatisproprium efTc docui- 

]3 mus. Secundumetfimaiefl:atisquoquepropriumfit,phirimum tamen 
Jegibus in eo genere tribui folet:e6que magis in optimatum ac popula- 
ribusimperiis. Invniuerfumtamemuneratribuuntur ex virtute acpru- 
dentia cuiufque, Vcl ex opibus , vel ex nobihtate , vel ex his mter fe con- 
iundiis: nullaeftenim Refpubhcatam barbara,qu^nullamharumre- 
rum in tribuedis muneribus rarionem fequatur. Quid autem ex his po- 
tiflimum fequi debeamus,n6 efl huius loci. Tertium quod in creando- 
rum officialium ratione verfari diximus,id ipfum a deledtu pender,aut a 
forte,autab vtroqueflmuhdele^lusiiutem fit, aut claravoce,aut ma- 
nuum extenfione, id eft ^tf/poWf , qua Gr:Eci veteres, Sc his quoque tem- 
poribus Hchietiorum quxdam ciuitates vtuntur : aut denique tabcllis, 

Q aut (pherulis ^ aut calcuhs, idque bifariam occuhis, inquam, aut apertis 
fuffragiis. Sorteciues exvno,phiribufve,autjexomnibusordinibusdu- 
cuntur,xtatelegibusdefinita.Dele6tusver6fortitionirariusaveteribus 
mifcebatur , quo genere tamen Genuenfes ac Veneii farpius vt untur: vt 
Romanifemperiniudicibus pubhcarum qu^ftionum ducendis,quiex 
ordine fenatorio tatum ante legem Semproniam, vel ex equeftri,ac Se- 
natoriolege Sempronia:vel ex vtroque ac Tribunis arrariis Jege Aurelia 
femota plebe forte ducebantur. At in populari ftatU, oportet ciucs vni- 
uerfos de fingulis,aut minore ciuium parte colle<5tim iudicare extra for- 
tem acdele6tum: neque enim in ciuiii vniuerfiiate Vllus delectui potefl 
aut forti locus effe : auu quofdam ciues forte,vel deledtu, Vel vtroqi mo- 

■p. do de ciuibus lmsulis:aut quofdam de quibufdam forte tantum,vcl de- 
Jediu tantum^jVelvtroqueconiundtim: autex omnibusordinibuspar- 
femdeled:u, partem forte du6tosdequibufdamciuibus: autexomni- 
busquofdamfortedudtos, cum quibufdamexvno pluribufve ciuium 
ordin:ibus acceptis : aut partem ex omnibus , partem ex ordine certo ci- 
uium forte ac deledu . His generibus omnia qu^ cogitari pofTunt in iu- 
dicumautmagiftratuum creatione,aut eorum omnino qui publicis 
muneribusprcefuntcontinentur. ^fchincsorator Athenienfium tSv dp- 
xovrav generabreuius& obfcurius,quamprotantaciuitate ficdiftrijbuit^. ^hontein. 

TTfiurcv ■yivci^TTaa-i ^cttnpUTttlcvot x/npaTOi, ;y!| o/;^;«po7ont7o<,ap;^ov?4c.<ret/T6p(!i/cr[^so(roj t/ rf^/aj^apiifoffl'/ 
rw TW5 TTcXiuc uVfp rpiiiy.ovrei, «fji.(pa(,^ 6i S^n^txriuv ipyay itt i^cl.Ta.i . rpi^^v J^e iv TUVOfA,v yi-ypa.Triff.t, 
>(eu "' rivif aXXoi ciipi^l nyfuoyia.i; , S^iict^npiav Xafj,Gtivovci , >(ffj\ rovTOvi ap^^v «ToK/^atS^evTaj. 

Hi^c omnes qui publicis muneribus prjeficiuntur , ( excipio res diuinas) 
fiue ordinaria ratione , fiue extra ordinen;! curatores adhibemur, fiue 



9 ContriCteff- 



\ 



18^ LIBER T ERTI VS 

pareant/iLie imperent,«pa:a«'T<i.v id eft magiftratuiim appellatiane comple- 
I pro Qefipiion- xus cft . Itaquc * Dcmofthenes T^fchinisdemagiftratibusdiuilionere- 
pudiatamagiftraius appellat, qui m templo Thefei forte duceban- 
tur , quique imperandi poteftatem a populo extra fortem accipie- 
bant. M. Varro duo genera magiftrapum Romanorum facit,maio- 
res & minores , quodhi minoribus , illi maioribus aufpiciis crearentur. 
Commodius opinor munera publica verfari dicemus circa res diui- 
nas aut humanas : qux circa res humanas verfantur ordinaria funt, 
qu^ officia dicuntur,vel extra ordinem,vt curationes. Ordinaria mune- 
raadhonoresautminifteriapertinent: honores aut cum imperio tan- 
tum, aut cum iurifdidione tantum,aut cum vtroque coniunguntur:aut B 
vtroque carent : huius generis funt ordinarij legati Reipublicxacfena- 
tores : ad illud pertinent iudices ac magiftratus. Curatio eadem ratione 
diuiditur. Eorumveromunerumqusadminifteria fpedant, qua^que 
honore vacuafunt , quxdam ignominiofa funt, qua:dam iine vlla igno- 
minia exercentur. Smgula vero partitionis huius membra rurfus diuidi 
polTunt: magiftratus enim aut maiores dicuntur, qui maieftatis tantum 
imperio tenentur,autmmores:hirurfus duorii funr generum : alteri qui 
maiorummagiftratuum imperiis obligantur, acmagiftratibusinfeno- 
ribus imperant : alteri qui in priuatos tantum imperium habent. Perfe- 
quamur igitur hxc tria magiftratuum genera, ac de ofiiciiii cuiufque 
difteramus, C 

Qmd jUdntumque a magijlranhtts maiejl:an deheatur. 

C A P V T. I I I I. 

V M magiftratuum perfona poft principem perpetUci,prarci- 

pueque in omni RepubUca neceftaria fit , & cum magiftrati- 

busimperiaac muncraquxque maximatribuantur ab iis qui 

l^^^^"^! iura maieftatis habent, quarrendum imprimis eft,quid quan- 

^atlimprm- tumquea mas;iftratibus maieftati debeatur :hcEC enim magiftratuii pri- 

"['iZTrJue, ma , poft Deum immortalcm, officia difquiruntur. Nam hoc maxime 

/iiffrat a pri princeps a magiftratu , & vterque diftert a priuato, qupd princeps quem D 

uatis. ^-j^- conferat aut antfeferat in Republica videt neminem,^uippe in altif- 

fimo & immortaU Deo proximo gradu coUocatus , ciues omnes longci 

interualloinfrafedefpicit, priuatus vcro nemini ciuium imperarepu- 

blico iure poteft, etiam (i priuatis ac domefticis imperiis familiafn mo- 

' deretur : fcdmagiftratuiperfonam fxpiusconuertcre, fxpius geftum, 

motum,orationem,vultum mutarenecefteeft,vtofticiaritcexequatur. 

Eaautemimplerenemo poteft,nifi plane intellexerit qus obedientia 

maieftatiafedebeatur:qu6quemodofuperioribusparere,a:quaIes ob- 

feruare, inferioribus imperare debeat. Vt igitur prouerbio contrito ap- 

po{itedi6lumeft,Magiftratus virum cum variasvelutintheatroperfo- 

nas agere co^atur:ita quoque Vir magiftratum : nam fi digna magiftra- 

tuperfonafuerit,magiftratuidigniratemadiicit:frnminus,tantundcm 




D jE R E P V B L I C A. zg^ 

& magiftratuidetrahitur, & ReipublicaemaieftatirvtLiuiusde Quinto 
Flalninio,n6 qui fibi honorcm,inquit,adiecifret,fed indignitate (ua vini . 
aciusmagiftratuiquemgerebatdempfifTet. Vtautemcommodiusde- 
liniamusc|uxnamprincipibusamagiftratu obedientia debeatur, pnus 
intelligendum eft , quid cuique magiftratui princeps imperare iure pof- 
fit. Eft autem magna eorum qus a principibus imperantur varietas ac 
diftimilitudo. QutEdamenim perpetuam vimle^umhabentmomnes 
ciues,aut in maximam omnium partem,aut in pauciores quofdam, idqj 
ad breue tempus,qua£dam vero priuilegia continent , aut beneficia , aut 
- pr^emia crga merentes, aut poenas aduerfus improbos, aut curationes ad 
B fartated:a,ad vias publicas,adaquasducedas,autcrdinariamunera, aut 
leguminterpretationem,autedi£tabelligerendi, aut exercitus confcri- 
bendi , aut tributorum imperandorum , aut pecuniarum extra ordinem 
co8;endarum, aut legationis mittend^e, qua vel principibus ob res prof- 
pere geftasgratulandum,velcalamitatibuscondolendum,velconnubia 
tradlanda, vel focietascoeunda,velfoEderaferiendalmt:fiEpiirmiecjuo- 
queprincepsqua^ftiones extraordinem haberi,iudicia relcindi, lapios 
reftitui, damnationes aboleri iubet : fsepius etiam de priuilegiis ac bene- 
ficiis agi folet, quibus largitiones, aut vacationes munerum, aut excufa- 
tiones,aut iura ciuitatis,aut ingenuitatis,aut nobilitatts,aut equeftris or- 
dinis,aut n undinarum ,aut corporum & collcgiorum dantur. Hcec om- 
C niaduobusgeneribuscompleclimur, (ju:e refcripta iurifdid:ionis, aut 
ftatus appellamus:tamet(J invtrilque verbum ivbemvs infericoniue- 
uit : fed iingulorum fere fua! funt clauful^,fua ratio, lu*e formul^, fui a- 
d:uarij : quinetiam chartarti-m, ligillorum , funiculorum , cers denique 
varietas rerum diuerlitatem fignificant. Latini quidem veteres m a n d a - 
TA^principumappellabant eaquaeinftrudlionesnobis dicuntur,tum ad ' '" conftitbM/, 

1 *^ 1 r 1 ■ • J T & in f. m.infefi 

Jegatos,tumaa prjclides proumciarum,tum eiiam adlmperatores cxer- (fcpams. 
citus. Sicenimluftinianumlegimusdemandatis librumcompofuiffe: 
fed omifTa verboru fubtilitate, rem teneamus, & ca, qu2E refcriptis prin- 
cipum continentur,quam vim habcant diiTcramus.Prmcipio h^c vcrba 
VNivERsis PRAEsENTiBvs ET FVT vRis : ad lcgcs , aut ad conftitu- 
J) tiones,qu2evtpey)etu^fintferuntur(quanquam nihil inrebushuma- 
nis perpetuuiTti) non autem ad curationes , ediciave teporaria pertinent. 
Sed claufula qu^e iurifdidlionu refcriptis inferi confueuir,fcilieet qvak- 
TVM SATis EsT&c.adiudicisfidem,arquitatem, religionem,pruden- 
tiam r ifertur , vt ea probarc , aut repudiare fuo iure polTit: qu^ verba im 
CiEteris rcfcriptis, qucc ad Reipublicae ftatum pertinent , nunquam infe- 
runtur:tametliinterdum fadi qusftio ad magiftratum dirigitur,his ver- 
bis, si PARET&c. Itaqueilludinvniuerfumdetotogenerediploma- 
tum,ac rcfcriptorum,quibus iuris,aut fadi quseftio magiftratuipermit- 
titur,nihil quod maeiftratui vim afferat iuberi poteft. Quin etiam * no- i conftitimon.- 
Jtrislegibusacmoribuslandliflime cauetur,ne ludices vllamnabeant an.etf.&phiiip- 
refcriptorumhuiufmodirationem,nifiquatenusxquitati funtacveri- ^* 
taticonfentanea. Quanquam nihil onuiino talibus referiptis opus eft^ 



^§•8 L 1 B E R T E k t I V S. 

cumhiEComniaRomani magiftratus pro iure fu3C poteftatis exeqUe- 
rentur : ac tametfi mos ille inueterauit , non modo in hoc Imperio, vc- 
rumetiam in Hifpania,Germania,Britannia,& vbique fere,pr?ter quam 
in popularibus & optimatum Imperiis ^ nihil tamen ad principum ma- 
ieftatem aut fplendoris , aut vtiUiatis aecedit : quinetiam deirahitur eo- 
rum disnitati & auhoritati plurimum : priuati vcro fordibus 6c coirup- 
t ehs eorum , qui vtiUtatis fpecie inelcuntur , vexairi cOnfueuerunt: quce 
omnia2equius erat aboIeri,fi rogatio popuU ad AureUos conuentus per- 
ferri potuiffet. Nam ea claufula ciVAMTVM satis eriT qj-od l1- 
3i.i.exquibus Qj/EAT, eadem eft cum iUius edidti claufula? si qja miHi ivSta 

4 ipeSem- cA vsA viDEBiTVR. Ca^tcra vcro qua^ Vrbano Pr^toritributafuerui* B 
^*"''' legePr^Etoria, vtleges fupplere,emendarc,corrigere poflet, nonadma- 

giftratuu m iura, fed ad maieftatem pertinct:quar quoniam vrbanse prae- 
tura;honori conceftafuerant,honorariumius aLatinis,nobiIeoflicium 

5 Bm.Aiexand. ab interprctibus uofttis appclktur^ Q£emadmodumigiturofticiacon-i 
Aiber.adi.impe- turbantut , cum priuccps ca qujE fuut magiftratuum in feconuertit, ita 

quoque iura maieftatis eleuantur,cum arripiiitur a magiftratibus. Bene 
vero quod reges noftri, tametii lapfos erigant , & contra legutti acerbi- 
tateminintegrumreftituantjca tamen beneficia magiftratibus difcu- 
tiendarelinquunt,&quidem hac conditione &claufula, si ivstvm 
si T,fi ^quitati,fi veritati,fi rationi confentaneum:qu«E vcrba,peregrino 
cuidam lummos in hac Republica honores trad:anii difplicuerunt,qua- C 
fi regiam minuerent maieftatem: quod miniis mirum videri debuit: 
CLim in aliena! ciuitatis legibus & inftitutis peregrinus eflet . Quid fi re- 
ges ^gypti legiflet quondam in magiftiatibus crcandis eos folenni iu- 
reiurando adegifle , ne fuis mandatis obedirent, fi quid iniquum iube- 
e inapophtheg. retut? fic cuim Plutarchus*fcribit. Hi^cigiturqu^ diximus refcripta iu- 
ris , cum in arbitrio ac voluntate magiftratuum pofita fint, omittamus: 
pergamus ad ea, qua: quod ad Reipublicx ftatum,&: ad publicasynon ad 
priuarorij rationes fpedant refcripta ftatus appellantur: de quibus quce- 
ftioduplcx eft,vnaquideman comperta rei veritate, qux magiftratus 
officio difcutienda fit, cxtera magiftratus exequi, ae potifljmum iniufta 
pr^cipienti principi parere debeat? altera an erepta magiftratui non mo- n 
do arquitatis , fed etiam veritatis qua:ftione, iufla principi^s iniqua repu- 
diareoporteat:e6que dubitatio maior eft,figrauius vrgeantur.Namfe- 
reprincepsrefcriptapublica priuatis precibus ac literis faciliora reddit: 
interdum etiam publicis refcriptis mandata precil?us mifta funt,n£? prin- 
Gepsomniaabinuitisextorquere,fedpleraqueperluaxJerevideatur,Ego 
vcro ficftatuo, nullare magis eleuari iura maieftatis,quam precibus 
principis ergafubditos. Nam fi honeftum eftquodiubetur,quidpreci- 
bus opus ? fi turpe , cur iubetur ? Nunquam enim magiftratum deiure 
precari, nec de iniuriadeprecari oportet: quid autem regis maieftate ac 
dignitate magis alienum, quam aduerfus fubditos orationum illccebris 
iufla mifcere ? quanquam hsc inter fe ip{a pugnant, ac difcrcpant, vt iu- 
bere fimul acfuadete tepofleputes. Seitumeft illudT*»"^''?'*'''**'"'^""^*'*'^*" 



nutis 



D E R E P V B L I C A. igc? 

f,iyyf>,ixaTa mxi, Dettius igiuir illud , nihil accrbius imperari,quam quod 
princeps orationum blanditiis fuadet: (i veritatis,& arquitatis quxibo o- 
mnismagiftratuieftademptarefcriptoynihilcontra principis lulfa po- 
teft,nirivnicuiquecompertum{itrercriptumintuenti,autfal(iim,acvi- 
tiofum^, aut abfurdii^ac le2;i nAturx diirentancum efTeivt fi princeps in- ^ Rot«dccifi.dc 

f. , ^ K . , , , , ', r exccpt. in nouis. 

antes acimpubei-esmactariiubeat: quemadmodum de PharAone & Fcin..incap.de- 

Agrippalegimus : aut boni ciuium ,pr.Tdari &ralieriadiripcfe, Vtno- Z^.uc^^lco^i?. 

ftra a^tate Albertlis Marchio Brandcburgicds , qui cjtias Vrbes exbu- ^ •,f't'!'f;,|,'^°5 

enauerat,eas militibusdiripiendasexponebat, poenacapitisindidlaqui fng^derefcnp. 

nonitrenuebonaciuiume^tpihltet, tametli luitam cauiam contra pa- menr.n;». i.derc 

B triamarmacapiendinullaiiaberet. Quodfi magiitratuiextrafinespro- '."VaX.o^^JeTc 

uincia:,aut fupra quam lure debeat imperanti, omnibus impcrium rccu '''irturX 'dod- 

fare fas^ eft:tametli honeftum fit illud quod lubetur-.quato minus prin- "'P'- 

cipiturpia& iniultaprxcipienti parebitur? terminos enimac hnesim- aitt. 

perija naturaipfapoiitosmbuet^acfuariurirditflionislegesabimmorta- 

iiDeoficrataspcrrumpii. Quodiiquisdicatprinciperh,quicdntrana- 

P tuiiE leges quid lubeat futurum nemineiti:red:e ille quidc, is enim prin-^ 

cipis norrlen ac dia:nitatem amictit ' , qui a ratione difcedcns diuina lura 'Baid.in l miptac 

'■ llc • -1 / -.,. , di,- len.it. & la 1. 

conueliit.SuperiusquldquantumqueprihcipipriDiuremaicitatisliceati iintenudeuair- 
fatisopinor, copiofe diximus^ vndeplurirriajqLrx huius ditputationi!» ,n c,ip7"Vi°'tt: 
communiafunr,deriuantur:nequeenimihtelligiporeftc|uxobedientia ^'^^/yj'" "''""' 

Cmaieftati debearuramagiftratibus,hifi prius percepta fmt&planeco- 
gniiaiura maieflatis. Hic vero qu;Eritur qux principij iuffa iTiaglftratus, 

' & quatenus exequi debeat : nam fa^pc iniqua, frpe turpia iubentur:qua: 
magiftratusipillibentiijsac turpiitsexequiJtur.quam lUbeahtur; vthon 
ita pridem bellis ciuilibus,quibus tota Gallia cbnfliagrauit j pra:fes ctiri^ 
Normanorum , cuius nohicn obliuione fempiterna fpeliendum eft, 
iuffus aureorum triginta milha lis qui nouam religionem profitebaniur 
extra ordihetn imperare : ipfe , qui hanc procuratiohem fibi decerni pe- 
tierat,treeentamilliaextorfit:priEmiapopofcit: tulitilleprbtemporunl 
calarhitatemaxima. AtTiberiusinauditaecrudelitatistyrannus, A.2,y- 
pti Prcefccbum acerbe increpans,c]uodgrauioratributa, quam iufluse- 

j) rat exegifTet, Toh4deri,inquit,meas oues,non cutehi detrahi volo. Ergd 
magiftratus iuffi principis exequetur , qux a diuinis, qua: a naturx legi- 
busnoneruntaliena:etiam ficumiure cxterarum gentium difcreparc 
vid^antur:qui£ quidem a principibus pro rei cuiufque publiccE commo- 
disautincomrhodis,mutari non eft alienum natura.Tamctfi eriim prin- 
ceps imperij lc^es ac mofes feruare iuratus,& iniuratus ex officid debet: 
fitamencontraiufturandum,contraqueprincipisofiiciaquidirhperet, 
non ideo magiflratusimperaiarecufibit: quia ndn efl in officio magi- 
ftfatus pofitum diiudicare id quod princeps in legibus liuhianis fanciat 
iuftum fit necner Si tamen legem anriquafe iubetut, qus vtilitatc nouis 
les^ibus pra;ponderet , iufla tantifper fuftinebit , dum principem admo- 
neat,idque non femel ei,fed fxpius faciendum eft:fin princeps admone- 
rinoUtj aut admonitus vtilia rcfpuat,certe magiftratus iterum atque 

bb 



ipo LIBERTERTIVS 

iterumimpeiantiprincipi obediet: fatis enim fecitofficio;quinetiam 

prima iuHa exequetur,ii dilatio periculum elFet alhtura. Aique eo perti- 

1 inap.aimin- netidouod ab Innocentio'' iiii. priulquam Romanus Pointifex efTet, 

ccperit de ofFic. 1 . . . *■ . j,- 

deieg. fcripi;umeft,etiammiquaprincipumiuiiaexequioportere,nonramen , 

yft.na°S:Tn fi legibus natur^? contrariafint.Huc etiam lucticoniultorum -^ difciplin? 
reFcn" r "^'"'^' fpe<Stant, principem iuri naturx derogare poiTejid eft,vt ipii interpretan- 
4 Accurf.&cy- j^j- CTentium legibus & inftitutis, ne quis vetborum obicuritate,aciuris 

nus in 1. fi contra ^ O *^ . ,. . ■'i . -i . . . /- 

ius.DD.ini.j.de natutiE homonyrnia diuinas aut natur^icgcs vioiavi patiatur. Ac tametii 

ci^^^qu^^inecde" Anaftaiia^ legerefcriptaprincipum contralegesindultapriuatisamagi- 

fLtkiiconua-' ftra